Τῆς κ. Ἀργίνης Φραγκούλη
Ἐπιτ. Λυκειάρχου
Καρδιὰ τῆς Ἀνατολῆς εἶπαν τὸ Κάϊρο, ἀλλὰ ὁ χαρακτηρισμὸς εἶναι πενιχρός. Καλύτερα θὰ τόλεγαν, Μικρὴ Οἰκουμένη… Μιὰ Οἰκουμένη, ποὺ ξεκινᾶ ἀπὸ τ’ ἀπύθμενα βάθη τοῦ χρόνου, φορτωμένη μνῆμες αἰώνων, γιὰ κόσμους, ποὺ ἦρθαν, ποὺ μεσουράνησαν, ποὺ ἔσβυσαν… Ἀλήθεια, ἀκατάλυτο σταυροδρόμι, εἶναι τοῦτος ὁ Ἀφρικανικὸς τόπος, θρησκειῶν, φυλῶν, πολιτισμῶν, ποὺ ἄλλοτε ἔδωσαν, φιλικὰ τὰ χέρια κι ἄλλοτε ἀλληλοσπαράχτηκαν καὶ χάθηκαν. Ποιὸς ὁ νικητὴς καὶ ποιὸς ὁ νικημένος; Σήμερα ἡ χώρα τοῦ Νείλου εἶναι ἡ Αἴγυπτος τῶν Αἰγυπτίων καὶ πρωτεύουσά της ἡ Ἀλ Κάχιρα δηλ. ἡ Νικήτρια, τὸ σημερινὸ Κάϊρο.
Ἡ ἀπέραντη κοσμούπολη ἔχει 9.000.000 κατοίκους· ἀπ’ αὐτὰ 2.000.000 τουλάχιστο, διακινοῦνται μὲ τὴ Δύση τοῦ ἥλιου, ἔξω ἀπὸ τὰ ὅριά της, γιὰ νὰ ἐπανέλθουν κάθε πρωΐ. Παρὰ τὸν τεράστιο ἐκσυγχρονισμό, ἡ προαιώνια γοητεία της ἐκφράζει μυστήριο· αὐτὸ τὸ πανάρχαιο, ποὺ διερμηνεύει, μέχρι σήμερα τὸ πέτρινο, βουβὸ πρόσωπο τῆς ἀσάλευτης Σφίγγας. Μέσα σ’ αὐτὸ τὸ μυστήριο, κρύβονται ἄλλα μικρότερα· ἀπ’ αὐτὰ ἕνα εἶναι καὶ τὸ «Bayt el Kretleya» τὸ «Σπίτι τῆς Κρητικιᾶς» ἢ ὅπως μὲ τὴν κοσμικὴ ἔκφραση, διατυπώνεται, στὸν ξενόγλωσσο Ὁδηγὸ «Τὸ σπίτι τῆς κυρίας ἀπὸ τὴν Κρήτη». «The House of the Cretan lady».
Τοπικὸ Περίγυρο:
Ἀπαραίτητο, ἐδῶ, νὰ δώσουμε, μιὰ σύντομη εἰκόνα τοῦ τοπικοῦ περίγυρου καὶ τῆς συνοικίας αὐτοῦ τοῦ Μεγάρου.
Συνοικίες, βέβαια, τὸ Κάϊρο ἔχει ἄπειρες, ὅμως οἱ πιὸ παληὲς βρίσκονται, γειτονικὰ στὸ προαναφερόμενο οἴκημα.
Χὰν ἐλ Χαλίλ, περιοχὴ τῶν βιοτεχνῶν, ποὺ μεταμορφώνουν, στὰ ἐπιδέξια χέρια τους, τὰ δέρματα τῶν ἀλεπούδων τῆς ἐρήμου, τὸν ἔβενο, τὸ ἐλεφαντόδοντο, τὸ μπακίρι, τὸ ἀσήμι καὶ τὸ χρυσάφι, ποὺ ξεχύνεται χείμαρρος, στὶς προκλητικὲς μικρὲς βιτρίνες.
Γουρία, ἡ συνοικία τῶν μπαχαρικῶν καὶ τῶν βαρύτατων ἀρωμάτων τῆς Ἀνατολῆς.
Ἄζχαρ, ἡ Ἱερὴ Πόλη τῆς Θεολογίας, μὲ τοὺς τυφλοὺς Ἱεροσπουδαστές.
Μούσκι, ὁ τόπος τῆς ἐμπορικῆς κίνησης τῶν ἀραβικῶν εἰδῶν.
Καὶ τώρα κάτι δικό μας:
Χάρετ ἐλ Ρούμ, γράφει ἡ πινακίδα. Παληὰ σβυσμένη Δόξα τοῦ Ὀρθόδοξου Ἑλληνικοῦ Πατριαρχείου, τούτη ἡ γωνιά, στὰ βάθη τῆς Ἀραπιᾶς, μὲ λησμονημένη κι ἔρημη τὴν πανάρχαιη Πατριαρχικὴ Ἐκκλησία τ’ Ἅγιου Μάρκου· ἀκόμη τὰ σπίτια τῶν Γραικῶν, στὰ μικροσόκακα τὰ βρώμικα κι ἀνήλια, γύρω, ὅπου ἄφησαν τὴν τελευταία πνοή τους, χιλιάδες Ἕλληνες, ἀγωνιστὲς τῆς ζωῆς, ἀπελπισμένοι μετανάστες, ποὺ δὲν εἶδαν στὸν ἥλιο μοῖρα!..
Ἴμπν Τουλούν. Τοποθεσία ξεχωριστή, σὲ μιὰ κάποια ἀπόσταση ἀπὸ τὶς προηγούμενες, ὑψώνεται ἀγέρωχη, στὰ κράσπεδα τῆς φημισμένης Σιταντέλας, δηλ. τῆς Ἀκρόπολης, μὲ τὰ ξακουστὰ κειμήλια τῆς Θρησκείας καὶ τῆς Ἱστορίας τῆς Μουσουλμανικῆς. Παντοῦ, ἐδῶ, κυριαρχεῖ ἡ Ἱερότητα τῆς ἀκατάβλητης πίστης στὸν Θεό, Τὸν Ὕψιστο τῶν ὅλων.
Κυρίαρχη κραυγή, ἐδῶ: «Ἀλλὰχ οὐ Ἄκμπαρ».
Γύρω, ὑψώνονται μερικά, ἀπὸ τὰ γνωστότερα Τεμένη τοῦ Μουσουλμανικοῦ κόσμου. Ἀριστουργήματα Τέχνης. Μέσα οἱ πιστοί, ἀφοσιωμένοι, ὁλόψυχα προσκυνοῦν. Ἡ φωνὴ τοῦ Μεεζίνη ἀντηχεῖ καμπάνα μελωδικὴ καὶ νοσταλγική. Τὴν ἠχώ της δὲν τὴν ξεχνᾶς, ὅσο καὶ νὰ ἀπομακρυνθῆς ἀπὸ τὸ Κάϊρο.
Σὲ τούτη, λοιπόν, τὴν πανάρχαιη συνοικία, δεσπόζει τὸ περίφημο Τέμενος Ἴμπν Τουλούν. Κατασκευάστηκε τὸν 9ο αἰ. καὶ εἶναι ἑπομένως 1.000 ἐτῶν. Ἡ σκάλα τοῦ μιναρὲ —μοναδικὴ περίπτωση αὐτὴ— εἶναι ἐξωτερική. Τοῦτο τὸ Τζαμὶ εἶναι πλάϊ, στὸ Μέγαρο, τῆς Κρητικιᾶς.
Μπὲτ ἐλ Κρετλέϊα. Στὸ τοπογραφικὸ περίγυρο, ποὺ περιγράψαμε, ὑψώνεται μεγαλόπρεπο συγκρότημα δύο κατοικιῶν. Εἶναι τὸ «Σπίτι τῆς Κρητικιᾶς». Σήμερα εἶναι Μουσεῖο, μὲ τοῦτο τὸ ἴδιο ὄνομα ἢ καὶ μὲ τὸ ὄνομα τοῦ «Γκάϋερ Ἄντερσον».
Τὸ ἱστορικό:
Κτισμένο τὴν ἐποχὴ τῶν Μαμελούκων, τὸ 1040 ἔτος Ἐγίρας δηλ. τὸ 1631, ἀπὸ κάποιον Χὰγκ Μοχάμετ Σάλεμ Σαλμὰν ἐλ Γκαζάρ. Τ’ ὄνομά του, εἶναι γραμμένο στὴν ζωφόρο τῆς ὀροφῆς τοῦ Μὰκ ἀὰντ δηλ. τοῦ καθιστικοῦ καὶ τῆς πηγῆς τοῦ πόσιμου νεροῦ.
Ὅπως βλέπουμε, ὁ ἰδιοκτήτης ἦταν Χατζῆς (Χάγκ), δηλ. ἦταν προσκυνητὴς στὴ Μέκκα. Γιὰ τὴν γενεαλογία του, μὲ ἀφορμὴ τὴν κρήνη (Σεμπίλ), μιὰ ἐπιγραφὴ λέει:
«Αὐτὸ τὸ εὐλογημένο καθιστικὸ ἢ ἡ Κρήνη ἐκτίσθηκε μὲ τὴν εὔνοια τοῦ Θεοῦ καὶ μὲ τὴν βοήθειά του, ἀπὸ τὸν Χὰγκ Μοχάμαντ, γιὸ τοῦ ἀποθανόντος Χὰγκ Σάλεμ, γιὸ τοῦ ἀποθανόντος Χὰγκ Σαλμὰν καὶ ἐτελείωσε τὸ ἔτος 40, μετὰ τὸ 1.000 τῆς Ἐγίρας» (1.631 μ.Χ.). Τὸ ὅλο οἰκοδόμημα θεωρεῖται πρότυπο Ἰσλαμικῆς Ἀρχιτεκτονικῆς.
Οἱ Θρῦλοι:
Ὅπως καὶ τὸ Τέμενος Ἴμπν Τουλούν, ἔτσι καὶ τοῦτο τὸ Μέγαρο θεμελιώθηκε στὸ ὕψωμα τοῦ Γκεμπὰλ Γιασκοὺρ δηλ. τοῦ Λόφου τῶν Εὐχαριστιῶν, μόνο του. Σ’ αὐτὸν τὸν Ἱερὸ χῶρο, κατέληξε ἡ Κιβωτός, μετὰ τὸν κατακλυσμό, ποὺ τὰ τελευταῖα νερά του, καταστάλαξαν στὸ πηγάδι, στὴν αὐλὴ τῆς ἰδιοκτησίας.
Σύμφωνα, μὲ ἄλλο μῦθο, ὁ Παντοδύναμος ἀποκαλύφθηκε στὸ Μωϋσῆ, στὴ φλεγόμενη βάτο καὶ πάλι σὲ τοῦτον ἐδῶ τὸν τόπο. Ἐκεῖ κάπου εἶναι καὶ ὁ λεγόμενος «Φαραωνικὸς τάφος».
Ἀνατολικὰ εἶναι «Τὸ ὀχυρὸ τοῦ κριοῦ» (Κάλαατ ἐλ κάμπχ), ὅπου ὁ Ἀβραὰμ ἑτοιμάστηκε νὰ θυσιάσει τὸν Ἰσμαήλ, κατὰ τὸ Κοράνι καὶ ὄχι τὸν Ἰσαάκ, ὅπως λέει ἡ Παλαιὰ Διαθήκη.
Ἡ Θόλος:
Ν.Α. τοῦ κήπου, ποὺ περιβάλλει τὸ «Σπίτι τῆς Κρητικιᾶς» ὑψώνεται ἕνα θολωτὸ κτίσμα. Εἶναι ἐκεῖ θαμένος ἕνας Ἅγιος, ὁ Σὲχ Χαροὺν ἀλ Χοσεΐν ἐγγονὸς τοῦ Προφήτη.
Τὸ μαγικὸ Πηγάδι:
Τὸ Μπὶρ ἐλ οὐαταουὶτ δηλ. πηγάδι τῶν νυχτερίδων, κατὰ τὴν παράδοση, ἔχει μαγικὲς ἰδιότητες. Ἔτσι ἕνας ἐρωτευμένος, σὲ φεγγαρόλουστη βραδιά, μπορεῖ, νὰ δεῖ μέσα στὰ νερά του, νὰ καθρεφτίζεται τὸ πρόσωπο τῆς ἀληθινῆς του ἀγάπης. Κάπου, κάπου, ἀπὸ τὸ βάθος τοῦ πηγαδιοῦ, ἀκούγεται μελωδικὸ τραγούδι· ἐκεῖ κάτω κατοικεῖ ὁ εὐεργετικὸς βασιλιὰς Γκίν, μὲ τὶς ἑπτὰ κοιμώμενες θυγατέρες. Ὁ ἴδιος, ἐκεῖ, φυλάει ἕνα μυθώδη θησαυρό.
Ἡ παρουσία τοῦ Ἄγγλου Ἄντερσον:
Στὸ βιβλίο του, «Κάϊρο» Ἀλεξ. 1957, ὁ Αἰγυπτιώτης, λόγιος Μαν. Γιαλουράκης γράφει, γιὰ τὸ «Σπίτι τῆς Κρητικιᾶς» ὅτι τὰ δυὸ σπίτια, ποὺ ἑνώνονται, κάτω ἀπὸ χαμηλοτάβανο γιοφύρι, μὲ μικρὴ πόρτα, ἦταν δυὸ ἰδιοκτητῶν. Τὸ ἕνα ἦταν τοῦ προαναφερομένου Χατζῆ Μοχάμ. Ἴμπν Σαλὶμ ἐλ Γκαζάρ, τὸ ἄλλο τῆς Μπὶντ Σαλίμ.
Ἐνδιαφέροντα εἶναι καὶ ὅσα γράφει, γιὰ τὸν ἀναμφισβήτητο, νεώτερο ἰδιοκτήτη τὸν στρατιωτικὸ γιατρὸ «Ἄντερσον», τὸν «ὀνειροπαρμένο» Ἄγγλο, ποὺ ἀργότερα πῆρε τὸν τίτλο τοῦ πασᾶ. Αὐτός, λοιπόν, ἀγόρασε τὰ δυὸ σπίτια, τὰ ἕνωσε, τὰ ἐπεσκεύασε καὶ σώριασε μέσα, πλῆθος ἀντικείμενα, σκεύη, ἔπιπλα, βιβλία, ἔργα τέχνης, ὅλα ἀξίας, χωρὶς τάξη, σ’ ἕνα τραγελαφικὸ σύνολο. Ἔζησε μόνος, κανεὶς δὲν ξέρει τὴ ζωή του.
Ὁ Θρῦλος τῆς γυναίκας τῆς Κρήτης:
Ἀλλὰ τὸ μεγάλο, τὸ δυσεξήγητο αἴνιγμα εἶναι, τί ζητάει, σ’ αὐτὸ τὸ λησμονημένο ἀνακτορικὸ μέγαρο, στὰ βάθη τοῦ Καΐρου, τὸ ὄνομα «τῆς Κρητικιᾶς»;
Καὶ πάλι ὁ Γιαλουράκης γράφει: «Ἦταν Τοῦρκοι Κρητικοὶ ἢ μήπως νἄζησε ἐκεῖ, κάποια δικιά μας, σκλάβα, στὸ χαρέμι;»
Σὲ ὅλα, ὅσα προαναφέρθηκαν, μποροῦμε, νὰ προσθέσουμε καὶ τοῦτα:
Στὴ δεκαετία τοῦ 40, ἐποχή, ποὺ Ἀλεξανδρινὴ ἐγώ, γιὰ πρώτη φορά, βρέθηκα, ἐγκατεστημένη στὸ Κάϊρο, γιὰ τὴν Ἐκπαιδευτική μου ὑπηρεσία, εἶχα μερικὲς φορὲς ἐπισκεφθεῖ τοῦτο τὸ Μουσεῖο. Θυμᾶμαι, ἀπὸ τὴν ὁλόπρωτη ἐπίσκεψη, ὅτι σ’ ἕνα μικρὸ δωμάτιο ψηλά, σὲ δυὸ τοίχους, ποὺ σχημάτιζαν γωνία, πρὸς τὴν ἀνατολή, ἦταν μερικὲς εἰκόνες Χριστιανικές. Ὁ ξεναγός, δείχνοντάς τις ἔλεγε:
«Αὐτές, ἐδῶ, εἶναι εἰκόνες τῶν Ἑλλήνων. Ἐδῶ, σ’ αὐτὸ τὸ δωματιάκι, προσευχόταν ἡ γυναίκα τῆς Κρήτης».
Τούτη ἡ ἱστορία, ὄχι, μόνο, μὲ συγκινοῦσε, ἰδιαίτερα, ἀλλὰ κάθε φορά, μοῦ θύμιζε, τὴν κάπως παρόμοια ἱστορία τῆς Κυρὰ – Βασιλικῆς τῶν Ἰωαννίνων, ποὺ αὐτὴ εἶχε εἰδικὸ παρεκκλήσι, νὰ προσεύχεται.
Τὸ «σπίτι τῆς Κρητικιᾶς» εἶναι ἀπέραντο. Χωριστοὶ ἦταν οἱ ἀνδρῶνες. Ὁ γυναικωνίτης, γιὰ τὸ χαρέμι, φοβερὰ περιορισμένος. Ἀλλοῦ τὰ δωμάτια τῶν ὑπηρετῶν, εἰδικὴ κουζίνα, γιὰ τοὺς καφέδες καὶ τὴν ἑτοιμασία τῶν ναργιλλέδων, ἄλλη μεγάλη κουζίνα. Τὸ καθιστικὸ εἶναι τὸ ὡραιότερο. Τὰ μεγάλα παράθυρα σκεπάζονται ἀπὸ τὶς μουσαραμπίες, λεπτά, ξύλινα, περίτεχνα καγκελοφράγματα τῆς πιὸ λεπτῆς ἀραβουργίας, ἀφήνουν τὸν ἔνοικο, νὰ βλέπει, ἄνετα ἔξω, χωρὶς ὁ ἴδιος, νὰ γίνεται θεατός. Ὁ διάκοσμος, ἰδίως, στὶς ὀροφὲς εἶναι ἀξιοθαύμαστος. Μερικὰ ἀπὸ τὰ παληὰ ἀντικείμενα καὶ ἔπιπλα ὑπάρχουν καὶ σήμερα. Εἶναι περίτεχνα ξύλα, ἀλάβαστρα κ.ἄ.
Ἡ γυναίκα τῆς Κρήτης, θρῦλος καὶ μυστήριο, ἴσως κορυφαία τοῦ χαρεμιοῦ, περιδιάβαινε, μέσα σὲ τοῦτα τὰ μεγαλειώδη καὶ τὰ ξένα. Σίγουρα, θἄβρισκε παρηγοριά, σὲ κεῖνο τὸ πολὺ μικρὸ δωματιάκι, πρὸς τὴν Ἀνατολή, κάπου, κατὰ ‘κεῖ θἄπεφτε ἡ Ἑλληνική της πατρίδα. Σ’ ἐκείνην τὴν θέση τὴν γωνιακή, θἄβρισκε τὸν πιὸ ἀληθινὸ ἑαυτό της, κάτω ἀπὸ τὰ Χριστιανικὰ εἰκονίσματα…
Στὸ πέρασμα τοῦ χρόνου πολλὰ ξεχάστηκαν· τὸ ἴδιο, ἡ εἰκόνα τῆς Κρητικιᾶς τὸ ἴδιο ὁ μεταγενέστερος ἰδιοκτήτης, ὁ ἀραβολάτρης γιατρὸς «Ἄντερσον». Ὅμως, τὰ ὀνόματα αὐτὰ τὰ διαλαλεῖ ἡ παράδοση, ζωντανὴ καὶ διάχυτη, μέσα κι ἔξω, ἀπὸ τὸ ἐπιβλητικὸ Μέγαρο, καθὼς προφέρονται ἀπὸ τοὺς γύρω κατοίκους, τὰ παιδιὰ καὶ τοὺς περαστικούς. Ἀλλὰ ἐκτὸς αὐτοῦ τὰ καθιερώνει ὁ ἴδιος ὁ τίτλος τοῦ Μουσείου, μὲ τὰ ἐπὶ κεφαλῆς γράμματα: A GUIDE OF THE GAYER – ANDERSON PACHA MUSEUM BAYT EL KRETLEIA GHA TULUN CAIRO (= ΟΔΗΓΟΣ Τοῦ Γκάϋερ – Ἄντερσον Πασᾶ Μουσείου «Τὸ Σπίτι τῆς Κρητικιᾶς» Τέμενος Τουλοὺν ΚΑΪΡΟ).
Ἀθήνα, Ἀπρίλης 1983
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΠΥΡΦΟΡΟΣ

Αφήστε μια απάντηση