του Σταύρου Φωτάκη
Διακόσα χρόνια συμπληρώνονται τούτο το χρόνο του 2024, από τα μαρτύρια και εν
τέλει τον αποκεφαλισμό των Τεσσάρων Κρυπτοχριστιανών εκ Μελάμπων
Νεομαρτύρων Αγίων, οι οποίοι προσφέρανε το τίμιο αίμα τους, «για του Χριστού
την πίστη την Αγία και της πατρίδας την ελευθερία.» Με την ευκαιρία αυτή και
σαν μακρινός απόγονος ενός εκ των Αγίων, αφιερώνω τούτο το γραφτό μου στη
μνήμη τους. Δεν θα επαναλάβω αναλυτικά στοιχεία, προ και μετά του μαρτυρίου
τους, που έχουνε καταγραφεί και παρουσιαστεί επανειλημμένα από πολλούς
αξιόλογους ερευνητές. Λίγα λόγια μόνο πολύ συνοπτικά. Γεννηθήκανε και ζήσανε
όλοι (Γεώργιος-Αγγελής-Μανουήλ και Νικόλαος) στο χωριό Μέλαμπες Αγίου
Βασιλείου,, αγρότες έγγαμοι με παιδιά και είχανε όλοι το επώνυμο Βλατάκης. Ο
Μανουήλ και Αγγελής ήσανε αδέρφια, ο Γεώργιος και Νικόλαος ήσανε ξαδέρφια.
Υπήρξανε κρυπτοχριστιανοί από τους προγόνους τους σε όλη τη διάρκεια της
Τούρκικης σκλαβιάς με το Οθωμανικό επώνυμο Ρετζέπης και εν τέλει
αποκεφαλιστήκανε στην πόλη του Ρεθέμνους. Θα παρουσιάσω κυρίως όσα στοιχεία
και προσωπικές μαρτυρίες έχουνε περιέλθει σε γνώση μου και κάποιους
προβληματισμούς.
«Ο ΝΑΟΣ ΟΥΤΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΑΓ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΝΑΚΑΙΝΗΣΘΗ
ΑΠΡΙΛΙΟΥ 12 ΕΤΟΣ 1893», αναφέρει η σχετική επιγραφή στην πρόσοψη και
πάνω από την κεντρική είσοδο του Ιερού Ναού, που βρίσκεται στον οικισμό Άγιος
Ιωάννης Αμαρίου του Ρεθέμνους. Και μόνο η λέξη «ΑΝΑΚΑΙΝΗΣΘΗ» τα λέει όλα.
Σημαίνει με απλά ελληνικά ότι προϋπήρχε ναός, που ανηγέρθη προφανώς λίγα
χρόνια μετά τον αποκεφαλισμό των Αγίων. Ο ναός αυτός πρέπει να καταστράφηκε
και να λεηλατήθηκε από τους αλλόθρησκους Τούρκους, γι αυτό και δεν έχουνε
διασωθεί παλιές εικόνες, ανακαινίσθηκε δε αργότερα (1893) όπως αναγράφεται στη
σχετική επιγραφή, Ύστερα από αυτό το αδιαμφισβήτητο ντοκουμέντο δικαίως
θεωρείται, ο πρώτος Ιερός Ναός που ανηγέρθη αφιερωμένος αποκλειστικά και
μόνο στη μνήμη των Αγίων. Είναι ο πολιούχος ιερός ναός στο κέντρο του οικισμού.
Το γεγονός ότι είναι ο πρώτος ιερός ναός που χτίστηκε στη Χάρι των Αγίων
γνωρίζουνε και μαρτυρούνε όλοι οι εκάστοτε Ιεράρχες της Μητροπόλεώς μας
Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων. «Ο πρώτος ναός στη μνήμη τους χτίστηκε στον
Άγιο Ιωάννη Αμαρίου, κατά το 1867, από συγγενείς του Αγγελή» αναφέρει ο
Εκπαιδευτικός-Συγγραφέας Λευτέρης Κ. Κρυοβρυσανάκης στον «Ρεθεμνιώτικο
Πανδέκτη 1993, στην Ιστοσελίδα omospamari.gr 6/12/2018 και στην εφημ.Ρέθεμνος
24/11/2021. Η παλιότερη εικόνα των Αγίων που υπάρχει στον Ιερό Ναό είναι η,
αγιογραφηθείσα αργότερα από τον Ηγούμενο της Ι.Μ Ασωμάτων Γαβριήλ. Πάγκαλο,
το έτος 1904.
Είχα την τύχη και την ευλογία, να γεννηθώ στην πεζούλα μιας υπόγειας κουζίνας
(κατώϊ), λίγο πριν πατήσει τα κρητικά χώματα η μπότα της Γερμανοκατοχής, σε
απόσταση μικρότερη των 10 μέτρων, από αυτόν τον πρώτο Ιερό Ναό των Αγίων.
Πολλές διηγήσεις διατηρούνται στη μνήμη μου από τον πατέρα μου που γεννήθηκε
το έτος 1895 και την μητέρα μου που γεννήθηκε το έτος 1907, η οποία συχνά μου
έλεγε «Εμάς παιδί μου οι Αγίοι ήτανε καλά συγγενείς μας» και μου ανέφερε το
όνομα του Νεομάρτυρα ΑΓΓΕΛΗ. Μα και όλοι οι συγχωριανοί μου γνωρίζουνε τη
σχέση των Αγίων με το χωριό μας και τους λόγους ανέγερσης του ιερού ναού,
μαρτυρίες που έχω καταγράψει πριν από 30 και πλέον χρόνια.
Καταγραμμένες πληροφορίες από τον ερευνητή Γεώργιο Γρηγ. Σταματάκη, στη
σχετική εισήγησή του που ανακοινωθήκανε στην επιστημονική ημερίδα που
πραγματοποιήθηκε το έτος 2004 στο Ρέθυμνο, 180 χρόνια από την τελείωση των
Αγίων και δημοσιευτήκανε στο περιοδικό ΝΕΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Περίοδος
Β΄, Τεύχος 24, Σελίδα 55 1 , αναφέρουνε ότι : «Από τα παιδιά του Νεομάρτυρα
ΑΓΓΕΛΗ επιβίωσε μόνο ένα μικρό κοριτσάκι, το οποίο, μέσα στη σύγχυση που
δημιουργήθηκε όταν οι Τούρκοι στρατιώτες εισέβαλαν στις Μέλαμπες για να
συλλάβουν τις οικογένειες των Αγίων κατόρθωσε να διαφύγει και να κρυφτεί σ’ ένα
κοτέτσι !!! Εκεί μέσα μετά από μέρες το βρήκε τρομαγμένο ένας καλός χριστιανός
και το ανέλαβε υπό την προστασία του. Αργότερα παντρεύτηκε στις Μέλαμπες και
τα παιδιά της εγκαταστάθηκαν σε διάφορα χωριά του Αμαρίου. Από αυτή τη
θυγατέρα του Αγγελή προήλθαν κάποιοι κλάδοι των οικογενειών των Πλατυρράχων
στις Κουρούτες Αμαρίου, των Παπαδογιάννηδων στον Άγιο Ιωάννη Χλιαρό Αμαρίου
και των Δημητρακάκηδων στα Πλατάνια Αμαρίου.»
Η συγγενική σχέση των Παπαδογιάννηδων του Αγίου Ιωάννη Χλιαρού Αμαρίου με
τον Νεομάρτυρα ΑΓΓΕΛΗ αναλύεται στις καταγραμμένες μαρτυρίες στα εκδοθέντα
βιβλία μου : 1.Το χωριό μου Άγιος Ιωάννης…. Ρέθυμνο 2006 σελ. 30-35 και 113-
116 2 και 2.Στη βορεινάδα μιας κορφής ….. Ρέθυμνο 2015, σελ. 33-37 3 και σε
σχετική δημοσιευμένη αρθρογραφία μου σύμφωνα με τις οποίες : «Στις αρχές του
18ου αιώνα, έζησε στον Άγιο Ιωάννη Αμαρίου, ο Νικόλαος Παπαδογιάννης, με
καταγωγή από τις Μέλαμπες Αγίου Βασιλείου, γενέθλιο τόπο των Αγίων Τεσσάρων
Νεομαρτύρων. Ο Νικόλαος Παπαδογιάννης φαίνεται ότι είχε παντρευτεί τη
θυγατέρα του Νεομάρτυρα ΑΓΓΕΛΗ, η μόνη από τα παιδιά του που γλύτωσε, από
τα χέρια των αιμοβόρων Τούρκων. Ο Νικόλαος Παπαδογιάννης λοιπόν με την κόρη
του Νεομάρτυρα ΑΓΓΕΛΗ αποχτήσανε εννέα (9) παιδιά (εγγόνια του Νεομάρτυρα
ΑΓΓΕΛΗ) : 1.Μιχαήλ 2.Γεώργιο 3.Εμμανουήλ 4.Σταύρο, 5.Ευσεβία
6.Καλλιόπη,(γιαγιά) 7.Μαρία 8.Ελένη και 9.Αννέτα. Με προσωπικές θυσίες τα
αδέρφια Παπαδογιάννη (εγγόνια του Νεομάρτυρα ΑΓΓΕΛΗ), ο Μιχαήλ (Μιχελής),
ο Γεώργιος (Γιωργάκης) και η Αννέτα (Μοναχή στην Ι.Μ. Παναγίας Καλυβιανή),
πρωτοστατήσανε σε εράνους και άλλες ενέργειες, αλλά και με την προσωπική
εργασία όλων των τότε κατοίκων του χωριού και χτίστηκε ο πρώτος ιερός ναός των
Αγίων. Το οικόπεδο, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ήτανε αμπέλι και το εδώρησε η
θεοσεβούμενη Αννέτα Παπαδογιάννη, στη θέση του οποίου ανηγέρθη, ο υπάρχων
ιερός ναός.»
1.Γεώργιος Γρηγ. Σταματάκης, ΝΕΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Περίοδος Β΄, Τεύχος 24, Σελίδα 55, Ρέθυμνο 2005
2. Σταύρος Ε. Φωτάκης.Το χωριό μου Άγιος Ιωάννης…. Ρέθυμνο 2006 σελ. 30-35 και 113-116
3 Σταύρος Ε. Φωτάκης. Στη βορεινάδα μιας κορφής ….. Ρέθυμνο 2015, σελ. 33-37
Σημαντικές πληροφορίες προκύπτουν από γραπτά κείμενα του πρώην Υπουργού
«παππού της αντίστασης» Εμμανουήλ Μιχ. Παπαδογιάννη, ο οποίος γεννήθηκε το
έτος 1889 στον Άγιο Ιωάννη Αμαρίου. Πιο συγκεκριμένα, μεταξύ των άλλων
αναφέρει : «Στο ορεινό χωριό Άγιος Ιωάννης της Επαρχίας Αμαρίου ζούσε μια
οικογένεια φιλήσυχων αγροτών, του Μιχαήλ Παπαδογιάννη και της συζύγου του
Μελπομένης καταγόμενου εκ Μελάμπων Αγίου Βασιλείου. …. Οι γονείς μου ήταν
καλοί χριστιανοί. Ο πατέρας μου Μιχαήλ ήταν απόγονος του Αγγελή, ενός εκ των
Τεσσάρων Νεομαρτύρων Κρήτης. Η γιαγιά του πατέρα μου η Μαρία ήταν κόρη του
Νεομάρτυρα Αγγελή….» Σε άλλο κείμενο αναφέρει : «Οι γονείς του πατέρα μου
Μιχαήλ Νικολ. Παπαδογιάννη, δηλαδή ο Νικόλαος Παπαδογιάννης και η γυναίκα
του Μαρία κόρη του Νεομάρτυρα Αγγελή, που ζούσαν στις Μέλαμπες με την
οικογένεια Δαμβουνέλη αναγκάστηκαν να μετεγκατασταθούν προκειμένου να
αποφύγουν τους διωγμούς των Τούρκων, γιατί ήταν συγγενείς του Αγγελή Ρετζέπη,
δηλαδή ενός εκ των τεσσάρων Νεομαρτύρων Μελαμπιανών Ρετζέπη Ρεθύμνης…»
Τα αισθήματα της συγγενικής του σχέσης λειτουργήσανε έμπρακτα στην ανέγερση
του ταλαιπωρημένου ομώνυμου Ιερού Ναού και στην πόλη του Ρεθέμνους. Οι
προσπάθειες που είχανε γίνει από το 1904 ως το έτος 1947 δεν είχανε το επιθυμητό
αποτέλεσμα. Και όταν τον Νοέμβρη του 1948, ο τότε Επίσκοπος Αθανάσιος
συνάντησε τον Υπουργό Ανοικοδόμησης Εμμανουήλ. Παπαδογιάννη εκείνος
υποσχέθηκε άμεσα σχετική πίστωση για την ανοικοδόμηση νέου ναού. Ο υπάρχων
μέχρι τότε ναός κρίθηκε με απόφαση της Νομαρχίας «Περί επικινδύνων οικοδομών»
κατεδαφιστέος και ο Παπαδογιάννης ενημερώνει με επιστολή του το Εκκλησιαστικό
Συμβούλιο : «Με χαράν και ικανοποίησιν υπέγραψα σήμερον διαταγήν δια
προκήρυξιν δημοπρασίας προς κατεδάφισιν του ετοιμόρροπου κτίσματος Ναού των
τεσσάρων Νεομαρτύρων και ανέγερσιν νέου εις τόπον μαρτυρίου. Δημοπρασία
ενεργηθήσεται εντός 15νθημέρου από της διακηρύξεως». Από μια άλλη επιστολή
του πρώην Υπουργού Εμμανουήλ Παπαδογιάννη στην εφημερίδα «Βήμα» τον
Νοέμβριο του 1954 διαπιστώνεται ότι το έτος 1949 πήρε την πρωτοβουλία να
ασχοληθεί με το θέμα. Σύμφωνα πάντα με την επιστολή Παπαδογιάννη : «την
κατεδάφισην του ετοιμόρροπου κτίσματος και τη ανέγερσιν του προς ανέγερση ναϊσκου
διετέθεσαν εξ ειδικού κονδύλιου αρχικώς 125.000.000 και όταν απεδείχθησαν
ανεπαρκή έτερα 60.000.000 ήτοι σύνολον 185.000.000 δραχμών»……. «Έγιναν μεν
αδικαιολόγητοι καθυστερήσεις αποπεράτωσης του κτιρίου μετά την εκ του υπουργείου
της ανοικοδομήσεως αποχώρησιν μου, αλλ’ οπωσδήποτε προς τριετίας αποπερατώθη
το έργον, διότι η πίστωσις είχε κατετέθη εις την Τράπεζαν και δεν ήτο δυνατή και
διάθεσίς της προς άλλους σκοπούς, ως συνέβη δι άλλα έργα, ως η χρηματοδότησις είχε
διαταχθεί επί των ημερών μου (υδραγωγείου και Νοσοκομείου Ρεθύμνης και άλλα).
Και με την αποπεράτωσιν του κτιρίου και την παράδοσιν του εις την Εκκλησιαστικήν
αρχήν εγεννήθη εύλογος προσδοκίαν ότι η Επιτροπή θα μέριμνά δια την διακόσμησιν
και τη συμπλήρωσιν του Ναού και εις Αθήνας έφθασεν η πληροφορία ότι τα εγκαίνια
του θα ετελούντο κατά την επέτειον του μαρτυρίου κατ’ Οκτώβριον 1951 η οποία θα
συμπίπτει κατά θείαν σύμπτωσίν με τη μεγάλη Εθνικήν Επέτειον της 28 ης Οκτωβρίου.
Αλλ’ εκ των πραγμάτων διεψεύθησαν και αι προσδοκίαι και αι πληροφορίαι και αι
υποσχέσεις. Με τη συνήθη μακαριότητα τα πάντα εσταμάτησαν και πάσα σχετική
κίνησης περιήλθεν εις νέκρωσιν. Θλιβερά διαπίστωσις μοιρολατρείας. Ολοι υπο
μανδραγόραν καθεύδουν και η επιδεκτική δραστηριότης και τα μεγαλεπήβολα σχέδια
εξητμίσθησαν! Τιθεμένον κατά μέρος ζητήματος του Εθνικού νομίζω ότι χρέος έχουν
οι Θεοφιλέστατοι Επίσκοποι το νομού να επιληφθούν του θέματος. Ο Ρεθύμνης και
Αυλοποτάμου ως τυπικός και ουσιαστικός αρμόδιος αλλά και ο Λάμπης και Σφακίων
ως ηθικώς θεματοφύλαξ της υποχρεώσεως και αποδόσεως τιμών εις του Μάρτυρας
τους οποίους εγέννησεν η Λάμπη της οποίας είναι θρέμματα και της οποίας είναι ο
πνευματικός αρχηγός» Φιλικότατα». Εμμανουήλ Μιχ. Παπαδογιάννης. Όπως
προκύπτει επίσης , από την εφημερίδα Κρητική Επιθεώρησις της 20 Απριλίου του
έτους 1958 αρ. φύλ. 3774, ο Εμμανουήλ Παπαδογιάννης παρέστη και στα εγκαίνια
του ομώνυμου Ιερού Ναού των Τεσσάρων Νεομαρτύρων που γίνανε στις 18
Απριλίου του έτους 1958 στη γενέτειρά τους στις Μέλαμπες. Από το προσωπικό του
αρχείο και άλλες μαρτυρίες προκύπτει ότι κατά την τέλεση των εγκαινίων μίλησε και
μάλιστα αναφέρθηκε στην συγγενική του σχέση με τον εκ των Αγίων Αγγελή. Έτσι
λοιπόν εξηγείται η συγγενική σχέση των απογόνων του Αγίου ΑΓΓΕΛΗ με τους
Παπαδογιάννηδες του Αγίου Ιωάννη Αμαρίου και ο λόγος της ανέγερσης του
πρώτου ιερού ναού στον οικισμό στη μνήμη τους.
Νεότεροι είναι οι Ιεροί Ναοί που ανεγερθήκανε και εγκαινιαστήκανε στην Αγία
Γαλήνη (1912), στο Ρέθυμνο (1955) και στις Μέλαμπες (1958), καθώς και τα
παρεκκλήσια που έχουνε ανεγερθεί σε διάφορα άλλα μέρη.
Κλίτη επίσης έχουνε αφιερωθεί στη μνήμη των Αγίων, σε αρκετούς Ιερούς Ναούς.
Όπως αναφέρει ο πολυγραφότατος λόγιος του Ρεθέμνους Μιχάλης Μ. Παπαδάκης,
Οι Τέσσερις Νεομάρτυρες του Ρεθύμνου, Προμηθεύς ο Πυρφόρος, τ.21, έτος 1980,
σελ. 288 4 , στον οικισμό Ακτούντα Αγίου Βασιλείου στη διμάρτυρη εκκλησία του
Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, αφιερώθηκε το νότιο τμήμα, ένα κλίτος δηλαδή,
στους Αγίους το έτος 1877, με υπόδειξη του τότε ηγουμένου της Ι.Μ. Πρέβελη. Τη
μαρτυρία-καταγραφή αυτή επικαλείται και ο ερευνητής Σωτήρης Παναγόπουλος στη
σχετική εισήγησή του στην επιστημονική ημερίδα που πραγματοποιήθηκε το έτος
2004 στο Ρέθυμνο, 180 χρόνια από την τελείωση των Αγίων και δημοσιεύτηκε στο
περιοδικό ΝΕΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Περίοδος Β΄Τεύχος 24, σελίδα 65 5 , καθώς
και ο εκπαιδευτικός Λευτέρης Κρυοβρυσανάκης (Εφημ. ΡΕΘΕΜΝΟΣ 15/11/2022) 6
και η δημοσιογράφος Εύα Λαδιά (ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ 5/1/2024) 7 Είναι
προφανώς το πρώτο κλίτος που αφιερώθηκε στη μνήμη των Αγίων και όχι
Ιερός Ναός, όπως εσφαλμένα αναφέρεται από διάφορους ερευνητές.
Πρέπει να επισημάνομε και το γεγονός ότι, ανέκαθεν υπήρχε στενή σχέση των
οικισμών Μελάμπων και Αγίου Ιωάννη και των κατοίκων τους, όπως προκύπτει από
ιστορικά έγγραφα, τα οποία έχω συμπεριλάβει στα εκδοθέντα βιβλία μου, πολλά από
τα οποία έχω δημοσιεύσει και ξεχωριστά (Λιμάκιδες-Λίμας, Παραδείσι-
Παραδεισανήδες). Από διασωθέντα έγγραφα προκύπτει ότι, η οικογένεια Λίμα
ήτανε υπαρκτή και ονομαστή στον Άγιο Ιωάννη Χλιαρό Αμαρίου (Ιερεμίας Λίμας,
Αναγνώστης Λίμας, Κωσταντής Λίμας, π. Μάρκος Λίμας). Ο Ιερεμίας Λίμας
(1730-1799) 8 , 9 , 10 , διετέλεσε Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Ασωμάτων για είκοσι
4 Μιχάλης Μ. Παπαδάκης. Προμηθεύς ο Πυρφόρος, τ.21, έτος 1980, σελ. 288
5 .ΝΕΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ. Περίοδος Β΄Τεύχος 24, Σελ. 65
6 Λευτέρης Κρυοβρυσανάκης. Εφημ ΡΕΘΕΜΝΟΣ 15/11/2022 Ακτούντα Αγ. Βασιλείου
7 .Εύα Λαδιά. Εφ. ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ 5/1/2024 Μεγάλες μορφές οι Παπαδάκηδες από τον Βάτο Αγ. Βασιλείου
χρόνια (1779-1799), καθώς και Επίσκοπος Λάμπης και Σφακίων το έτος 1795,
σύμφωνα με αναρτημένο πίνακα των διατελεσάντων Επισκόπων στην Ιερά Μονή
Πρέβελη. Ο Αναγνώστης Λίμας ανιψιός του Ηγουμένου Ιερεμία Λίμα από το χωριό
Άγιος Ιωάννης Χλιαρός Αμαρίου, συμπεριλαμβάνεται μεταξύ των κατοίκων της
επαρχίας Αμαρίου, που αναφέρονται στο «Μαρτυρικό» 11 του έτους 1848, και
επιβεβαιώνουνε τη μεταβίβαση της ιδιοκτησίας του Μοναστηριού Βούλγαρη στη
Μονή Ασωμάτων που έγινε το έτος 1786. Αναγνώστης Λιμάκις 12 αναφέρεται επίσης
(προφανώς πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο) να έχει αντιδικία με κάτοικο του
Βυζαρίου για κτηματικές διαφορές το έτος 1743. Ο π. Μάρκος Λίμας αναφέρεται σε
Νοταριακή Πράξη του έτους 1607 μετά του αδερφού του Κοσταντί Λίμα 13 , αλλά και
έχει καταγραφεί από τον γράφοντα και μάλιστα σε τοπωνύμιο σχετικό, στου Παπά
Μάρκο τσι πεζούλες. Για την οικογένεια Λιμάκι ή Λίμα αναφέρεται ότι απόγονοι
της οικογένειας Λίμα από τον οικισμό Παραδείσι Μελάμπων, μετοικήσανε στον
οικισμό Άγιος Ιωάννης Χλιαρός Αμαρίου Ρεθύμνου, από τους οποίους άλλοι
διατηρήσανε το επώνυμο Λίμα και άλλοι το μεταπλάσανε σε Παραδεισανός,
συνώνυμο του οικισμού Παραδείσι.
Ιστορικά-θρησκευτικά στοιχεία επιβεβαιώνουνε επίσης ότι, τα παλιά χρόνια
υπήρχανε στενότερες σχέσεις των Μελάμπων με την Επαρχία Αμαρίου (Μοναστήρι
Βούλγαρη με Ι. Μ. Ασωμάτων). Σύμφωνα με το περιεχόμενο δύο εγγράφων, περί το
έτος 1786, ο τότε Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Ασωμάτων Ιερεμίας Λίμας πλήρωσε
κάποιο χρέος, του τότε Επισκόπου Λάμπης Πάμφυλου και έτσι το Μοναστήρι του
Βούλγαρη περιήλθε στην δικαιοδοσία της Μονής Ασωμάτων. Το γεγονός αυτό
προκύπτει, από δύο έγγραφα του τότε Μητροπολίτη Κρήτης Χρύσανθου, με
χρονολογία 1848 14 , καθώς και ένα αντίγραφο «Μαρτυρικού», της ίδιας εποχής,
κατοίκων της επαρχίας Αμαρίου.
Παλιά Συμβόλαια και Αποδείξεις Πληρωμής των ετών (1907-1911),
καταδεικνύουνε τη σχέση Μελαμπιανών και κατοίκων του τότε Δήμου Κουρήτων.
Ένα τέτοιο συμβόλαιο συντάχθηκε από τον τότε Συμβολαιογράφο Σπηλίου Μιχαήλ
Ηλ. Αθανασιάδη, στις 22 Ιουλίου του έτους 1909, δηλαδή πριν από 115 χρόνια. Το
συμβόλαιο έχει αριθμό 1877 και μεταγράφηκε στο Υποθηκοφυλακείο Νεύς Αμαρίου
με αριθμό 7743. Συντάχθηκε στο Δημαρχιακό κατάστημα Μελάμπων Αγίου
Βασιλείου Ρεθύμνου και συγκεκριμένα στην οικία του Γεωργίου Χριστοφοράκη.
Στην οικία αυτή, όπως αναφέρεται στο συμβόλαιο, εστεγάζετο το Δημαρχείο
Μελάμπων και ευρίσκετο στη συνοικία «Μπεργαδιανά». Αφορά την πώληση
ελαιόδενδρων «μετά τας αυλάς των», όπως αναφέρεται, δηλαδή με την
8 . Γ. Ε. Ανδρεδάκης, Ιστορικά Σημειώματα, Ρέθυμνο 1926, σ. 42-47
9 . Εμμ. Γ. Γενεράλις, Επετηρίς Εταιρίας Κρητικών Σπουδών, Τόμος Δ΄: Η Ιερά Μονή Ασωμάτων της
Επαρχίας Αμαρίου Κρήτης Αθήνα 1941, σ. 32
10 . Εμμ. Γ. Γενεράλις, Επετηρίς Εταιρίας Κρητικών Σπουδών, Τόμος Δ΄: Η Ιερά Μονή Ασωμάτων της
Επαρχίας Αμαρίου Κρήτης Αθήνα 1941, σ. 12
11 . Εμμ. Γ. Γενεράλις, Επετηρίς, Εταιρίας Κρητικών Σπουδών, Τόμος Δ΄: Η Ιερά Μονή Ασωμάτων της
Επαρχίας Αμαρίου Κρήτης, Αθήνα 1941, σ. 70
12 .ΕΓΓΡΑΦΑ ΙΕΡΟΔΙΚΕΊΟΥ ΡΕΘΥΜΝΗΣ 17 ος – 18 ος αι 301 ΚΤΗΜΑΤΙΚΑ 20 Μαϊου 1156 (1743)
13 . Bakkel Wim-Arnold Van Gemert. Μανώλης Βαρούχας, Νοταριακές Πράξεις 1597-1613, Ρέθυμνο
1987, σ. 419
14 . Εμμ. Γ. Γενεράλις, Επετηρίς, Εταιρίας Κρητικών Σπουδών, Τόμος Δ΄: Η Ιερά Μονή Ασωμάτων της
Επαρχίας Αμαρίου Κρήτης, Αθήνα 1941, σ. 70
καλυπτόμενη εδαφική τους έκταση, στην τοποθεσία «Αγιοπαρασκιανό Λιόφυτο».
Αφορά επίσης και αγριάδα στην τοποθεσία «Μάχας το χαράκι», στην κτηματική
περιφέρεια της Αγίας Παρασκευής του Δήμου Κουρήτων.
Σημαντική είναι επίσης και η μαρτυρία που διασώζεται προερχόμενη από τον
Μανώλη Σιγανό και καταγράφεται στο Βιβλίο Ενορίας Μελάμπων. Ρέθυμνο 2015,
σελ. 18 ότι δηλαδή, ο πρόγονός του Σταύρος Σιγανός από το χωριό Λαμπιώτες
Αμαρίου είχε βαφτίσει τον Μάρτυρα Αγγελή 15 .
Πολύ σημαντική είναι επίσης και η μαρτυρία που καταγράφεται στην εβδομαδιαία
εφημερίδα ΡΕΘΕΜΝΟΣ 16 της 28/10/2012 προερχόμενη από σχετική έκδοση της
Ενορίας Περιβολίων Ρεθύμνου 17 και αναφέρει επί λέξει : «Οι άγιοί μας έζησαν τον
καιρό της Επανάστασης του 1821 και, όπως όλοι ξέρουμε, κατάγονταν από τις
Μέλαμπες Αγίου Βασιλείου, αν και ο ένας (ο Αγγελής) είχε σχέση με το Γερακάρι,
όπου, απ’ ό,τι ξέρω, σώζεται το σπίτι του.»
Αξίζει να αναφερθεί επίσης το γεγονός ότι, στον οικισμό Βισταγή Αμαρίου υπάρχει
ίσως το παλαιότερο προσκυνητάρι των Αγίων. Από μαρτυρίες υπερηλίκων του
οικισμού διασώζεται η παράδοση ότι, στο χωριό τα πολύ παλιά χρόνια γινότανε
συχνές κατολισθήσεις, με αποτέλεσμα να κινδυνεύει ο αφανισμός του. Κάποιος
ιερωμένος, πιθανόν ο Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Ασωμάτων Ιερεμίας Λίμας,
συνέστησε, να χτιστούνε τέσσερις εκκλησίες, σταυρωτά του οικισμού, για να
σταματήσουνε οι κατολισθήσεις. Χτιστήκανε οι τρεις εκκλησίες της Κοίμησης της
Θεοτόκου – Αγίου Χαραλάμπους(1810), της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος και του
Αγίου Γεωργίου(1850). Για την τέταρτη προγραμματισμένη εκκλησία των Τεσσάρων
Μαρτύρων δεν υπήρχανε χρήματα και έτσι έγινε το ήδη υπάρχον προσκυνητάρι στην
έξοδο του οικισμού προς Ρέθυμνο. Σε εμφανές σημείο στο προσκυνητάρι
αναγράφεται η χρονολογία 1904, χωρίς να γνωρίζομε αν είναι χρονολογία ανέγερσης
ή ανακαίνισης. Το δημόσιο αυτό προσκυνητάρι έχει καταγραφεί από τον Καθηγητή
Πανεπιστημίου Θράκης Μανώλη Βαρβούνη και τον Διδάκτορα Πανεπιστημίου
Ανδρέα Λενακάκη 18 .
Τέλος, νεότερες μαρτυρίες Αϊγιαννιωτών και Μελαμπιανών, αναφέρουνε ότι, τότε
που δεν υπήρχανε αμαξωτοί δρόμοι, πολλά περάσματα των Μελαμπιανών προς
και από το Ρέθυμνο και το Αρκάδι, γινότανε από τα Αμαριώτικα χωριά. Υπήρχε
επομένως ανέκαθεν στενή σχέση Μελάμπων και Αμαριωτών.
Μια πολύ σημαντική μαρτυρία περιήλθε σε γνώση μου, εντελώς τυχαία, τον
Αύγουστο του 2021 την οποία κατέγραψα σε ηχητικό ντοκουμέντο. Την ίδια
μαρτυρία κατέγραψα και σε βίντεο τον Αύγουστο του 2024 στο οποίο
επιβεβαιώνονται και συμπληρώνονται οι αρχικές πληροφορίες. Είναι μια βιωματική
μαρτυρία του σεβαστού ιερωμένου πρωτοπρεσβύτερου π. Σεβαστιανού Πολιτάκη,
εφημέριου, από το 1977 μέχρι σήμερα, δηλαδή σχεδόν 50 χρόνια, στο χωριό Ελένες
Αμαρίου και Προέδρου του Συνδέσμου κληρικών της Ι. Μ. Λάμπης Συβρίτου και
Σφακίων. Σύμφωνα με τον αφηγητή π. Σεβαστιανό : «Περί το έτος 1790 γεννήθηκε
15 .Βιβλίο Ενορίας Μελάμπων. Ρέθυμνο 2015, σελ. 18
16 .Εφημ. Ρέθεμνος, 28/10/2012
17 .ΦΩΣ ΙΛΑΡΟΝ 2012 Οκτώβριος Φύλλο 1, Η Αγία Σκέπη της Θεοτόκου-Οι Τέσσερις Νεομάρτυρες του
Ρεθύμνου (28 Οκτωβρίου 1824)
18 .Μανώλης Βαρβούνης-Ανδρέας Λενακάκης. Εικονοστάσια της Κρήτης, σελ 67-69, Ηράκλειο 2023
στο χωριό Ελένες Αμαρίου ο προπάππους του Δημήτριος Πολιτάκης, ο οποίος ήτανε
και Αναγνώστης (ψάλτης). Κατά τις πληροφορίες που ο ίδιος Δημήτριος Πολιτάκης,
μετέδωσε και διατηρήσανε οι απόγονοί του, είδε πολλές φορές, πρόσωπο με
πρόσωπο, τους Άγιους Τέσσερις Νεομάρτυρες, λίγο πριν τη θανάτωσή τους. Κατά
τον αφηγητή, οι Άγιοι μετά τη σύλληψή τους ακολουθήσανε τη διαδρομή
οδοιπορούντες σε χωριά της περιοχής Αμαρίου. Ακολουθήσανε δηλαδή
βορειοανατολική πορεία, φτάσανε στο χωριό Άγιος Ιωάννης, συνεχίσανε κάτω και
έξω από τα Αμαριώτικα χωριά και φτάσανε στο χωριό Ελένες. Παραμείνανε
φιλοξενούμενοι από κατοίκους του χωριού και στη συνέχεια οδηγηθήκανε πιθανόν
προς Σπήλι Αγίου Βασιλείου και εν τέλει στο Ρέθυμνο….»
Καταγραφές πολλές έχουνε γίνει μέχρι σήμερα για τους Αγίους, από αρκετούς
αξιόλογους ερευνητές-μελετητές, οι οποίες στο σύνολό τους προέρχονται από
προφορικές κυρίως μαρτυρίες αξιοσέβαστων προσώπων όπως : Robert Pashley,
Επίσκοπος Ιωαννίκιος, Καλλ. Κριτοβουλίδης, Νικ. Τωμαδάκης, Νικ. Δρανδάκης,
Μελ. Νικολετάκης, Βασ. Ψιλάκης, Ι. Μουρέλλος, Ν. Σταυρινίδης, Μιχ. Παπαδάκης.
Ιωάνν. Χαχαριδάκης, Χαρίδ Παπαδάκης, Θεοχ. Δετοράκης, Νίκ. Παπαδογιαννάκης,
Ζαχαρ. Σημανδηράκη, Κων. Γιαπιτζόγλου, Χάρης Στρατιδάκης, Δημ. Αετουδάκης,
Γ. Δαφέρμος, Παντ. Πρεβελάκης, π. Νικ. Κουτσαυτάκης (3 εκδόσεις), Νικ.
Φασατάκης, Αλκ. Μαυράκης, Μιχ. Τρούλης, Στέργ. Μανουράς, Κωστ Παπαδάκης,,
Γιάνν. Γρυντάκης, Γεώργ. Γρ. Σταματάκης, ΝΕΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ, Αναστ.
Παλιεράκης, Γιάνν. Βλατάκης, Γεώργιος Χ. Βεργαδής, π. Ευάγγ Τσουρδαλάκης κ.ά.
Σε πολλές από τις καταγραφές αυτές διαπιστώνονται σοβαρές
αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις.
Εξάλλου πολλές αλληλοσυγκρουόμενες πληροφορίες, αμφισβητήσεις,
σφάλματα και ανακρίβειες, όπως χαρακτηρίζονται από τον μελετητή-ερευνητή
Αναστάσιο Παλιεράκη 19 , καταγράφονται σε αρκετά βιβλία, έντυπα και εφημερίδες
(Robert Pashley, Νικ. Τωμαδάκης, Στέργ. Μανουράς, Η Φωνή των Μελαμπιανών
αφήγγηση Ιωάνν. Βλατάκη 20 , Περιοδικό «Προμηθεύς ο Πυρφόρος» 21 κ. ά) και
αναφέρονται : σε τρεις ή τέσσερις κάρες, περί τριών ή τεσσάρων Μαρτύρων,
περί τριών Κουρμούληδων, περί Ρετζέπηδων, περί Βλατάκηδων ή Βλαττάδων ή
Βλαντάδων, για ένα εκ των Αγίων Νικάκη ή Ντουκάκη, κλπ. Παρά ταύτα το ότι
οι Άγιοι ήτανε Τέσσερις και με το επίθετο Βλατάκης δεν πρέπει να
αμφισβητείται από κανένα.
Μια Μελαμπιανή καταγραφή, ίσως, από τις πρώτες, είναι του Φιλόλογου
Καθηγητή-Επιθεωρητή Εκπαίδευσης Ιωάννη Χαχαριδάκη, ο οποίος στο βιβλίο του
με τίτλο : Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη και οι αγώνες των Μελαμπιανών,
που εκδόθηκε το έτος 1977 στη σελίδα 41 αναφέρει 22 : «Μόλις εκάθησαν οι
άοπλοι Βλατάκηδες, οι ένοπλοι Τούρκοι ορμούν πάνω τους και τους δένουν σφιχτά,
Ο Καπετάν Κατεργαράκης διαμαρτυρήθηκε, αλλά έλαβε την απάντηση ότι τους
αστειεύονται. Άλλωστε δεν μπορούσε πια να κάμει τίποτα. Αμέσως δε εξεκίνησαν
19.Αναστάσιος Γ. Παλιεράκης, Οι Τέσσερις Νεομάρτυρες ….. Αθήνα 2010, σελ 64-76
20.Η Φωνή των Μελαμπιανών Αρ. Φύλλου 214 έτους 2014 σελ. 3 Αφήγηση Γιάννη Βλατάκη
21.Περιοδικό «Προμηθεύς ο Πυρφόρος». Τεύχος 37 έτος 1984, σελ. 79
22 Ιωάννης Ιωσ. Χαχαριδάκη. Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη και οι αγώνες των Μελαμπιανών, Ρέθυμνο
1977 σελίδα 41
για το Ρέθυμνο. Όταν έβγαιναν από το χωριό και στη θέση όπου σήμερα είναι
χτισμένος ο λαμπρός ναός, ο αφιερωμένος στη μνήμη των Τεσσάρων Μαρτύρων,
ερχότανε στο χωριό ο Σημαντηρογιάννης, παιδί ακόμη. Τότε σταμάτησε ο Γεώργιος
που τον είχε βαφτίσει και αφού εκάθησε είπε στο Σημαντηρογιάννη «βγάλε μου
φιλιότσο τα στιβάνια (υποδήματα) και πάρε τα μα εμένα δε μου χρειάζονται
μπλιο». Έπειτα προχώρησε ξυπόλυτος στο Ρέθυμνο.» Ο Ιωάννης Χαχαριδάκης
αναφέρει ότι, τα στιβάνια έδωσε στον Σημαντηρογιάννη ο Γεώργιος . Στο Βιβλίο της
ενορίας Μελάμπων σελ. 27 (2015) αναφέρεται ότι, τα στιβάνια έδωσε ο Αγγελής. Σε
σχετική βιντεογραφημένη συνέντευξη-μαρτυρία η αείμνηστη Ελένη Μελιδονιώτη
αναφέρει ότι, τα στιβάνια έδωσε ο Νικόλαος. Ποιός επομένως από τους Αγίους
έδωσε τα στιβάνια του στον Σημαντηρογιάννη δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένο.
Οι έρευνες βέβαια επιφέρουνε συνήθως συμπληρώσεις και ενδεχομένως διορθώσεις.
Η προγονική συγγενική μου σχέση με τους Αγίους με ενέπνευσε ώστε το έτος 2003
στιχούργησα το παρακάτω νεοριζίτικο τραγούδι για τους Μελαμπιανούς Αγίους, το
οποίο μελοποίησα και τραγούδησα στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων,
για τις ανάγκες σχετικού αφιερώματος, αλλά και αργότερα, το έτος 2014, το
ξανατραγούδησα στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών σε σχετικό και πάλι αφιέρωμα. Οι
στίχοι του τραγουδιού είναι :
Στον ουρανό φεγγοβολούν κι αστράφτουν στη Βουβάλα,
τ’ άστρα τω νιω Μελαμπιανώ, των Τέσσερω Μαρτύρω.
Δόξα και αξιώματα τ’ απαρνηθήκαν ούλα,
κι εφανερώθη η χάρη τως, σ’ ολόκληρη τη Κρήτη.
Για λευτεριά και για πρεπειά, τω Χρισθιανώ το δίκιο
και για την πίστη του Χριστού, την ιερή και αγία,
εχύθηκεν’ το αίμα ντως.
Σύνδεσμος βίντεο : https://youtu.be/eNDX3XbGylQ
Για τον ίδιο λόγο φέτος με την συμπλήρωση των 200 χρόνων από το μαρτύριο των
Αγίων εμπνεύστηκα και τους παρακάτω στίχους τους οποίους εμπιστεύτηκα στον
εκλεχτό φίλο και εξαιρετικό κρητικό και καταξιωμένο λυράρη Μιχάλη Παυλάκη για
να τους μελοποιήσει. Πράγματι τους έντυσε με μια δική του καινούρια βυζαντινή-
κρητική μελωδία και με τους επίσης εξαιρετικούς συνεργάτες του οργανοπαίχτες
Στρατή Μαμαλάκη, Στέλιο Ηλιάκη και Νικηφόρο Βολανάκη τους καταγράψανε σε
βίντεο. Οι στίχοι του τραγουδιού είναι :
Το χίλια οχτακόσα και εικοσιτέσσερά ‘το,
γροικάτε να σας δηγηθώ το θλιβερό μαντάτο.
Στα πλάγια μιας βουνοκορφής που τηνε λέν’ Βουβάλα,
τέσσερις νιοί πορπάτηξα ν-τα πρώτα ν-τως τα ζάλα.
Μέλαμπες λένε το χωργιό στη ρούγα την απάνω,
π’ όντε περάσω στένομαι και το Σταυρό μου κάνω.
Τα σπίθια ν-τως παράπλευρα στο ν-τουμπωτό το μ-πρίνο,
δύσκολα χρόνια τση σκλαβιάς για το γ-καιρόν εκείνο.
Τη μ-πίστη ν-τως εις το Χριστό δε γ-κάμανε το λάθος
και τη γ-κρατήξανε κρυφή εις τη γ-καρδιά με πάθος.
Από γονέους ήρωες για την ελευτερία
και για τη μ-πίστη του Χριστού την ιερή κι αγία.
Ανατραφήκανε πιστοί στη Χρισθιανοσύνη,
τα όπλα τσ’ επανάστασης επήρανε κι εκείνοι.
Κι ανεβοκατεβήκανε Μελαμπιανά σοκάκια
κι επολεμήσα ν-τη ν-Τουρκιά σε σόπατα και ρυάκια.
Τη δόξ’ απαρνηθήκανε και του Πασά τα γρόσα
τη μ-πίστη ν-τως εις το Χριστό φριχτά την επλερώσα.
Οχτώβρης στσ’ εικοσιοχτώ τσοι φέρνου χέρι χέρι,
τη γ-κεφαλή ν-τως έκοψε του Τούρκου το μαχαίρι
Γεώργιος και Μανουήλ φωτοστεφανωθήκα
Νικόλαος και Αγγελής ούλοι σφαγιαστήκα..
-Άγιοι Νεομάρτυρες, Τετράριθμοι Μαρτύροι,
τη δύναμη τση Χάρη σας ο χρόνος δε ν-τη φθείρει.
-Ω! μαύρη μέρα και Πασά χιλιοκαταραμένε,
τα μάθια μας για τη σφαγή διακόσους χρόνους κλαίνε.
Σύνδεσμος βίντεο : https://youtu.be/czzJsAGzFqE
Ας έχουνε υπόψη τους και αυτές τις αδιαμφισβήτητες πληροφορίες-μαρτυρίες όλοι
όσοι ασχολούνται με τους Αγίους Τέσσερις Νεομάρτυρες, εκ Μελάμπων, Ρεθύμνου.
Οι Άγιοι είναι για όλους μας, δεν είναι οικογενειακή υπόθεση κανενός και δεν
προσδιορίζονται από μια και μόνο τοπική παράδοση. Η σκόπιμη ή όχι
απαξίωση-παραποίηση και άλλων πληροφοριών, ο αφορισμούς και άλλων
παραδόσεων και η παράλειψη αναφοράς του γενέθλιου τόπου τους, δεν
ωφελούνε. Οι Άγιοι Τέσσερις Νεομάρτυρες πρέπει να μας ενώνουνε κι όχι να μας
διχάζουνε.
Τέλος, σωστότερα κατά την άποψή μου θα έπρεπε να αναφέρονται πάντα ως :
Άγιοι Τέσσερις Νεομάρτυρες, εκ Μελάμπων Ρεθύμνης, αντί του Τέσσερις
Μάρτυρες Ρεθύμνης, που ευρέως χρησιμοποιείται.
Ας έχομε όλοι την ευλογία και βοήθεια των Αγίων.
- Η εξαιρετική αυτή εργασία ήταν η εισήγηση του κ. Σταύρου Φωτάκη, στην Επιστημονική Ημερίδα, της 28 ης Σεπτεμβρίου του
2024, που οργανώθηκε και πραγματώθηκε στο Ρέθυμνο, από την Ιερά
Μητρόπολη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου και Ιστορική Λαογραφική
Εταιρία Ρεθύμνης, στο πλαίσιο του εορτασμού για τα 200 χρόνια από
τη θυσία των Αγίων Τεσσάρων Νεομαρτύρων.
Πηγές :
1.Γεώργιος Γρηγ. Σταματάκης, ΝΕΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Περίοδος Β΄,
Τεύχος 24, Σελίδα 55, Ρέθυμνο 2005
2.Σταύρος Ε. Φωτάκης.Το χωριό μου Άγιος Ιωάννης…. Ρέθυμνο 2006 σελ. 30-
35 και 113-116
3.Σταύρος Ε. Φωτάκης. Στη βορεινάδα μιας κορφής ….. Ρέθυμνο 2015, σελ. 33-37
4.Μιχάλης Μ. Παπαδάκης. Προμηθεύς ο Πυρφόρος, τ.21, έτος 1980, σελ. 288
5.ΝΕΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ. Περίοδος Β΄Τεύχος 24, Σελ. 65
6.Λευτέρης Κρυοβρυσανάκης. Εφημ ΡΕΘΕΜΝΟΣ 15/11/2022 Ακτούντα Αγ.
Βασιλείου
7.Εύα Λαδιά. Εφ. ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ 5/1/2024 Μεγάλες μορφές οι Παπαδάκηδες
από τον Βάτο Αγ. Βασιλείου
8.Γ. Ε. Ανδρεδάκης, Ιστορικά Σημειώματα, Ρέθυμνο 1926, σ. 42-47
9.Εμμ. Γ. Γενεράλις, Επετηρίς Εταιρίας Κρητικών Σπουδών, Τόμος Δ΄: Η Ιερά
Μονή Ασωμάτων της Επαρχίας Αμαρίου Κρήτης,Αθήνα 1941, σ. 12, 32, 70
10.ΕΓΓΡΑΦΑ ΙΕΡΟΔΙΚΕΊΟΥ ΡΕΘΥΜΝΗΣ 17 ος – 18 ος αι 301 ΚΤΗΜΑΤΙΚΑ
20 Μαϊου 1156 (1743)
11.Bakkel Wim-Arnold Van Gemert. Μανώλης Βαρούχας, Νοταριακές Πράξεις
1597-1613, Ρέθυμνο 1987, σ. 419
12.Βιβλίο Ενορίας Μελάμπων. Ρέθυμνο 2015, σελ. 18
13.Εφημερίδα ΡΕΘΕΜΝΟΣ της 28/102012
14.ΦΩΣ ΙΛΑΡΟΝ 2012 Οκτώβριος Φύλλο 1, Η Αγία Σκέπη της Θεοτόκου-Οι
Τέσσερις Νεομάρτυρες του Ρεθύμνου (28 Οκτωβρίου 1824)
15.Μανώλης Βαρβούνης-Ανδρέας Λενακάκης. Τα εικονοστάσια της Κρήτης, σελ 67-
69, Ηράκλειο 2023
16.Αναστάσιος Γ. Παλιεράκης, Οι Τέσσερις Νεομάρτυρες Αθήνα 2010, σελ 64- 76
17.Η Φωνή των Μελαμπιανών Αρ. Φύλλου 214 έτους 2014 σελ. 3 Αφήγηση
Γιάννη Βλατάκη
18.Περιοδικό «Προμηθεύς ο Πυρφόρος». Τεύχος 37 έτος 1984, σελ. 79
19.Ιωάννης Ιωσ. Χαχαριδάκης. Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη και οι αγώνες
των Μελαμπιανών, Ρέθυμνο 1977 σελίδα 41
Φωτογραφίες :
1.Ιερός Ναός Αγίων Τεσσάρων Νεομαρτύρων, στον Άγιο Ιωάννη Αμαρίου
2.Επιγραφή πρόσοψης Ιερού Ναού, το έτος 1893
3.Εικόνα Αγίων, αγιογραφηθείσα από Γαβριήλ. Πάγκαλο, το έτος 1904.
του 2025 Σταύρος Φωτάκης
Αφήστε μια απάντηση