Το Αργουλιό είναι οικισμός της κοινότητας Αγίου Μάμαντος, χτισμένο σε υψόμ. 400μ., στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη, με πληθυσμό 60 κατοίκους.
Το όνομα του προέρχεται από το ελαιοτριβείο, το αργουλιό ελιών. Χτίστηκε στα 1433 από τους Ενετούς.
ΤΑ ΚΟΝΑΚΙΑ ΤΟΥ ΑΡΓΟΥΛΙΟΥ
Σε μικρή απόσταση από το χωριό Άγιος Μάμας Μυλοποτάμου Ρεθύμνης, προς το
βορρά, βρίσκεται ένα μικρό χωριουδάκι, που ονομάζεται Α ρ γ ο υ λ ι ό.
Το Αργουλιό κτίστηκε πριν από τον Άγιο Μάμα. Ονομάστηκε έτσι, επειδή σ’ αυτό
κατοικούσαν Άρχοντες. Στην αρχή λεγόταν Αρχοντουλιό, αργότερα Αρχουλιό και τέλος
Αργουλιό. Μόλις δέκα (10) οικογένειες, αποτελούν σήμερα το χωριουδάκι (1937). Πολλά
ερειπωμένα σπίτια, δείχνουν πως παλιότερα ήταν μεγαλύτερο χωριό.
Το πιο σημαντικό στο Αργουλιό, είναι τα περίφημα Κ ο ν ά κ ι α. Είναι ένα μεγάλο
κτίριο που τόχει ερειπώσει ο χρόνος. Στους επισκέπτες αφήνει σπουδαία εντύπωση, η
ομορφιά και η πολυτέλεια του κτιρίου. Υπολογίζεται ότι κτίσθηκε, πριν από 300 χρόνια
περίπου, στην εποχή της Ενετοκρατίας στην Κρήτη.
Εδώ κατοικούσε ο Άρχοντας του τόπου.
Η θέση είναι εξαιρετική, με ωραία θέα.
Το κτίριο αποτελείται από δυο πατώματα. Το κάτω πάτωμα (το ισόγειο), αποτελείτο
από τις αποθήκες καρπού, λαδιού και άλλων προϊόντων. Οι αποθήκες αυτές είναι θολωτές
και διατηρούνται θαυμάσια και σήμερα.
Το άνω πάτωμα, δείχνει πως ήταν πολυτελές.
Με εξωτερική πετρόσκαλα (μισοχαλασμένη τώρα), έβγαιναν στον εξώστη, είδος
πέτρινου μπαλκονιού. Παράθυρα υπήρχαν αρκετά και μεγάλα. Πελέκια πλουμισμένα,
στόλιζαν τις γωνιές των Κονακιών.
Υπάρχει τοπική παράδοση πως ξοδεύτηκαν 18 μουζάρια αλάτι, μόνο για τα φαγητά
των εργατών, μέχρι να κτίσουν τα Κονάκια!!
Σε μια αποθήκη του ισογείου, που είναι πολύ σκοτεινή, λένε ότι ένας χωρικός
ονειρεύθηκε κάποτε, πως υπήρχαν πολλά χρυσά νομίσματα. Έσκαψε και τα βρήκε.
Μια άλλη χωρική, ονειρεύθηκε πως υπήρχαν χρήματα, κτισμένα σ’ ένα τοίχο του
Κονακιού. Πήγαν κι άλλοι χωρικοί, στο μέρος που υπόδειξε η γυναίκα, εχάλασαν τον τοίχο,
αλλά δεν βρήκαν τίποτε. Λένε μόνο, πως βρέθηκαν κάρβουνα. Άλλοι πάλι λένε, πως
βρέθηκαν χρυσά νομίσματα κλπ.
Δίπλα στα Κονάκια, είναι κι άλλα μικρότερα κτίρια της ίδιας εποχής. Σ’ ένα απ’ αυτά,
υπάρχουν τρύπες σαν πολεμίστρες, απ’ όπου, λέγεται πως κτυπούσαν τους εχθρούς των, οι
κάτοικοι των Κονακιών.
Τώρα, όλα τα Κονάκια είναι ετοιμόρροπα, από σεισμούς. Οι άρχοντες των
Κονακιών, είχαν μεγάλη αυλή, με κήπο τοιχογυρισμένο.
Λίγο μακρύτερα από το κτίριο, υπήρχε ένα πολύ μεγάλο πέτρινο τραπέζι, στο
ύπαιθρο, όπου έτρωγαν οι Άρχοντες, τον παλιό, καλό καιρό.
Το τραπέζι αυτό αποτελούνταν από μια πέτρα στρογγυλή για πόδι, και πάνω είχε
μια μεγάλη κυκλική πλάκα.
Έβαζε 50 άτομα για να φάνε. Την πλάκα έσπασε κάποιος χωρικός, εξ αφορμής ενός
γαργαλιστικού όνειρου, πως υπήρχαν χρυσά νομίσματα, κρυμμένα κάτω από αυτήν. Δίπλα,
στους βράχους υπάρχουν τρύπες, όπου ασφαλώς, θα έδεναν τα ζώα των, οι
φιλοξενούμενοι περαστικοί ταξιδιώτες.
Στο ίδιο πέτρινο τραπέζι, έφαγε και ο Εθνάρχης Ελευθ. Βενιζέλος, περνόντας
κάποτε, σαν επαναστάτης της Θερίσσου. Εκεί κοντά υπάρχει και ένα πολύ παλαιό πηγάδι.
Οι Άρχοντες των Κονακιών, δεν πειράκτηκαν από κανένα κατακτητή. Αντίθετα, τους
δόθηκε περισσότερη γη, για να την καλλιεργούν.
Οι απόγονοι των Αρχόντων, ονομάστηκαν Αρχοντάκηδες. Τέτοια οικογένεια,
διατηρείται στο χωριό Άγιος Μάμας.
Αυτοί έχουν κληρονομήσει μέχρι σήμερα, τα Κονάκια του Αργουλιού. Την ξυλεία και
πολλά πελέκια, έχουν μεταχειρισθεί για κτίσιμο των κατοικιών των, οι απόγονοι των
Αρχόντων του Αργουλιού.
ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΠΥΡΦΟΡΟΣ (1937)