«Φωτογραφίες κρητικού ενδιαφέροντος σε ξενόγλωσσα βιβλία και αρχεία του εξωτερικού» του Γιώργου Π. Εκκεκάκη, εφηµ. Ρεθεµνιώτικα Νέα, 8 Ιουνίου 2001.
Φωτογραφίες κρητικού ενδιαφέροντος σε ξενόγλωσσα
βιβλία και αρχεία του εξωτερικού
«Φωτογραφίες κρητικού ενδιαφέροντος σε ξενόγλωσσα βιβλία και αρχεία του εξωτερικού» του Γιώργου
Π. Εκκεκάκη, εφημ. Ρεθεμνιώτικα Νέα, 8 Ιουνίου 2001
Μου διηγήθηκαν πρόσφατα για την ευχάριστη έκπληξη που δοκίμασε μια ηλικιωμένη
κυρία από το Λασίθι όταν της έδειξαν μια κοριτσίστικη φωτογραφία της, δημοσιευμένη
ολοσέλιδα σ’ ένα παλιό τεύχος του γνωστού περιοδικού παγκόσμιας κυκλοφορίας The
National Geographic. Και ήταν αυτό φυσικά αφού και η φωτογραφία ήταν ωραιότατη και
η λεζάντα που τη συνόδευε άκρως κολακευτική.
Αυτό μου έφερε στο νου ανάλογες φωτογραφίες που εντοπίζω κατά καιρούς σε παλιά
ξενόγλωσσα βιβλία που δείχνουν Ρεθεμνιώτες και Ρεθενιώτισσες. Δεν είναι λίγες οι φορές
που έχω αναρωτηθεί αν κάποιοι συντοπίτες μας (περασμένων γενεών, βεβαίως) έμαθαν
ποτέ ότι η μορφή τους έχει απαθανατιστεί κι έχει κάμει το γύρο του κόσμου μ’ αυτό τον
τρόπο. Όταν, για παράδειγμα, πριν από μερικά χρόνια παρουσίασα το άγνωστο μέχρι τότε
βιβλίο του Vittorio Simonelli, Κρήτη 1893, μου είχαν προκαλέσει εντύπωση οι ωραίες
φωτογραφίες και τα κολακευτικά λόγια του Ιταλού εκείνου συγγραφέα για τους άνδρες και
τις γυναίκες των Ανωγείων. Είχα μάλιστα την ελπίδα (και το αναφέρω στον πρόλογο πως
κάποιος από τους σημερινούς κατοίκους των Ανωγείων θ’ αναγνώριζε την… προγιαγιά
του, η νυφική φωτογραφία της οποίας (βλ. εικόνα) στολίζει το εξώφυλλο της ιταλικής
(αλλά και της ελληνικής) έκδοσης. Η ελπίδα μου εκείνη αποδείχτηκε βεβαίως μάταιη
αφού, όπως φαίνεται, το βιβλίο του Simonelli δεν έφτασε ποτέ στην ιστορική κωμόπολη.
Κολακευτικά είναι επίσης τα σχόλια και για το πρόσωπο που εμφανίζεται στη
δεύτερη φωτογραφία που δημοσιεύεται εδώ. Είναι παρμένη από ένα σπάνιο γαλλικό
βιβλίο που έχει τίτλο Sounenirs de Crete και δείχνει ένα δάσκαλο των Μελάμπων επί
Κρητικής Πολιτείας. Την τράβηξε ο Γάλλος συγγραφέας του βιβλίου Augustin Petre το
καλοκαίρι του 1910, ο οποίος και χαρακτηρίζει τον εικονιζόμενο ως «ένα τέλειο τύπο
ανδρικής ομορφιάς».
Να σημειωθεί ότι στο ίδιο βιβλίο υπάρχει και μια ωραία άποψη των Μελάμπων, ενώ
οι αναφορές στο χωριό, που καλύπτουν κάμποσες σελίδες, έχουν κι αυτές το ενδιαφέρον
τους. Αν και δεν αναφέρεται το όνομα του δασκάλου, η ταύτιση για τους γνωρίζοντες δεν
θα πρέπει να είναι δύσκολη αφού, όπως σημειώνεται στο ξένο βιβλίο, ήταν γιος του παπά.
Εκτός από τις δημοσιευμένες φωτογραφίες κρητικού ενδιαφέροντος που βρίσκει
κανείς σε ξένα έντυπα, υπάρχουν όμως και οι αδημοσίευτες, οι συγκεντρωμένες σε
διάφορα αρχεία. Υπενθυμίζω τη φωτογραφία του Gerola που δείχνε το εξωτερικό στόμιο
της Μεγάλης Πόρτας, ένα θέμα που δημιούργησε έκπληξη στους Ρεθεμνιώτες. Ήταν
ξεχασμένη για δεκαετίες στο αρχείο του Ιταλού αρχαιολόγου, μαζί με πολλές άλλες, το
ίδιο ενδιαφέρουσες.
Τέτοια αρχεία με εικαστικό υλικό κρητικού ενδιαφέροντος πρέπει να υπάρχουν πολλά
στην Ευρώπη και στην Αμερική. Από τις πληροφορίες που έχω συγκεντρώσει επί του
θέματος, παραθέτω εδώ μερικές:
Κατά το Ζ’ διεθνές κρητολογικό συνέδριο, που έγινε στο Ρέθυμνο το 1995, ο
σύνεδρος Peter Mackridge ανακοίνωσε την ύπαρξη ενός σπουδαίου φωτογραφικού
αρχείου με τοπία, μνημεία και απόψεις από τις πόλεις και τα χωριά της Κρήτης, που
βρίσκεται στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και περιλαμβάνει 150 φωτογραφίες,
τραβηγμένες από τον Άγγλο αρχαιολόγο, φιλόλογο και λαογράφο R.M. Dawkins, στο
διάστημα 1903-1906. Ο Mackridge σημείωνε τότε και τα εξής: Θα ήταν ωραία
πρωτοβουλία κάποιος δημόσιος φορέας να αναλάβει την έκδοση λευκώματος…
Ατυχώς αυτοί που διαχειρίζονται τους πόρους για τα πολιτιστικά αξιολογούν
διαφορετικά τα πράγματα.
Αξιόλογο πρέπει να είναι και τα αρχείο που δημιούργησε το 1902 ο τότε
υποδιοικητής της τράπεζας Αθηνών (και ερασιτέχνης φωτογράφος) Π. Μακρής.
Περιλαμβάνει κι αυτό τοπία και μνημεία της Κρήτης, όμως στις σημειώσεις μου δεν
αναφέρεται το που αυτό φυλάσσεται.
Το παλαιότερο και σημαντικότερο απ’ όλα τα φωτογραφικά αρχεία θα πρέπει να είναι
εντούτοις αυτό του φιλέλληνα Αμερικανού William J. Stillman (1828-1901), ο οποίος
ήταν και υποπρόξενος της χώρας του στα Χανιά, κατά την επανάσταση του 1866-69. O
Stillman (που ήταν ζωγράφος, φωτογράφος και δημοσιογράφος) ήλθε και στο Ρέθυμνο,
απ’ όπου θα πρέπει να πήρε φωτογραφικά στιγμιότυπα. Δεν έχω εντοπίσει ακόμα το αρχείο
του Stillman, έχω όμως καταγράψει τα βιβλία και τα δημοσιεύματά το που αφορούν στην
Κρήτη. Ένα απ’ αυτά τα δημοσιεύματα με τον τίτλο Cretan Days, έχει εξαιρετικό
ενδιαφέρον για την πόλη μας. Είναι σε συνέχειες στα τεύχη του έτους 1868 του
δυσεύρετου σήμερα, ακόμα και στην Αμερική, περιοδικού της Βοστόνη The Atlantic
Monthly. Ελπίζω σύντομα το κείμενο του Stillman, πλουτισμένο με τις φωτογραφίες του
ίδιου, να αποτελεί το θέμα ενός άλλου σημειώματος.
Η φωτογραφία του (1910) είναι δημοσιευμένη σ’ ένα γαλλικό βιβλίο και δείχνει ένα
δάσκαλο του χωριού Μέλαμπες. Ήταν ντόπιος, ο γιος του παπά, και πολύ όμορφος,
όπως σημειώνεται. Όμως το όνομά του δεν αναφέρεται. Άραγε οι απόγονοί του δεν τον
αναγνωρίζουν;
Η φωτογραφία (του 1893) στολίζει το βιβλίο του Vittorio Simonelli που δείχνει μια
όμορφη νύφη από τ’Ανώγεια. Είναι βέβαιο πως η ίδια δεν έμαθε ποτέ ότι η μορφή της
έγινε εξώφυλλο σ’ ένα ξενόγλωσσο βιβλίο
