«Το Νοσοκομείο στα Πλατάνια Αμαρίου» του Γιώργου Π. Εκκεκάκη, εφημ. Ρεθεμνιώτικα Νέα, 28 Ιουνίου 2002.
Το Νοσοκομείο στα Πλατάνια Αμαρίου
Του Γ.Π. ΕΚΚΕΚΑΚΗ
Η ίδρυση και λειτουργία Κεντρικού Θεραπευτηρίου στο χωριό Πλατάνια το
καλοκαίρι του 1867, με σκοπό την περίθαλψη των τραυματιών της επανάστασης, αποτελεί
μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και τις μάλλον άγνωστες σελίδες εκείνου του αγώνα. Η
ύπαρξη τέτοιας μέριμνας για τους μαχητές προκαλεί σήμερα εντύπωση, και το γεγονός
γίνεται ακόμα πιο εντυπωσιακό, αν σκεφτεί κανείς ότι την ευθύνη της περίθαλψης στο
περίεργο αυτό νοσοκομείο του βουνού την είχαν διακεκριμένοι επιστήμονες γιατροί.
Επικεφαλής ήταν ο γερμανός Βερνάρδο Ορνστάιν (βλ. εικόνα του και λεζάντα), τότε
επίατρος (αργότερα αρχίατρος) του Ελληνικού Στρατού, γιατρός με μεγάλη πείρα αλλά και
επιστημονικό κύρος, και συγγραφέας πολλών σπουδαίων επιστημονικών πραγματειών σε
ευρωπαϊκά ιατρικά περιοδικά. Ο συνεργάτης του, ο νεαρός έλληνας γιατρός Ιωάννης Γ.
Γερασιμίδης εθεωρείτο τότε ανερχόμενο αστέρι στην επιστήμη του.
Ύστερα από σχετική επιτόπια έρευνα διαπιστώθηκε ότι μερικοί μόνο από τους
σημερνούς κατοίκους του χωριού γνωρίζουν το γεγονός, χωρίς βεβαίως λεπτομέρειες, τις
οποίες άλλωστε φαίνεται ν’ αγνοούν ακόμα και οι πολύτομες Ιστορίες της Κρήτης
Εξάλλου, απ’ όσα έχω υπόψη μου, δεν πρέπει να έχει γίνει ειδική έρευνα με θέμα το
νοσοκομείο, και δεν ξέρω να υπάρχει δημοσιευμένη σχετική εργασία. Ο συμπολίτης
γιατρός – ερευνητής Νίκος Κοκονάς, στο βιβλίο του με τίτλο Σύντομη Ιστορία των
Νοσοκομείων της Κρήτης (Ρέθυμνο 1987) έχει μόνο μια σύντομη πράγματι αναφορά στο
Θεραπευτήριο για το οποίο ο λόγος ενώ ένας άλλος ερευνητής, ο ηρακλειώτης γιατρός
Μαν. Δετοράκης, για το βιβλίο του «Γιατροί αγωνιστές των Κρητικών Επαναστάσεων»
(Ηράκλειο, 1987) έφερε στην επιφάνεια μερικά ανέκδοτα αρχειακά ντοκουμέντα κι
ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για τη λειτουργία του ιδρύματος.
Θυμήθηκα το περίφημο νοσοκομείο στα Πλατάνια από ένα σπανιότατο αγγλικό
βιβλίο, στο οποίο έχω ήδη αναφερθεί (βλ. Ρεθ. Νέα, 28-5-02 και Κρητ. Επιθ/ση, 6-6-02).
Είναι τυπωμένο στο Λονδίνο το 1868, αλλά το ανακαλύψαμε τώρα, με καθυστέρηση…
134 ετών! Συγγραφέας του είναι κάποιος Edward Postlewalte, που στη εποχή του πρέπει
να ήταν γνωστός στην Αγγλία. Ήρθε στην Κρήτη μαζί με τους δυο γιατρούς που είχαν
εντολή να οργανώσουν το νοσοκομείο στα βουνά της Κρήτης κι έζησε από κοντά τις
πρώτες μέρες της λειτουργίας του.
Έφτασε στα Πλατάνια το βραδάκι της 15
ης
Ιουνίου 1867, σχεδόν μαζί με τους
γιατρούς που το οργάνωσαν, και παρέμεινε στο όμορφο αμαριώτικο χωριό μέχρι το πρωί
της 27
ης του ίδιου μηνός. Οι εντυπώσεις από την εκεί παραμονή του καλύπτουν τις σελίδες
68 έως και 89 του βιβλίου του. Σύμφωνα λοιπόν με όσα περιγράφει, κατά το διάστημα
αυτό είχε δημιουργηθεί τέτοια κίνηση στο μικρό χωριό, που δεν πρέπει να έχει το ανάλογό
της. Και δεν ήταν μόνο οι τραυματίες που άρχισαν να μεταφέρονται στα Πλατάνια από την
πρώτη κιόλας μέρα της ίδρυσης του Θεραπευτηρίου (14 Ιουνίου του 1867), με διάφορα
μέσα, από διάφορα μέρη, ακόμα και από απομακρυσμένα πεδία εχθροπραξιών. Ήταν κι
εκείνοι που για διάφορους λόγους έρχονταν να επισκεφτούν το ίδρυμα. Συνήθιζαν μάλιστα
όλοι αυτοί να συγκεντρώνονται τα βράδια στην αυλή της Παναγίας (της μικρής εκκλησίας
που διέθετε τότε το χωριό) και να συζητούν για διάφορα μέχρι αργά τη νύχτα. Και
υπήρξαν φορές που η αυλή δεν χωρούσε τον κόσμο. Από τις συγκεντρώσεις μαθαίνομε
πως δεν έλειπαν οι προσωπικότητες: Κρήτες μεγάλοι καπετάνιοι, έλληνες και ξένοι
στρατιωτικοί, σπάνια, κάποιοι ανταποκριτές ευρωπαϊκών εφημερίδων. Τις συζητήσεις τις
παρακολουθούσαν πάντα και αρκετοί πολεμιστές (οι ελαφρά τραυματισμένοι και οι
αναρρωνύοντες).
«Πιο ετερόκλιτες συναθροίσεις ανθρώπων απ’ αυτές δε θα μπορούσαν να γίνουν»
αναφέρει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας μας.
Οι σχετικές με το Θεραπευτήριο λεπτομέρειες που περιέχονται στο σπάνιο βιβλίο του
είναι όμως αρκετές, και θα βοηθήσουν αποφασιστικά τον μελλοντικό συνθέτη της
ιστορίας του περίεργου ιδρύματος. Όπως ήδη είπα, άρχισε τη λειτουργία του τη 14
η
Ιουνίου 1867. Λειτούργησε αρχικά με… οκτώ (8) μόνο κρεβάτια, όμως η προσέλευση
τραυματιών από την πρώτη κιόλας βδομάδα υποχρέωσε τους δυο γιατρούς να
χρησιμοποιήσουν και δεύτερο χώρο, διπλασιάζοντας τον αριθμό των κρεβατιών. Οι
θάλαμοι αυτοί βεβαίως αποτελούσαν, κατά κάποιο τρόπο, ένα είδος… εντατικών
μονάδων, για τους βαριά τραυματισμένους δηλαδή. Οι πολλοί αντιμετωπίζονταν ως…
«εξωτερικοί ασθενείς», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας μας. Ο ίδιος
παρακολούθησε κάποτε και μια μάλλον ελαφριά (αλλά λεπτή) χειρουργική επέμβαση και
του έκαμε εντύπωση ότι οι γιατροί επέτρεψαν στον τραυματία (είχε βλάβη στον καρπό)
να… συνεχίσει με το άλλο χέρι το τσιγάρο του (ίσως για λόγους ψυχολογικούς)!
Ξέρομε ότι οι πολεμικές συνθήκες ανάγκασαν γρήγορα τους δυο γιατρούς ν’
αναζητήσουν νέα έδρα για το Θεραπευτήριό τους. Μεταφέρθηκε για λίγο στην Κράνα
Μυλοποτάμου και στη συνέχεια στην Αξό, όπου και παρέμεινε για κάπως μεγαλύτερο
διάστημα. Δεν ξέρομε πότε ακριβώς το Θεραπευτήριο σταμάτησε τη λειτουργία του. Το
μόνο βέβαιο είναι πως λειτούργησε αποδοτικά μόνο στα Πλατάνια. Η συνέχεια της
ιστορίας του είναι μάλλον θλιβερή και μόνο μελαγχολικές σκέψεις προκαλεί. (Το θέμα δεν
είναι όμως του παρόντος).
Ο ξένος συγγραφέας μιλεί με θαυμασμό για τους δυο γιατρούς και ήταν σε θέση να
κρίνει. Ταξίδεψαν μαζί από τη Σύρο ως επιβάτες του ηρωικού πλοίου «Αρκάδι» και μαζί
όργωσαν τη μισή Κρήτη μέχρι να καταλήξουν στα Πλατάνια. Καλά λόγια έχει και για τον
επτανήσιο αρχινοσοκόμο Διονύση, του οποίου, ατυχώς, δεν γνωρίζομε το επώνυμο.
Πριν κλείσομε το σύντομο αυτό σημείωμα, αξίζει να πούμε ότι ο Edward Postlewaite,
ο συγγραφέας του βιβλίου για το οποίο ο λόγος, ήταν θερμός φιλέλληνας. Από τα
Πλατάνια έστελνε γράμματα υπέρ των επαναστατών σε προσωπικότητες που γνώριζε,
αλλά και ανταποκρίσεις σε αγγλικές εφημερίδες.
Μια απ’ αυτές τις ανταποκρίσεις μάλιστα, μεταφρασμένη στα ελληνικά,
αναδημοσιεύτηκε και στην ελληνική εφημερίδα Κλειώ της Τεργέστης. Ο συγγραφέας έχει
περιλάβει το κείμενο αυτής της μετάφρασης στο βίο του, για το ενδιαφέρον που
παρουσιάζει η γλώσσα του, όπως ο ίδιος λέει. Για τον ίδιο λόγο δίνομε κι εμείς εδώ
φωτοτυπία με την αρχή του κειμένου, από τη σχετική σελίδα του βιβλίου (βλ. εικόνα). Η
χαρακτηριστική γλώσσα των ελληνικών εφημερίδων της εποχής έχει πράγματι το
ενδιαφέρον της.
Βερνάρδος Ορνστάιν (1808-1895)
Ο γερμανικής καταγωγής επίατρος του Ελληνικού Στρατού που πήρε εντολή να
οργανώσει νοσοκομείο στα βουνά της Κρήτης, σε συνεργασία με το νεαρό συνάδελφό
του Ιωάννη Γερασιμίδη. Παρά τα χρόνια του, έδειξε ενεργητικότητα και αντοχή, αλλ’
εγκατέλειψε τελικά την αποστολή στην Κρήτη και μάλιστα ως πρόσωπο αμφιλεγόμενο.
Ο μελλοντικός συνθέτης της ιστορίας του νοσοκομείου στα Πλατάνια ίσως μπορέσει ν’
αποδώσει το δίκιο επ’ αυτού. (Από το βιβλίο του Μ. Δετοράκη)
Η αρχή μιας ανταπόκρισης του Postlewaite από τα Πλατάνια. Το αρχικό κείμενο στα
αγγλικά πρωτοδημοσιεύτηκε σε αγγλική εφημερίδα και αναδημοσιεύτηκε την ίδια εποχή
μεταφρασμένο, στην ελληνική εφημερίδα ΚΛΕΙΩ της Τεργέστης
