ΜΕ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ
Από Εύα Λαδιά
• Νικόλαος Κούνουπας: Η εμφάνιση και ο χορός του «έκαψαν» καρδιές
Ονομαστή ήταν η ομάδα των βρακοφόρων που συνόδευε τον Αλέκο Καραβίτη στις περιοδείες του στο εξωτερικό. Ίσως η φήμη της αυτή να προκάλεσε την πολύ σημαντική πρόσκληση από το υπουργείο Τουρισμού για μια τουρνέ στην Ευρώπη και στην Αφρική που του έγινε το 1938. Κι έχει ιστορική σημασία, γιατί στο Αμβούργο θα δεχόταν τον θαυμασμό του ίδιου του Αδόλφου Χίτλερ.
Το εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα, μας διέσωσε η πέννα του ακάματου γιατρού Μανόλη Φραγκεδάκη, αποτελώντας ξεχωριστό κεφάλαιο, με τίτλο «Οι Ρεθεμνιώτες Βρακοφόροι» στο βιβλίο «Η Κρητική Βράκα». Δεν αναφέρεται βέβαια στον ιστορικό σύλλογο, που ιδρύθηκε πολύ αργότερα, αλλά σε καταπληκτικούς χορευτές που έγραψαν ιστορία. Όπως ο Νικόλαος Κούνουπας, που θα μας απασχολήσει ιδιαίτερα παρακάτω, ο Γαρτζολάκης, ο περίφημος επίσης πρωτοχορευτής Σταμάτης Παπαδάκης ο Στυλιανός Κατσαντώνης και ο Αντώνιος Καλομενόπουλος.
Τον Αλέκο Καραβίτη που έπαιζε λύρα συνόδευε ο περίφημος λαουτιέρης Γιάννης Μπερνιδάκης (Μπαξεβάνης ή Μπαξές).
Εμβληματικές μορφές
Για τους νεότερους αναγνώστες μας να δώσουμε μερικά επιπλέον στοιχεία για τους καλλιτέχνες στους οποίους αναφερόμαστε.
Ο Αλέκος Καραβίτης γεννήθηκε το 1904 στα Ακτούντα Αγίου Βασιλείου. Σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια ήταν το τρίτο παιδί μιας πολυμελούς οικογένειας (οκτώ αδέλφια) και ακολουθώντας την οικογενειακή παράδοση ασχολήθηκε από πολύ μικρός με την μουσική. Δική του λύρα απέκτησε σε ηλικία 15 χρονών το 1919.
«Ο Αλέκος, πρωτόμαθε λύρα στις ψηλές και απόκρημνες βουνοκορφές του χωριού μας. Από παιδί είχε μεγάλο πάθος και μεράκι γι αυτό το όργανο», έλεγε με καμάρι ο μεγαλύτερος αδελφός του.
Ο Kαραβίτης πήγε για πρώτη φορά στην Αθήνα το 1921.Αργότερα, εξελίχθηκε σε πρωτομάστορα της κρητικής μουσικής ενώ έγινε και καλλιτεχνικός διευθυντής της Δόρας Στράτου. Πέθανε το 1975. Σπάνιες εκτελέσεις του έχει στο αρχείο του ο επιφανής της Αυστραλιανής Ομογένειας κ. Σωκράτης Τσουρδαλάκης.
Ο Γιάννης Μπερνιδάκης (Μπαξές) με καταγωγή από το Μαλάκι Ρεθύμνου γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1910.
Ο πατέρας του ήταν κηπουρός σε Τούρκικο τσιφλίκι εξ’ ου και το παρατσούκλι Μπαξεβάνης που προέρχεται από την Τούρκικη λέξη Μπαξές που σημαίνει κήπος.
Η μητέρα του Μπαξεβάνη, Στέλλα Βογιατζάκη ήταν συγχωριανή (Φρατζεσκιανά Μετόχια) της μητέρας του καλού φίλου και μόνιμου συνεργάτη του για αρκετό διάστημα, Ανδρέα Ροδινού.
Σε ηλικία δώδεκα ετών δηλαδή του 1922 ο Μπαξεβάνης, άρχισε να παίζει μαντολίνο και μπουλγαρί για να τον κερδίσει εν τέλει το λαούτο το οποίο και έγινε το όργανο με το οποίο θα ακολουθήσει μια λαμπρή πορεία.
Η καταπληκτική φωνή του ήταν εκείνη που τον καταξίωσε και διόλου άδικα έχει τον τίτλο το «αηδόνι της Κρήτης». Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 62 ετών τον Ιούλιο του 1972
Ο Σταμάτης Παπαδάκης, ο επονομαζόμενος Νουρέγιεφ της Κρήτης γεννήθηκε στο Σπήλι το 1903 κι ήταν γόνος πολυμελούς οικογένειας. Όπως συνήθιζαν τα παιδιά που έπρεπε νωρίς να βοηθήσουν την οικογένεια, έμαθε την τέχνη του κουρέα στο χωριό του και μετά σταδιοδρόμησε επαγγελματικά στον Πλάτανο, στην καρδιά της παλιάς πόλης. Εκεί τον συναντούσαν και οι κορυφαίοι της μουσικής.
Χορό έμαθε ο ίδιος παρακολουθώντας παλιούς χορευτές σε γλέντια.
Σταθμοί στη χορευτική του καριέρα στάθηκαν οι περιοδείες του στην Ευρώπη με τον Αλέκο Καραβίτη και η πολύχρονη παρουσία του στα χορευτικά συγκροτήματα της Δώρας Στράτου. Η επίσημη χορευτική του δράση σε συγκροτήματα ξεκινάει αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και συνεχίζει μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 70′.
Ο φημισμένος πρωτοχορευτής πέθανε πλήρης ημερών στις 24 Νοεμβρίου 1994, σε ηλικία 92 χρόνων και η κηδεία του έγινε στη γενέτειρά του το Σπήλι, όπου βρίσκεται και ο τάφος του. Το μήνυμα που έστειλε, από το 1982 στους νέους, εξακολουθεί να είναι και σήμερα επίκαιρο: «Ο χορός δεν είναι επάγγελμα και αν το δουν ως επάγγελμα χάνεται».
Μια ιστορική εμφάνιση
Ετοιμάστηκε λοιπόν η αντιπροσωπεία μας όσο καλύτερα μπορούσε και τον Μάρτιο του 1938 άρχισε τουρνέ με σταθμούς το Βελιγράδι, τη Βουδαπέστη, τη Βιέννη, το Βερολίνο, τη Νορβηγία και το Αμβούργο.
Στο Αμβούργο τους περίμενε μετά φανών και λαμπάδων η οργανωτική επιτροπή που ετοίμασε τις γιορτές που επιθυμούσε ο Χίτλερ με συμμετοχή από 33 χώρες.
Παρά την ποικιλομορφία του θεάματος, που εντυπωσίαζε, οι δικοί μας έκλεψαν την παράσταση από την πρώτη στιγμή.
Κάθε χώρα είχε φυσικά τη δική της παραδοσιακή φορεσιά με όλες εκείνες τις λεπτομέρειες που θαυμάζεις. Καμιά όμως δεν συναγωνιζόταν τους Βρακοφόρους με τα τσόχινα ρούχα, τη μεταξωτή ζώνη, το κρουσάτο μαντήλι της κεφαλής και το μαλαματένιο μαχαίρι της μέσης. Ήταν και οι χοροί. Τόσα συγκροτήματα χόρεψαν αλλά μόλις μπήκαν στο χορεύτρα οι Κρητικοί τους θάμπωσαν όλους με το τέμπο και τα τσαλίμια τους. «Μεγαλείο όταν χορεύει ο Κρητικός» σχολίασε κάποιος. Και οι γύρω του βιάστηκαν να συμφωνήσουν.
Ο ίδιος ο Χίτλερ παρακολουθούσε όρθιος δείχνοντας καταγοητευμένος από το θέαμα και σχολιάστηκε το γεγονός ότι συνεχάρη τους καλλιτέχνες με χειραψία, κάτι που δεν έκανε με τους εκπροσώπους των άλλων χωρών. Είχε τόσο εντυπωσιαστεί με τη συμμετοχή των Κρητών που λέγεται ότι σχεδιάζοντας το πρόγραμμα ΕΡΜΗΣ δυο χρόνια αργότερα είπε στους επικεφαλής των αλεξιπτωτιστών ότι οι γενναίοι πολεμιστές της Κρήτης δεν είναι συνηθισμένοι στρατιώτες. Που να φανταζόταν ότι θα τον δικαίωνε πανωλεθρία που τον περίμενε.
Χτυποκάρδια για έναν ντελικανή
Δεν ήταν όμως ο Χίτλερ μόνο που εντυπωσιάστηκε από τους λεβέντες μας. Μια αριστοκράτισσα από το Αμβούργο, δεν ξεκολλούσε τα μάτια της από τον Κούνουπα. Κι αν ζούσαν οι παλιοί Ρεθεμνιώτες σίγουρα θα τη δικαίωναν. Ήταν ένας πού όμορφος άνδρας. Μελαχροινός με ωραίο βλέμμα, πρόσχαρος, χαμογελαστός, ευγενέστατος.
Με την άνεση που της παρείχε η κοινωνικής της θέση η αριστοκράτισσα, πλησίασε τον Νικόλα και του πρότεινε να δειπνήσουν μαζί. Σύμφωνα με τους κανόνες του συγκροτήματος έπρεπε να το επιτρέψει ο επικεφαλής.
Ο Καραβίτης έδωσε πρόθυμα την άδειά του, κάνοντας βέβαια και τις απαραίτητες συστάσεις στον νεαρό ντελικανή, με την εμπειρία που διέθετε καθώς ήταν κοσμογυρισμένος.
Ο Κούνουπας όμως παρά την αρχική του αμηχανία ανέκτησε αμέσως την αυτοκυριαρχία του και δεν έδειξε να συγκινείται ιδιαίτερα, βλέποντας την πολυτελέστατη λιμουζίνα που τον περίμενε την καθορισμένη ώρα του ραντεβού του με την ξένη.
Στο τιμόνι καθόταν η πανέμορφη Γερμανίδα αριστοκράτισσα που μόλις τακτοποιήθηκε δίπλα της ο βρακοφόρος Κούνουπας, ανέπτυξε ταχύτητα πιθανόν για να τον εντυπωσιάσει, Κατά παράδοξο τρόπο όμως ο νεαρός Ρεθεμνιώτης δεν έδειχνε τον ενθουσιασμό που περίμενε η Γερμανίδα. Συμπεριφερόταν σαν πραγματικός τζέντλεμαν. Βγήκαν από την πολυσύχναστη πόλη και κατέληξαν σε ένα πολυτελέστατο εστιατόριο που άλλοι θα έμεναν εκστατικοί από τον πλούτο. Ο Νικόλαος Κούνουπας με την άνεση τακτικού επισκέπτη σε τέτοιους χώρους, συνόδευε τη ντάμα του με συμπεριφορά πρίγκιπα και όχι απλά ευγενούς. Κι ήταν τώρα η Γερμανίδα που εντυπωσιάστηκε περισσότερο από τον Κούνουπα κι άρχισε να καμαρώνει για τον συνοδό της. Δεν είχε κι άδικο. Με το που μπήκαν στην είσοδο του Κέντρου, τους πλημμύρισαν οι νότες από την ορχήστρα που έπαιζε αδιάκοπα. Όταν όμως προχώρησαν στη μεγάλη σάλα μια απέραντη σιωπή απλώθηκε, καθώς η ορχήστρα σταμάτησε ξαφνικά κι όλα τα μάτια καρφώθηκαν στο όμορφο ζευγάρι. Άναυδοι είχαν μείνει όλοι.
Χρόνια αργότερα θα διηγιόταν ο ίδιος στον Μανόλη Φραγκεδάκη που αναφέρει το περιστατικό: «Γιατρέ ως εμπήκαμε μέσα της επρόσφερα καρέκλα και πρωτόκατσι στο τραπέζι κι ακάθισα κατόπιν αντίκρια τζη. Επί ώρα και παραπάνω παρετάθη το δείπνο μας για να γνωσεί και να τιμηθεί η νέα αριστοκράτις υπό του Ρεθυμνίου βρακοφόρου. Μιλούσα λίγα γαλλικά και συνεννοούμουνα μαζί της».
Από την περιγραφή και μόνο καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ο Νικόλαος Κούνουπας στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων και έπεισε σίγουρα τη νεαρή αριστοκράτισσα ότι εκτός από ομορφιά, ο Κρητικός διαθέτει ήθος και μπέσα. Αρετές που τον κάνουν μοναδικό.
Έτσι σώθηκε από περιπέτειες
Ευτυχώς ο Νικόλας δεν είχε την άτυχη κατάληξη της γοητευτικής στην αρχή περιπέτειας ενός νέου που κατοικούσε στο Ρέθυμνο, του Ανατόλ Ντομπριάνσκυ. Γνωστή ιστορία που αναφέραμε σε προηγούμενο αφιέρωμα.
Ήταν το 1936, τότε που η Γερμανία οργάνωνε τους Ολυμπιακούς αγώνες και είχε αναλάβει τα διαδικαστικά η ευνοούμενη του Χίτλερ Λένι Ρίφενσταλ.
Η πανίσχυρη Λένι δεν μπορούσε ίσως να φανταστεί ότι στη διάρκεια του γυρίσματος της διαφημιστικής καμπάνιας, θα γνώριζε τον άντρα της ζωής της από το Ρέθυμνο, με τον οποίο θα δημιουργούσε δεσμό σκάνδαλο για την αθηναϊκή κοινωνία αν κρίνουμε από τα δημοσιεύματα στον αθηναϊκό τύπο. Ήταν ο Ανατόλ Ντομπριάνσκυ γιος Ρώσου αξιωματικού, στενού φίλου του Ιωσήφ Κοβάλσκυ. Ο πατέρας ήρθε στην πόλη μας με την οικογένειά του το 1921, αναζητώντας καλύτερες μέρες. Δυστυχώς γι’ αυτόν όμως δεν είχε την καλή τύχη του Κοβάλσκυ. Για τον ίδιο η ζωή στάθηκε σκληρή. Ευτυχώς που είχε ένα θείο χάρισμα που του έδινε ψωμί. Ο χρωστήρας του δημιουργούσε έργα τέχνης. Ζωγράφιζε λοιπόν για να ζήσει.
Αυτή την οικογένεια περιγράφει αριστοτεχνικά και λεπτομερέστατα η δέσποινα του Ρεθύμνου κ. Μαρία Τσιριμονάκη στο πολύτιμο για την ιστορία του τόπου βιβλίο της «Εν Ρεθύμνω».
Ο Νικόλαος Κούνουπας δεν είχε την παρορμητικότητα του νεαρού Ρώσου. Έτσι στεκόταν πάντα με αξιοπρέπεια απέναντι στις προκλήσεις που συναντούσε, χωρίς ποτέ να φέρει σε δύσκολη θέση τους συνεργάτες του.
Επόμενος σταθμός Αλεξάνδρεια
Μετά το Αμβούργο το συγκρότημα επιβιβάστηκε σε ένα υπερωκεάνιο με προορισμό την Αλεξάνδρεια. Φυσικά σε όλο το ταξίδι δεν αρνήθηκαν στις παρακλήσεις να χορέψουν εν πλω με αποτέλεσμα να γίνεται πανζουρλισμός μετά από κάθε επίδειξη κρητικής λεβεντιάς στην πίστα.
Το ευτράπελο της υπόθεσης είναι ότι κάποιοι Ευρωπαίοι επιβάτες μη μπορώντας να πεισθούν ότι ήταν στις ανθρώπινες δυνατότητες τόση ευλυγισία, που πίστεψαν πως οι Κρητικοί θα έχουν στη βράκα τους στήλες μπαταριών και ανασηκώνονταν τόσο ψηλά με …ηλεκτρισμό! Άλλοι πάλι απέδιδαν την τεχνική αυτή στην ροή των κυμάτων. Ό,τι ανοησία δηλαδή μπορεί να σκεφτεί όποιος δεν μπορεί να ξεχωρίσει τη θεία δωρεά που έχουν οι Κρήτες να εντυπωσιάζουν όπου κι αν βρεθούν ακόμα και με τον χορό τους.
Στην Αίγυπτο ήταν καλεσμένοι της εκεί Κρητικής Αδελφότητας. Πριν ακόμα φθάσουν όλες οι παροικιακές εφημερίδες έκαναν ιδιαίτερη αναφορά «Ανατολή» Αλεξανδρείας, «Ταχυδρόμος» και «Κλειώ» Καΐρου συναγωνίζονταν σε σχόλια και περιγραφές υπέρ των Βρακοφόρων.
Αξίζει να σημειωθεί ότι κάθε εμφάνιση του συγκροτήματος παρακολουθούσαν πλέον των 2.000 θεατών.
Αυτά έγιναν το 193 , λίγο πριν από τη θύελλα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κι ο Χίτλερ που χειροκροτούσε με πάθος την κρητική συμμετοχή στις γιορτές του θα βύθιζε και την Κρήτη στο πένθος τρία χρόνια αργότερα.
Το αφιέρωμα που μας ενέπνευσε ο Νικόλαος Κούνουπας δεν θα μπορούσε να τελειώσει με μια πληρέστερη αναφορά στη ζωή και το έργο του.
Η καταγωγή του ήταν από το Νευς Αμάρι.
Τίμιος εργατικός διατηρούσε ένα παπλωματάδικο στην οδό Αντιστάσεως. Εκτός από τους μερακλήδες και οι τοπικοί παράγοντες πάντα σταματούσαν περνώντας από εκεί για να του πουν μια πιο θερμή καλημέρα από κοντά. Όλοι τον λάτρευαν στην πόλη. Κι εκείνος ανταπέδιδε προσφέροντας τη βοήθειά του όπου χρειαζόταν. Για να συνδράμει φίλους του μπορεί να έκλεινε και το μαγαζί του. Έκανε μια υπέροχη οικογένεια και θαυμάσια παιδιά.
Η πολυκύμαντη ζωή του όμως δεν είχε το τέλος που θα έπρεπε με βαθειά γεράματα. Έπεσε θύμα τροχαίου και τραυματίστηκε βαριά. Μεταφέρθηκε στην Αθήνα λόγω της κρισιμότητας της κατάστασής του. Αλλά δεν άντεξε. Υπέκυψε στα τραύματά του λίγες μέρες αργότερα. Η είδηση του θανάτου του τον Μάρτιο του 1961 βύθισε στο πένθος την τοπική κοινωνία. Διαβάζουμε σχετικά στην «Κρητική Επιθεώρηση».
«Κατόπιν αυτοκινητικού δυστυχήματος απεβίωσε χθες εις Αθήνας ο συμπολίτης Νικόλαος Κούνουπας εφαπλωματοποιός.
Το θλιβερόν μήνυμα που ήλθε χθες από τας Αθήνας όπου είχε μεταφερθή επειγόντος δια να υποβληθεί εις εγχείρησην προκάλεσε την απόγνωσιν εις τους οικείους τους συγγενείς και φίλους του και τη θλίψην εις τας καρδιάς όλων των συμπολιτών παρά των οποίων ο εκλιπών εξετιμάτο και ήγα πάτο δια τας αρετάς του.
Ο Νικόλαος Κούνουπας διεκρίνετο δια την εντιμότητά του την γενναία ψυχίαν του και τον αλτρουισμό του.
Υπήρξε εις εκ των πλέον δυναμικών και δραστήριων συμπολιτών ο οποίος κατόρθωσε να δημιουργήσει δια του μόχθου του μιαν αξιόλογον βιοτεχνικήν επιχείρησιν και να καταλάβει επίλεκτον θέσιν εις την κοινωνίαν μας. Υπήρξεν εις όλη την ζωήν του ενθουσιώδης ιδεολόγος, πατριώτης και λάτρης του καλού και του ωραίου. Διεκρίνετο δε δια την τόλμην του, τη γενναιότητά του και την περιφρόνησίν του προς κάθε τι μικρόψυχον και το ταπεινόν.
Ήτο επίσης πρόθυμος συμπαραστάτης και προστάτης των αναξιοπαθούντων και ετίθετο πάντοτε εις την διάθεσιν παντός ζητούντος την συνδρομήν του και την βοήθειά του, χωρίς να υπολογίζει τον εαυτό του και τα ατομικά συμφέροντά του.
Ο θάνατός τον έπληξεν εις την ακμήν της ηλικίας του και της δημιουργικής δράσεώς του χωρίς να προλάβει να ολοκληρώσει το χρέος του προς την οικογένειά του δια την οποία εθυσίαζε το παν και ήτο πρότυπον οικογενειάρχου και χρηστού ανθρώπου.
Το μήνυμα του θανάτου του ηκούσυη με συγκίνησιν και ειλικρινή λύπην από την κοινωνίαν μας.
Η εφημερίς μας απευθύνει θερμά συλλυπητήρια προς την οικογένειάν του»
Κι ένα ποίημα
Ενδεικτικό του πόσο αγαπητός ήταν φαίνεται και από το παρακάτω ποίημα που του αφιέρωσε φίλος του αποχαιρετώντας τον:
«Στον Νίκο Κούνουπα
Στον Νικολή τον Κούνουπα δυο λόγια θα μιλήσω
και τις καρδιές που πόνεσαν να τις παρηγορήσω.
Συγγενείς, οικογένεια όλους τους συλλυπούμαι
τους εύχομαι παρηγοριά άλλη λύπη να μη δούνε
Γιατί πολύ τους έκοψε ο Νίκος ο καημένος,
όπου εχάθει άδικα και παραπονεμένος.
Γιατί κανείς δεν βρέθηκε για να του βοηθήσει,
εις τους φρικτούς τους πόνους του να τον παρηγορήσει
Νίκο εχάθης άδικα και θα σ’ αναζητούνε
οι συγγενείς και φίλοι σου πάντα θα σε θυμούνται.
Και η κοινωνία προ παντός πού ΄σουν αγαπημένος,
κι απ’ όλους τους λεβέντες της ήσουνα διαλεγμένος.
Γιατί ‘σουν πάντα πρόθυμος να εξυπηρετήσεις.
Με αστεία και χαμόγελο να τους ευχαριστήσεις.
Σήμερα όλοι σε πονούν και είναι λυπημένοι
και περπατούν λυπητερά και παραπονεμένοι.
Ακόμα και πτωχούς πολλούς πάντοτε ελεούσες
και την καρδιά του καθενός ποτέ δεν εχαλούσες.
Ποτέ κακό δεν ήθελε ούτ’ άνθρωπο να βλάψει
Σπανίως θα βρεθεί κανείς Νίκο να μην σε κλάψει.
Και το όνομά σου το γλυκύ θα μένει αιώνια
στην Κοινωνία ξακουστό θα λέγεται με μνεία.
Κι εγώ ο φίλος σου εύχομαι να ‘ναι ελαφρό το χώμα
Φίλε μου που σου σκέπασε το όμορφό σου σώμα.
Και εύχομαι στον Ύψιστον και εις την Παναγία
Να ‘ναι το χώμα σου ελαφρό και η μνήμη αιωνία.
Ε.Σ.»
Ο Νικόλαος Κούνουπας ήταν από τους ανθρώπους που υπηρετούσαν την Ρεθεμνιώτικη πρεπιά και αρχοντιά. Κι έτσι έμεινε στη μνήμη όσων ευτύχησαν να τον γνωρίσουν και να απολαύσουν τον μύρο της ψυχής του.