«Ο ρεθεμνιώτης εργάτης σαπουναριού που έδωσε τη λύση στα «Καπουτσινικά» του 1859» του Γιώργου Π. Εκκεκάκη, εφημ. Ρεθεμνιώτικα Νέα, 31 Μαρτίου 2004.
Ο Ρεθεμνιώτης εργάτης σαπουναριού που έδωσε τη λύση στα
«Καπουτσινικά» του 1859
Του Γ.Π. ΕΚΚΕΚΑΚΗ
Για τα γεγονότα που αναστάτωσαν την τουρκοκρατούμενη Κρήτη το 1859 υπάρχουν
αμέτρητες αναφορές στη βιβλιογραφία. Επειδή έτυχε να συναντήσω πρόσφατα μερικές
άγνωστες λεπτομέρειες για το θέμα, μου δόθηκε η αφορμή ν’ αναρωτηθώ και πάλι για τον
ανώνυμο εκείνο Ρεθεμνιώτη που, όπως θα δούμε, έθεσε τέρμα σε μια πολύμηνη
αναστάτωση, με μια κίνηση που θυμίζει γόρδιο δεσμό.
Τον όρο «Καπουτσινικά» που χρησιμοποιώ -και που δεν αναφέρεται συνήθως στις
Ιστορίες της Κρήτης- τον είδα σ’ ένα σπάνιο βιβλίο του 1870 (βλ. Σ. Σταυρούδη, Η εν
Κρήτη επανάστασις του 1866, σ. 51). Να υπενθυμίσω λοιπόν ότι ανάλογοι όροι (οξύτονοι,
σε -κα) συνηθίζονταν παλαιότερα για γεγονότα που δημιουργούσαν ένταση και
αναστάτωση. Ας θυμηθούμε π.χ. τα Ναυπλιακά του 1862, ή τα Ευαγγελικά του 1901.
Τα… «Καπουτσινικά» στην Κρήτη φαίνεται πως άρχισαν τυχαία, ως εξής: Ένας
μικροπαραγωγός από τις Καλύβες Αποκορώνου, ονόματι Κοντογιάννης, ήταν
προμηθευτής στη Μονή των Καπουκίνων, στα Χανιά. Σε μια συναλλαγή, ο ηγούμενος της
Μονής Σεραφίνο παρατήρησε και σχολίασε την πτώση της ποιότητας των προϊόντων του
προμηθευτή του. Εκείνος βρήκε τότε την αφορμή ν’ αναφερθεί στη αιτία του κακού:
Ήταν, όπως είπε, το τουρκικό απόσπασμα που εκείνο τον καιρό στρατοπέδευε κοντά στις
Καλύβες και που οι στρατιώτες του ρήμαζαν τα φρουτόδεντρα και τα περβόλια του
χωριού. Ο ηγούμενος υποσχέθηκε πως κάτι θα μπορούσε να κάμει και τήρησε το λόγο του.
Συνάντησε το Γάλλο πρόξενο Du Tour και ο τελευταίος φαίνεται πως έπεισε το Διοικητή
Χουσνή πασά για αλλαγή της έδρας του αποσπάσματος. Το βέβαιο είναι οι Καλυβιανοί
απαλλάχτηκαν από ένα κακό και ο Κοντογιάννης ευχαρίστησε τον Ηγούμενο στην
επόμενη συνάντησή τους, μεταφέροντάς του και τις ευχαριστίες των συγχωριανών του. Ο
δεύτερος δεν έχασε την ευκαιρία: Η γαλλική κυβέρνηση θα μπορούσε, λέει, να
προστατεύει ευχερέστερα τους καταπιεσμένους χριστιανούς της Κρήτης, αν αυτοί, χωρίς
ν’ αλλάξουν την πίστη τους, αναγνώριζαν τον Πάπα ως κεφαλή της Εκκλησίας! Η
κουβέντα του Ηγουμένου προκάλεσε εντύπωση και σχολιάστηκε από τους Καλυβιανούς,
οι οποίοι και ζήτησαν λεπτομέρειες. Έμαθαν πως αρκούσε να υπογράψουν σ’ ένα βιβλίο
για να πάρουν ένα πιστοποιητικό που θα τους προστάτευε. Το γεγονός διαδόθηκε γρήγορα
και οι άνθρωποι απ’ όλη την Κρήτη έτρεχαν στα Χανιά για να υπογράψουν στο βιβλίο του
Καπουκίνου και να πάρουν στα χέρια τους το «πολύτιμο» χαρτί, ένα χαρτί ξενόγλωσσο με
εντυπωσιακές και δυσανάγνωστες σφραγίδες. Το πράγμα έπαιρνε διαστάσεις και
αναστάτωσε πρώτα – πρώτα την τουρκική Διοίκηση, η οποία και πρέπει να αντέδρασε σε
διάφορα επίπεδα. Η αντίδραση όμως αυτή, με δεδομένη την αντιπάθεια των Χριστιανών
προς το Γενικό Διοικητή Χουσνή πασά, ενίσχυσε μάλλον το ρεύμα και την επιθυμία για
την απόκτηση του περίεργου πιστοποιητικού. Παρά τις συντονισμένες προσπάθειες που,
στο μεταξύ, είχαν εκδηλωθεί από την τοπική Εκκλησία, το πατριαρχείο, την ελληνική
κυβέρνηση και άλλους παράγοντες, οι εύπιστοι που ζητούσαν να γραφτούν στο βιβλίο των
Καπουκίνων έφτασε να γίνουν τόσοι που χρειάστηκε ν’ αλλάξει το σύστημα. Αντί για να
τρέχουν οι ενδιαφερόμενοι στα Χανιά, κρίθηκε προσφορότερο να περιφέρεται το βιβλίο
στις πόλεις και στα κεφαλοχώρια. Έτσι έφτασε το περίφημο βιβλίο και στο Ρέθυμνο, στο
εδώ μοναστήρι των Καπουκίνων (στο χώρο που σήμερα βρίσκεται η λεγόμενη
«Φραγκοκκλησιά». Εκεί παρουσιάστηκε ένας εργάτης γειτονικού σαπουναριού και
λέγεται πως έπεισε τους Καπουκίνους να πάρει το βιβλίο, προκειμένου να υπογράψουν σ’
αυτό όλοι οι συνάδελφοί του. Άλλοι λένε πως ο τολμηρός εργάτης άρπαξε ξαφνικά το
βιβλίο και το έβαλε στα πόδια. Το βέβαιο είναι, αυτό βρέθηκε στο καζάνι του
σαπωνοποιείου και… ούτε γάτα ούτε ζημιά. Η τοπική Διοίκηση, στην οποία μπορούσαν να
προσφύγουν οι Καπουκίνοι, είχε λόγους, να δοθεί αδράνεια και ακόμα περισσότερους
λόγους είχαν οι παράγοντες της χριστιανικής κοινότητας να προστατεύσουν με κάθε τρόπο
το «δράστη», η πράξη του οποίου πήρε ηρωικό χαρακτήρα και δόθηκε γρήγορα σ’
ολόκληρο το νησί και είχε καταλυτικές επιπτώσεις. Υπάρχουν πολλές περιγραφές της
τελευταίας -αφύσικης- πράξης του γεγονότος, που διαφέρουν κάπως στις λεπτομέρειες
τους. Υπάρχουν επίσης και κάποιες διχογνωμίες για την ουσία της όλης υπόθεσης. Μιας
υπόθεσης που, έτσι κι αλλιώς δεν ήταν καθόλου αστεία. Αναρωτιούνται π.χ οι ιστορικοί
μας το ρόλο και το βαθμό συμμετοχής της προξενικής αρχής ;;;;;;; κ.λπ. Όμως δεν είναι
του παρόντος η εξέταση της σοβαρής πλευράς του θέματος. Μένομε στο πρόσωπο του
ρεθεμνιώτη ήρωα, που έδωσε τη λύση σ’ ένα θέμα που είχε προβληματίσει ακόμα και
κυβερνήσεις. Κάπου γράφτηκε πως ο ήρωάς μας καταγόταν από τα Αγιοβασιλειώτικα,
αλλά καμιά πηγή δε διέσωσε συγκεκριμένα στοιχεία για το πρόσωπό του. Αγνοούμε ακόμα
και τ’ όνομά του. Είναι ενδεικτικό ότι στο αρχείο μου -όπου συγκεντρώνω τα στοιχεία που
βρίσκω κατά καιρούς για τους ρεθεμνιώτες που άφησαν ίχνη στην ιστορία- η μερίδα είναι
σχεδόν κενή. Υπάρχει μόνο ένδειξη «Ανώνυμος Σαπουνάς – 1859».
Η σοβαρότητα των γεγονότων του 1859 φαίνεται από τις αποδράσεις αρχών και
φορέων, αλλά και από τις επιπτώσεις που είχαν αυτά τα γεγονότα, ακόμα και σε πολιτικό
επίπεδο. Για παράδειγμα, η επιρροή του Γαλλικού Προξενείου της Κρήτης έπεσε στο
ναδίρ και κρατήθηκε για χρόνια χαμηλά. Στην από εδώ πλευρά παρατηρήθηκε ένας μικρός
πανικός. Το Πατριαρχείο, η τοπική Εκκλησία και επιτροπές διάφορες προσπάθησαν με
ειδικούς διαφωτιστές και εγκυκλίους να σταματήσουν ένα φαινόμενο που το θεωρούσαν
επικίνδυνο. Δεν ήταν λίγες και οι προσωπικότητες που χρησιμοποίησαν το κύρος τους.
Ένα από τα πρόσωπα που αγωνίστηκαν να μεταπείσουν όσους είχαν παρασυρθεί ήταν και
ο συμπολίτης μας Μάξιμος Δασκαλάκης (βλ. εικόνα), που τότε βρισκόταν εξόριστος στην
Αθήνα. Φρόντισε να τυπώσει σε χιλιάδες αντίτυπα δύο προκηρύξεις. Η μία απ’ αυτές είναι
μάλιστα γραμμένη στην τοπική διάλεκτο κι έχει τη μορφή διαλόγου. Λένε πως αυτή
ακριβώς η προκήρυξη, με την απλοϊκότητά της, έφερε περισσότερα αποτελέσματα από τις
αυστηρές εγκυκλίους διαφόρων αρχών. Επειδή το κείμενο του διαλόγου έχει ποικίλο
ενδιαφέρον, δίνω ένα φωτοτυπημένο κομμάτι από την αρχή της προκήρυξης, μαζί με τη
φωτογραφία του συντάκτη.
