Διευκρινίσεις συγγενικών δεσμών
του Σέργιου Μανουρά
Στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης (Χανιά) υπάρχει και η «Συλλογή Κρέμου», που
περιλαμβάνει πολλά έγγραφα τα οποία αφορούν τα Κρητικά πράγματα κατά την
Επανάσταση του 1821. Ένα από τα ανέκδοτα έγγραφα της Συλλογής αυτής είναι μια
πρωτότυπη επιστολή του Ζαχαρία Πρακτικίδη, με τόπο και ημερομηνία συντάξεως
«Τριπολιτζά, 23 Μαΐου 1823», που απευθύνεται στον «εξοχώτατον Κύριον Μιχαήλ
Λαζαρόπουλον, εις Κρήτην, κατά τη Γωνιάν ή Ρέθεμνος».
Ο συντάκτης της επιστολής Ζαχαρίας Πρακτικίδης ή Τσιριγώτης (1774-1845) 2 , από το
χωριό Μουχτάροι επ. Πεδιάδος, είχε διατελέσει προεπαναστατικά διδάσκαλος στο
Ρέθυμνο (1802-1808), αργότερα έγινε φιλικός, αναμείχθηκε στα γεγονότα της
προετοιμασίας και ενάρξεως της Επαναστάσεως του 1821 στην Κρήτη, ενώ υπηρετούσε ως
διδάσκαλος (από τον Οκτώβριο του 1820) στη Μονή της Θυμιανής στα Σφακιά, έλαβε
μέρος στην Κρητική Συνέλευση στους Αρμένους –Αποκορώνου τον Μάιο 1822 και ανέλαβε
διάφορα πολιτικά, διοικητικά και δικαστικά αξιώματα κατά την διάρκεια της
Επαναστάσεως. Το Φεβρουάριο του 1823 εκλέχθηκε «παραστάτης» Κρήτης και έλαβε
μέρος ως πληρεξούσιος στην Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους και ως βουλευτής στην β’
(και γ΄) βουλευτική περίοδο. Την επιστολή έγραψε στην Τρίπολη, γιατί εκεί εγκαταστάθηκε
το Βουλευτικό Σώμα μετά η λήξη των εργασιών της Β’ Εθνοσυνελεύσεως.
Ο παραλήπτης της επιστολής Μιχαήλ Λαζαρόπουλος, όπως προκύπτει από άλλα
έγγραφα της «Συλλογής Κρέμου» και από όσα διάσωσε ο Ρεθεμνιώτης λόγιος Παύλος
Βλαστός 3 , σε συνδυασμό με γνωστά στοιχεία 4 , ήταν προεπαναστατικά γιατρός 5 στο
Ρέθυμνο, αδελφός του Ιωάννου Λαζαρόπουλου, που έγινε, με το όνομα Ιωαννίκιος
Επίσκοπος Ρεθύμνης (1826 – Αυγ. 1938) και Μητροπολίτης Ιωαννίνων (1838-1840). Ο
Ιωάννης – Ιωαννίδιος Λαζαρόπουλος, γνωστός και με τα επώνυμα Λαζαρίδης ή Μεταξάς,
ως ιεροδιάκονος (;) διατέλεσε διδάσκαλος στο Ρέθυμνο τουλάχιστο από το 1817 (μέχρι το
1821) 6 , και έγινε φιλικός στην Κωνσταντινούπολη μεταξύ Ιανουαρίου – Μαΐου 1820 από
τον Σωτήριο Θεαγένη 7 . Φυλακίσθηκε από τους Τούρκους τον Μάιο του 1821, ενώ οι
συγγενείς του κατόρθωσαν να διαφύγουν από το Ρέθυμνο 8 .
Από το περιεχόμενο της πιο πάνω επιστολής, σε συνδυασμό με άλλα γνωστά
στοιχεία, προκύπτουν και άλλες σημαντικές πληροφορίες 9 , άγνωστες μέχρι τώρα, οι οποίες
αφορούν τους συγγενικούς δεσμούς των δύο αδελφών με την οικογένεια Δαμβέργη και
άλλους Ρεθεμνιώτες. Οι συγκεχυμένοι ή άγνωστοι μέχρι τώρα δεσμοί αυτοί,
διευκρινίζονται σε πολλά σημεία και βοηθούν στην πληρέστερη γνώση της κοινωνικής
συνθέσεως, προεπαναστατικά, της (Ελληνικής ) Κοινότητας Ρεθύμνης.
Το έγγραφο10 δημοσιεύεται πιο κάτω με σχόλια στις υποσημειώσεις για τον
Μιχαήλ Λαζαρόπουλο, τους συγγενείς του και άλλους Ρεθεμνιώτες που αναφέρονται σ’
αυτό. Το περιεχόμενό του έχει ως εξής: 11
Τω Εξοχωράτω 12 Κυρίω Μιχαήλ Λαζαροπούλω
λίαν μοι αγαπητώ και περιποθήτω.
Εις Κρήτην, κατά την Γωνιάν 13 , ή Ρέθεμνος 14
Φίλτατε!
Σας έγραψα κοινώς με την απ’ εδώ εις την Πατρίδα μας αισίαν αναχώρησιν του
Κυρίου Γενικού Αρμοστού μας Εμμανουήλ Τομπάζη, ειδοποιών Σας τα απ’ αρχής άχρι
τέλους της αναχωρήσεώς του επακολουθήσαντα εις ημάς άπειρα εμπόδια και τους
οποίους μετεχειρίσθημεν τρόπους εις το να τ’ απαντήσωμεν και ν’ απολαύσωμεν το
ποθούμενον.
Τυχών και τώρα δύω φίλων νέων εδώ εις Πελοπόννησον, του εξοχωτάτου λέγω εν
Ιατροφιλοσόφοις 15 Κυρίου Δημητρίου Δεσίλα εκ Πάργας 16 , και του Κυρίου Φωκά
Φραγκούλη Ολυμπίου 17 , ανδρών τωόντι ειλικρινών και με παιδείαν εστολισμένων γράφω
και δι’ αυτών, συνιστών αυτούς προς την αγάπην Σας . τους οποίους, ως όντας
εστολισμένους, με τοιαύτα προτερήματα, γνωρίσαντες αναγκαίως πολλά δια την πατρίδα
μας, παρακαλέσαντές τους τα δυνατά μετά του κυρίου Παρδαλάκη 18 , αποστέλλονεν,
επευχόμενοι να τους απολαύσητε εν υγεία, και να εκτελήτε πάντοτε δι’ αυτών, όσα προς
την Πατρίδα κρίνετε αναγκαία και συμφέροντα.
Η πείρα θέλει Σας αποδείξη την αξιότητα των δύω τούτων υποκειμένων και τότε
θέλει επαινέσητε τον Ζαχαρίαν, ότι δεν απατάται από ταις πολιτικαίς τζηριμόνιαις, αλλά
γνωρίζει τα χαρακτηριστικά υποκείμενα και τα έχοντα ψυχήν ειλικρινή και ζήλον ένθερμο
δια την της Πατρίδος Ανεξαρτησίαν.
Τα Πρακτικά της Εθνικής Συνελεύσεως, τον Οργανικόν Νόμον, τα εδικά μας
πρακτικά, όσα δηλαδή επράξαμεν και είπομεν υπέρ της πατρίδος εις την Εθνική Συνέλευσιν
και εις άλλας συνελεύσεις του Βουλευτικού σώματος, μετά τον ερχομόν μας εις
Τριπολιτσάν, γράψαντες, εστείλαμεν του αγίου Οικονόμου μας 19 , τα οποία έχετε όλοι οι
Πατριώται το δικαίωμα να ζητήσετε ελευθέρωο να Σας δοθώσι, δια να ηξεύρετε το οποία
πράττομεν και λέγομεν εδώ υπέρ της Πατρίδος κατά την πληρεξουσιότητα οπού μας
εδώκατε.
Τον Παραστάτην Σας, ομού με τους άλλους οπού ζητούμεν, να στείλλετε ευθύς,
εκλέγοντάς τους, καθώς διορίζεται από τον Νόμον τακτικώς η εκλογή των Παραστατών . ότι
άλλως (καθώς και προεγράψαμεν), δεν θέλουν είναι δεκτοί εις το Βουλευτικόν και
κινδυνεύομεν αντί τιμής να κατηγορηθώμεν και ν’ αναχωρήσωμεν απ’ εδώ χωρίς
υπόληψιν. Έχετε τους ήδη συνιστωμένους φίλους, Κύριον Δεσίλαν και Κον Φωκάν, να Σας
οδηγήσωσιν εις τούτα τα συμφέροντα.
Τους εν Χ(ριστ)ώ μοι αγαπητούς Κυρίους: Χ. Ιωάννην Γαμβρόν Σας 20 , Γρηγόριον και
Τζορτζάκην γυναικαδέλφους Σας 21 , μετά των ευγενικών οικογενειών Σας, ολοψύχως
ασπάζομαι. Τον πατέρα Σας 22 ως Πατέρα μου, την ευγενεστάτην κυρίαν πενθεράν Σας 23 ως
Μητέρα μου προσκυνώ. Τον Κον Κωνσταντίνον γαμβρόν Σας 24 , Κ(υρίους) Χιονάκιδες 25 ,
Κύριον Ευθύμιον θείον Σας 26 μετά της Αρχοντίσσης του και της Κυρίας Χατζίνας 27 , τον
Κύριον Αναγνώστην και αυτάδελφόν του Κωνσταντίνον 28 , όλους ο Θεός και η ψυχή σου, μα
την πίστιν σου, ειπέ τους, ότι τους γλυκοασπάζομαι, ως συγγενής Σας, και κοινούς φίλους
μας.
Επεύχομαι ομού με την αποστολήν των Παραστατών, να έχωμεν και τας χαροποιάς
ειδήσεις του αποκλεισμού εις Κάστρον, ή του παντελούς εξολοθρεμού του μισυριώτου
Χασάνη, την κυρίευσιν του Ρεθέμνου και Χανίων και της προ πάντων ποθουμένης
ευδαιμονίας εις την Πατρίδα του φιλογενεστάτου Γενικού Αρμοστού μας, ομού με την
θεοστοτάτην χορείαν των Παιόνων – Ιλλυριών, Ποριωτών και Κρανιδιωτών επτακοσίων
στρατιωτών του και την οποίαν τοις εκάμετε υποδοχήν, και όσα άλλα γνωρίζετε ότι θέλουν
μας χαροποιήσουν τα μέγιστα.
Ο γλυκύς αδελφός και μόνος ειλικρινής Πατριώτης μας, κύριος Γεώργιος
Παππαδάκης 29 , θέλει Σας εξιστορήση πόσα εδοκιμάσαμεν, και μάλιστα η τιμιότητά του,
όσον να κατορθώσωμεν τους σκοπούς μας και να απολαύσωμεν το ποθούμενον. Εγώ να
Σας τα περιγράψω παραστατικώς, δεν ημπορώ, ότι πρέπει να γίνωσι τόμος ολόκληρος.
Τούτο μόνον Σας λέγω ότι όλας τας περιστάσεις απαντήσαμεν γενναίως και ως Κρήτες
ελάβομεν το νικητήρια.
Σας επεύχομαι επί πάσι τούτοις αδελφοί περιπόθητοι! Ομόνοιαν, σύμπνοιαν,
ειρήνην προς αλλήλους και πάντα τα υπέρ Πατρίδος εφετά και σωτήρια! Και
γλυκοασπαζόμενός Σας μετά των φιλτάτων σας, μένω,
Την 23 Μαΐου 1823 ως αδελφός
Εν Τριπολιτζά. Ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης…» 30 .
Από ένα πιστοποιητικό του Νικολάου Ι. Δαμβέργη που εκδόθηκε το 1835 από τον
Δήμαρχο Μινώας (Ναυπλίου) Βασίλειο Χάλη, σε συνδυασμό με όσα γράφει ο ιστορικός
Βασίλειος Ψιλάκης, που είχε παντρευτεί θυγατέρα του Τίτου Ι. Δαμβέργη, προκύπτει η
οικογενειακή κατάσταση του Χ΄΄ Ιωάννου Δαμβέργη. Το πιστοποιητικό αυτό έχει ως
εξής:30 α
Αριθ΄΄ 449
Εν Προνοία τη 28 Οκτωβρίου 1835
Το Δημαρχείον Μινώης
Πιστοποιεί ότι
Ο Δημότης ημίν Κος Νικόλαος Δαμβέργης, υστερήθη εις το διάστημα του Ιερού
Αγώνος Γονείς και αδελφούς του, καθότι ο πατήρ του χρηματήσας μέλος του Συμβουλίου
της Κρήτης κατά το 1823 επί της Διοικήσεως του Κου Εμμανουήλ Τουμπάζη, δεν ηδυνήθη
να διαφύγη την θηριωδίαν των Τούρκων οίτινες τον κατέσφαξαν ανιλεώς μετά της συζύγου
του και ενός τέκνου τους, αιχμαλωτίσαντες και τα λοιπά 4 ανήλικα αδέλφια του, υστερήθη
την Πατρομητρικής χρηματικήν και Κτηματικήν κατάστασιν, ελαβώθη καιρίως κάτωθεν του
δεξιού οφθαλμού μαχόμενος κατ’ εχθρών, υπηρέτησεν αμισθί εις το δεκαετές του αγώνος
διάστημα και τον οποίον η Πατρίς τίμησε με τον βαθμόν Πεντηκοντάρχου, ήδη κατεγράφη
εις τον Δήμον Μινώης υπό τον αριθ΄΄ 37 δώσας τον όρκον της υποταγής.
Όθεν του δίδεται το παρόν επίσημον να του χρησιμεύση όπου ανήκει.
Ο Δήμαρχος
(Τ.Σ.) Β. Χάλης»
Μέλη και συγγενείς των οικογενειών Λαζαροπούλου και Δαμβέργη, σύμφωνα με τα
πιο πάνω στοιχεία, ήσαν:
-Νεόφυτος: επίσκοπος Αυλοποτάμου από το 1755 μέχρι το 1775 ή 1776, από την
Δημητσάνα – Πελοποννήσου, που ήλθε στην Κρήτη από την Κων/πολη, όπου ήταν
εφημέριος στο Πατριαρχείο 31 . Είχε συγγενή (πρώτο εξάδελφο;) τον εθνομάρτυρα
Πατριάρχη (1797-1798,1806-1808 και 1818-1821 +) Γρηγόριο τον Ε΄ και ήταν θείος δύο
αδελφών Λαζαρόπουλου, τους οποίους προσκάλεσε και αποκατέστησε στην Κρήτη.
-Παρθένιος Λαζαρόπουλος32: έγινε επίσκοπος Αυλοποτάμου το 1775 ή 1776, μετά
την παραίτηση του θείου του, και αρχιεράτευσε τουλάχιστο μέχρι το 1817 που τον
συνάντησε ο περιηγητής Sieber στο Μελιδόνι 33 (έδρα της Επισκοπής). Πέθανε μεταξύ 1817-
1820.
-Σιόρ 34 Ανάστος (Αναστάσιος) Λαζαρόπουλος: αδελφός του επισκόπου
Αυλοποτάμου Παρθενίου 35 .
-Μαρία Μεταξά (ή Μεταξάκη;): σύζυγος του σιόρ Ανάστου Λαζαρόπουλου 35 .
-Διαμάντα (ή Κοκόνα) Μεταξά: σύζυγος Ευθυμίου Δαλαμπέλα (από τις Μαργαρίτες),
αδελφή της Μαρίας συζ. Α. Λαζαροπούλου 35 .
-Γερβάσιος Μεταξάκης: ιερομόναχος της Μονής Μπαλή πριν το 1761 μέχρι το 1795,
τουλάχιστο 36 . Πιθανώς ήταν αδελφός ή θείος των δύο αδελφών Μαρίας και Διαμάντας το
γένος Μεταξά 37 .
-Ιωάννης Ανάστου Λαζαρόπουλος = Ιωαννίκιος επίσκοπος Ρεθύμνης (1826 – Αυγ.
1838) και μητροπολίτης Ιωαννίνων (1838 – Αυγ. 1840) που πέθανε το 1843 στο Ρέθυμνο 38 .
-Μιχαήλ Ανάστου Λαζαρόπουλος: γιατρός πριν το 1821 στο Ρέθυμνο. Είχε
παντρευτεί αδελφή του Τζώρτζη (Γεωργίου) και Γρηγορίου Σαουνάτσου 39 (από το Βιζάρι –
Αμαρίου) που πιθανώς ονομαζόταν Αικατερίνη (Κατίγκω) και διατέλεσε το 1845 δασκάλα
στο Ρέθυμνο 40 .
-Ελένη Ανάστου Λαζαρόπουλου: σύζυγος Χ΄΄ Ιωάννη Δαμβέργη (από τη Μέση –
Ρεθύμνης).
-Χρυσάνθη Ανάστου Λαζαρόπουλου: σύζυγος Κωνσταντίνου Μ. Μπολανάκη (από το
Αποδούλου – Αμαρίου).
Τέκνα του Χ΄΄ Ιωάννη Δαμβέργη 41 και της Ελένης το γένος Λαζαροπούλου ήσαν:
-Νικόλαος Ι. Δαμβέργης: πολεμιστής κατά την Επανάσταση του 1821
(τραυματίστηκε σε μάχη τον Ιανουάριο 1822) και τελευταίος γραμματέας του Κρητικού
Συμβουλίου. Μετά το 1831 υπηρέτησε ως λιμενικός στην Σύρο, όπου πέθανε τον Ιανουάριο
του 1867 42 .
-Κωνσταντίνος Ι. Δαμβέργης: πολεμιστής επίσης κατά την Επανάσταση του 1821.
Παντρεύτηκε τη Μαρία το γένος Εμμανουήλ Μοσχονά (γιατρού, από το Μυλοπόταμο
+Μάρτιο 1824 43 ). Μετά το 1831 έζησε μεγάλο διάστημα στη Σύρο και πέθανε το 1889 στην
Αθήνα 44 .
-Μαρία (Μαρουλή) Ι. Δαμβέργη: μνηστή του Γεωργίου Δεληγιαννάκη (+1822),
σύζυγος Στρατή Δεληγιαννάκη 45 , έζησε μετά την Επανάσταση στη Μήλο.
-Αναστάσιος Ι. Δαμβέργης: αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους τον Μάρτιο του
1824 στην Κίσαμο με δύο από τους αδελφούς του και αυτοκτόνησε (1828;) στην Αίγυπτο 46 .
-Τίτος Ι. Δαμβέργης: απελευθερώθηκε το 1831 από την αιχμαλωσία, παντρεύτηκε
συγγενή του Πασχάλη, έζησε μεγάλο διάστημα στη Σύρο και πέθανε το 1888 στην Αθήνα 47 .
-Μιλτιάδης Ι. Δαμβέργης: απελευθερώθηκε το 1831 από την αιχμαλωσία, πέθανε το
1889 στην Αθήνα 48 . Γιός του ο Ιωάννης Μ. Δαμβέργης (1862-1938) 49 .
-Αγνώστου ονόματος ανήλικο τέκνο του Ι. Δαμβέργη που το σκότωσαν οι Τούρκοι
τον Μάρτιο του 1824.
Τέκνα του Κων/νου Μ. Μπολανάκη 50 (ή Βολανάκη) και της Χρυσάνθης το γένος Α.
Λαζαροπούλου ήσαν:
-Μανουήλ Κ. Μπολανάκης (Βολανάκης): ζούσε το 1888 στην Κων/πολη 51 .
-Αριστείδης Κ. Μπολανάκης: μαθητής το 1835 στο Ρέθυμνο 51 .
-Ανάστος Κ. Μπολανάκης: μαθητής το 1835 στο Ρέθυμνο 52 .
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Ευχαριστώ θερμά και από εδώ την Προϊσταμένη του Ι.Α.Κ. κ. Ζαχαρένια
Σημανδηράκη για την πρόθυμη εξυπηρέτησή της κατά την έρευνά μου στο Αρχείο τον
Ιούλιο 1983.
2 Θ.Ν. Φ(ιλαδελφεύς), Σημειώσεις (= βιογραφικό σημείωμα Ζαχαρία Πρακτικίδη)
περ. Χρυσαλλίς τεύχ. 81 (1866) σελ. 211-212, Ζαχ. Πρακτικίδου, Χωρογραφία Κρήτης
Αθήναι 1890 (= ανατύπωση εκδόσεως Τεχνικού Επιμελητηρίου Ηρακλείου 1983) σελ. Στυλ.
Μοτάκης, Συλλογή εγγράφων Ζαχαρία Πρακτικίδη, Χανιά 1953 σελ. 5-6, Ν.Β. Τωμαδάκης
Έκκλησις του Παραστάτου Κρήτης Ζαχ. Πρακτικίδου… Δ.Ι.Ε.Ε.Ε 13/1959 σελ. 1-13, ο ίδιος,
Τρία γράμματα του Ιεράς Αρτεμίου προς τον Ζαχαρίαν Πρακτικίδην, Αμάλθεια 5/1974 σελ.
207-216, ο ίδιος, Η εν Κρήτη βιβλιοθήκη Ζαχαρίου Τσιριγώτη ή Πρακτικίδου, Αμάλθεια
6/1975 σελ. 9-24, ο ίδιος, Οι μεταξύ του 1713 και 1832 Επίσκοποι Αυλοποτάμου, Βυζαντινά
και Μεταβυζαντινά, Αθήναι 1977, σελ. 345, Ανθούλα Παπαδάκη, Ήταν ο Ζαχαρίας
Πρακτικίδης ιεροδιάκονος Αμάλθεια 11/1980 σελ. 13-16.
3 Ι.Α.Κ. Συλλογή Π. Βλαστού, χειρόγραφος τόμος 24 σελ. 308-309 όπου έχει
αντιγραφεί επιστολή του Νικολάου Κ. Δαμβέργη «προς τον κ. Εμμ. Βιβιλάκην, Κρήτα εις
Αθήνας» (Πειραιάς 14 Φεβρουαρίου 1874) «περί συγγενείας του αειμνήστου Στρατή
Δεληγιαννάκη μετά του Πατριάρχου Γρηγορίου του Ε΄».
4 Κ. Κριτοβουλίδης, Απομνημονεύματα… 1859 σελ. 297,528, Β. Ψιλάκης, Ιστορία της
Κρήτης, τομ. Γ, Χανιά 1909 σελ. 324 σημ. 1, 343,427,575,576, σημ. 1, 590,854, Π. Κριάρης,
Ιστορία της Κρήτης (νέα) 1932 σελ. 483,504.
5 Ι.Α.Κ. Συλλογή Κρέμου, διάφορα έγγραφα και Συλλογή Βλαστού ό.π. Είναι
άγνωστο που και πότε σπούδασε (μάλλον σε Ιταλικό Πανεπιστήμιο).
6 Ν.Β. Δρανδάκης, Εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου, περ. Κρητική Εστία
τεύχος 9 (1949) σελ. 17 – 18 και (συνέχεια) τεύχος 10 (1950) σελ. 17-18 και Ν.Β.
Τωμαδάκης, Δύο Ιωαννίκιοι Μητροπολίται Ιωαννίνων, Μνημοσύνη 4/1972 – 73, σελ. 229-
235.
7 Στ. Μ. Μανουράς, Η οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας στην Κρήτη, Προμηθεύς,
6/1982 σελ. 345 (σημ. 27). Ο Ιωάννης ασφαλώς θα εμύησε τον Μιχαήλ στην Φιλική
Εταιρεία.
8 Βλ. πιο κάτω στην σημ. 20.
9 Και «αυθεντικές» γιατί ο συντάκτης της επιστολής Ζ. Πρακτικίδης ήταν σε θέση να
γνωρίζει καλά τα πρόσωπα της πόλεως αφού διατέλεσε διδάσκαλος προεπαναστατικά στο
Ρέθυμνο.
10 Είναι γραμμένο στην πρώτη και δεύτερη σελίδα δίφυλλου χαρτιού. Στο μέσο της
4 ης σελίδας αναφέρεται: «Τω εξοχωτάτω Κυρίω Μιχαήλ Λαζαροπούλω, λίαν μοι αγαπητώ
και περιποθήτω εις Κρήτην, κατά την Γωνιάν ή ρέθεμνος» . και με άλλο χέρι η σημείωση:
«Του Ζ. Πρακτικίδου, Πατρός μου εν Τριπολιτζά τη 23 Μαΐου 1823… Τω ειδοποιεί ότι με την
αποστολήν του Γεν. Επάρχου εις Κρήτην του οποίου διορισμού πόνοις και μόχθοις ουχ
ολίγοις κατώρθωσαν απέστειλαν τα Αγ. Οικονόμω τον Οργανικόν Νόμον, τα Πρακτικά της
Συνελεύσεως, τα ημέτερα Πρακτικά κλπ.… Αναγκαιότατον».
11 Τηρήθηκε η ορθογραφία του κειμένου
12 Έτσι προσφωνούσαν τότε τους επιστήμονες γιατρούς (βλ. αντίστοιχα και τη σημ.
15).
13 Μονή Γωνιάς – Κισάμου, όπου τότε η έδρα των Διοικητικών Αρχών Κρήτης.
14 Η προσφώνηση στην 4 ην σελίδα της επιστολής (βλ. σημ. 10).
15 Εδώ πλήρης η τυπική προσφώνηση
16 Δημήτριος Δεσύλλας, από την Πάργα.
17 Φωκάς Φραγκούλης, από την επ. Ολύμπου.
18 Δημήτριος Παρδαλάκης, αδελφός του επισκόπου Ιεράς Αρτεμίου και ανιψιός του
εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Κρήτης Γερασίμου Παρδάλη (23/24 Ιουνίου 1821+), βουλευτής
Κρήτης και αυτός μαζί με τον Πρακτικίδη.
19 Νεόφυτος, οικονόμος (= επιστάτης) στο Σιναΐτικο Μετόχι στα Περβόλια Χανίων
προεπαναστατικά, φιλικός, ασκούσε τότε, ως Γενικός Γραμματέας της Γ. Διοικήσεως
Κρήτης, καθήκοντα «Γενικού Επάρχου Κρήτης» και είχε την έδρα του στη Μ. Γωνιάς
20 Χ΄΄ Ιωάννης Δαμβέργης: προύχοντας και έμπορος στο Ρέθυμνο
προεπαναστατικά, από το χωριό Μέση (επ. Ρεθύμνης) έγινε φιλικός από τον Ιωάννη
Λαζαρόπουλο. Είχε σύζυγο την Ελένη αδελφή του Μιχαήλ (και Ιωάννου) Λαζαρόπουλου.
Τον σκότωσαν οι Τούρκοι μαζί με την γυναίκα του τον Μάρτιο του 1824 στην Κίσαμο. Βλ.
πιο κάτω τα ονόματα των παιδιών του.
21 Γρηγόριος και Γεώργιος (ή Τζώρτζης), αδελφοί Σαουνάτσου: έμποροι στο
Ρέθυμνο προεπαναστατικά, φιλικοί. Η αδελφή τους ήταν σύζυγος του Μιχαήλ
Λαζαρόπουλου. Έλαβαν μέρος την Επανάσταση του 1821 και ανέλαβαν διάφορα πολιτικά
και διοικητικά αξιώματα. Ο Γρηγόριος επαναγκαταστάθηκε στο Ρέθυμνο μετά το 1831 και
άσκησε πάλι το επάγγελμα του εμπόρου (βλ. πιο κάτω στο Σημείωμα αρ. 3).
22 Πατέρας των δύο αδελφών ήταν ο Σιόρ Ανάστος Λαζαρόπουλος και μητέρα τους
η Μαρία το γένος Μεταξά (Π. Βλαστός ό.π. όπου αναφέρει και τα ονόματα των παιδιών
τους: «Μιχαήλ ιατρού, Ιωάννου, Ελένης συζ. Χ΄΄ Ι. Δαμβέργη και Χρυσάνθης).
23 Άγνωστο το όνομα της μητέρας των αδελφών Σαουνάτσου.
24 Κωνσταντίνος Μπολανάκης: από το Αποδούλου, είχε σύζυγο την Χρυσάνθη,
αδελφή των Μιχαήλ και Ιωάννου. Σε αντίτυπο του βιβλίου «Αριστοφάνους Κωμωδίαι
εννέα, Βενετία 1498» που βρίσκεται στη Δημοσία Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης οι σημειώσεις:
«Κωνσταντινούπολις τη 6/18 Σεπτεμβρίου 1888 – Τω εν Ρεθύμνη Φιλεκπαιδευτικώ
Συλλόγω – Μ. Κ. Βολανάκης» και «Μοι εδωρήθη παρά του Σεβασμιωτάτου Αγίου
Ιωαννίνων κ.κ. Ιωαννικίου του προς Μητρός θείου μου Μ. Κ. Μπολανάκης» (βλ. Ν. Β.
Δρανδάκης, ό.π. Κρητ. Εστία, τεύχ. 7 (1949) σελ. 17 σημ. 6).
25 Στυλιανός και Μιχαήλ Χιονάκης: αδελφοί, από το Χρομοναστήρι. Ο Στυλιανός
ήταν προεπαναστατικά έμπορος στο Ρέθυμνο, τέκτονας και φιλικός (μυήθηκε προφανώς
από τον Ιωάννη Λαζαρόπουλο). Η οικογένεια του, που δεν κατόρθωσε να διαφύγει, πέθανε
στο Ρέθυμνο το 1822 από πανούκλα. Και ο Μιχαήλ έγινε φιλικός προφανώς από τον ίδιο
τον Ιωάννη Λαζαρόπουλο ή τον αδελφό του (ή αντίστροφα). Επαναγκαταστάθηκε στο
Ρέθυμνο μετά το 1831. Και οι δύο αδελφοί ανέλαβαν διάφορα πολιτικά και διοικητικά
αξιώματα κατά την Επανάσταση του 1821.
26 Ευθύμιος Δαλαμπέλας: από χωριό (πιθανώς Μαργαρίτες) της επ. Μυλοποτάμου
προεπαναστατικά έμπορος στο Ρέθυμνο η σύζυγος του Διαμάντα (ή Κοκόνα) ήταν αδελφή
της μητέρας των αδελφών Λαζαρόπουλου, δηλαδή το γένος Μεταξά. Οι δύο αδελφές το
γένος Μεταξά (ή Μεταξάκη;) ίσως είχαν συγγενικό δεσμό με τον ιερομόναχο Γερβάσιο
Μεταξάκη δωρητή Ευαγγελίου στη Μονή Μπαλή (βλ. πιο πάνω στη σελ. 47)
27 Στοιχεία της ταυτότητάς της δεν συνάγονται.
28 Το επώνυμο των αδελφών Αναγνώστη και Κωνσταντίνου δεν συνάγεται από
άλλα στοιχεία.
29 Γεώργιος Παπαδάκης ή Ξέπαπας: από τον Τζιτζιφέ Αποκορώνου,
προεπαναστατικά έμπορος στα Χανιά, έγινε φιλικός, έλαβε από τους πρώτους μέρος στην
Επανάσταση, «παραστάτης» Κρήτης στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους, σκοτώθηκε
αργότερα κατά την πρώτη επιχείρηση της Γραμπούσας στις 12 Δεκεμβρίου 1823.
30 Στην υπογραφή του ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης έχει σημειώσει τα συνθηματικά
σημεία αναγνωρίσεως της τεκτονικής ιδιότητας (τρεις στιγμές μέσα σε δυο παράλληλες
γραμμές, όπως φαίνεται στη φωτογραφία της υπογραφής του). Τα ίδια σημεία έχει
σημειώσει και στην υπογραφή του στο κείμενο του «Πολιτεύματος των Αρμένων» (Μάιος
1822) που δημοσίευσε ο Ανδρέας Μάμουκας (τόμος Γ΄ σελ. 127). Από τα σημεία αυτά
προκύπτει ότι ο Πρακτικίδης είχε γίνει τέκτονας άγνωστο που και πότε, μάλλον όμως εκτός
Κρήτης.
30 α . Το έγγραφο έχω στην κατοχή μου και θα κατατεθεί μαζί με άλλα της
οικογένειας Δαμβέργη στο Τμήμα Χειρογράφων της Δ. Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης.
31 Ν. Β. Τωμαδάκης Έλεγχος των εν Κρήτη αρχιερατευσάντων επί Τουρκοκρατίας
ΕΕΚΣ 3/1940 σελ. 139, Θεοχ. Δετοράκης, Γεωργίου Νικολετάκη. Ανέκδοτοι επισκοπικοί
κατάλογοι Κρήτης, Κρητολογία τευχ. IV (1977) σελ. 76, 91 (όπου ο Νεόφυτος αναφέρεται
ως θείος του Παρθενίου επισκόπου Μυλοποτάμου) και Ν. Β. Τωμαδάκης. Οι μεταξύ του
1713 και 1832 επίσκοποι Αυλοποτάμου, Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά τεύχ. Β΄ Αθήναι
- Σελ. 343-357 και τις εκεί σχετικές παραπομπές.
32 Το επώνυμο του επισκόπου Παρθενίου προκύπτει από την επιστολή Δαμβέργη
προς Εμμ. Βιβιλάκη (βλ. πιο πάνω σημ. 3)
33 Ν. Β. Τωμαδάκης, … Επίσκοποι Μυλοποτάμου (ό.π.) όπου μνημονεύονται
έγγραφα που υπογράφει ή αναφέρουν το όνομά του το 1777, 1779, 1782 και 1791.
34 Προσφωνείται «σιόρ» Ανάστος (αντί «κύρ.» ή κύριος) σε διάφορα έγγραφα γιατί
μάλλον είχε ζήσει στην Ιταλία.
35 Βλ. πιο πάνω στην σημ. 22
36 Βλ. πιο πάνω στο τεύχος τούτο στην σελ. 47
37 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα στις σημ. 22 και 35
38 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στις σημ. 6,7,8
Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στην σημ. 21
40 Ν. Β. Δρανδάκης ό.π. σελ. 37
41 Γλ. Πιο πάνω σημ. 4
42 Ψιλάκης σελ. 427 (-428) σημ. 2, 782
43 Ψιλάκης σελ. 782-783
44 Ψιλάκης σελ. 576 σημ. 1, 590. Είχε γιο Νικόλαο (βλ. στη σημ. 3)
45 Ψιλάκης σελ. 427 (-428) σημ.2
46 Ψιλάκης σελ. 576 σημ. 1
47 Ψιλάκης σελ. 854 (όπου αναφέρει και ότι ο Τίτος Δαμβέργης ήταν πεθερός του),
σελ. 576 σημ. 1.
48 Αχ. Κύρου, Νεκρολογία, ΕΕΚΣ 2/1939 σελ. 560-562
49 Ψιλάκης σελ. 576 σημ. 1
50 Πιθανώς είχε αδελφών Ιωάννην του οποίου γιος ήταν ο Αντώνιος Ι. Μπολανάκης
που ζούσε το 1858 στο Ρέθυμνο
51 Δρανδάκης Κρητική Εστία τεύχ. 9 (1949) σελ. 17 σημ. 6
52 Δρανδάκης Κρητ. Χρονικά 4/1950 σελ. 48
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΠΥΡΦΟΡΟΣ