του Γιώργου Αντουράκη
Η λέξη “Γηθειά” και το ρήμα “γητεύω” προέρχονται μάλλον απο το ρήμα “γοητεύω”
(εξ ου γόης – γοητεία) και οχι το “Γιατρεύω” ή απο το γύφτος, όπως κατα καιρούς
υπεστηρίχθη. Ετσι απο το “Γοητεύω” προήλθε το “Γητεύω” και απο την “γοητεία” η
“γηθειά”.
Στην Κρήτη οταν λένε “Γηθεια”, εννοούν τα διάφορα ξόρκια . Σε όλα τα χωριά της
Κρήτης υπάρχουν ορισμένα άτομα, συνήθως γριές και γέροι, που ισχυρίζονται οτι
ξέρουν να “γητεύον πασαν νοσο και πασαν μαλακίαν”.
Πλησίασα πολλούς απο αυτούς και διαπίστωσα οτι είναι πράγματι πηγή αστείρευτη
απο γηθειές. Οχι μόνο τις περισσότερες ασθένειες του ανθρώπου γητεύουν, αλλα και
ολα σχεδόν τα ζώα που προξενούν ζημιές στον άνθρωπο ξορκίζουν.
Ετσι τα άτομα αυτά μεταβάλλονται σε πρόχειρους γιατρούς των χωριών.
Περιφρονούν τους επιστήμονες γιατρούς και τα φάρμακά τους και αντ’ αυτων
φωνάζουν “τους γητευτές ή της γητεύτρες”, για να τους προσφέρουν τις υπηρεσίες
τους.
Με διάφορα μαγικά μέσα προσπαθούν οι άνθρωποι αυτοί να βοηθήσουν του
συγχωριανούς τους στις διάφορες ανάγκες τους.
Χρησιμοποιούν διάφορα αισθητά μέσα για τον σκοπό αυτό: λάδι, ξύδι, αλάτι, νερό,
ύφασμα, τους μικρούς λίθους, τα ξύλα, τα καλάμια κλπ, είναι τα κυριότερα μεσα που
μεταχειρίζονται για τον σκοπό αυτό. Τα ξόρκια τις γηθειές, τις ψελλίζουν
χαμηλόφωνα “απο μέσα τους” κι έτσι δνε καταλαβαίνει κανείς τι λεγουν.
Επικαλουνται διάφορα πονηρά και αγαθά πνεύματα. Περίεργο ειναι οτι για ολες
σχεδό τις γηθειές επικαλούνται τα ιερά πνεύματα τα ιερά ονόματα του Χριστού, της
Παναγίας και του ιαματικού Παντελεήμονος, “του πρώτου γιατρού του Κόσμου”.
Μετα τις ανωτέρω παρατηρήσεις θα παραθέσω τα περίεργα κείμενα μερικών
γηθειών.
Τα περισσότερα μου τα είπε προ πενταετίας μια αγράμματη γρια της Ασή Γωνιάς, η
κυρία Μαρία Ιωάννου Πλυμάκη. Με φόβο μου την υπαγόρευε διότι ως μου έλεγε,
“ειναι ατομικά μυστικά οι γηθειές και είναι λέει και αμαρτία αν τις πει κανείς σε άλλου.
“το χω για κακό παρατήρημα παιδί μου, να λέω τις γηθειές. ΄Ακουσα οτι ειναι αμαρτία
να γητεύω και φοβάμαι να μην χάσω την ψυχή μου. Αυτα τα πράγματα ο
Χριστιανισμός δεν τα επιτρέπει. Ελα μου ομως που κάθε τόσο με μπλέκονται πολλοί
και τί να κα΄νω κι εγώ.. γυτεύω”.
Αυτά μου έλεγε τότε με φόβο η συμπαθητική γριούλα. Ειναι, βλέπετε, καλή Χριστιανή
και έχει επίγνωση οτι είναι αμαρτία τα ξόρκια, αλλα είναι και πονόψυχη και έτσι
προσφέρει με ευχαρίστηση “τις γιατριές της” σ’ εκείνους που εχουν ανάγκη!
Τα κείμενα ολων των γηθειών ενδιαφέρουν πολυ την Λαογραφία. Δεν ειναι ομως
εύκολο στα πλαίσια μιας μικρής μελέτης να δημοσιευθούν και αν σχολιασθούν τόσα
κείμενα. Θα αρκεσθώ προς το παρόν να παραθέσω αυτούσια τα κείμενα λίγων μονο
γηθειών.
Ολα αυτα νομίζω πολύ ενδιαφέροντα. Ετσι αφού δώσω μερικές επεξηγήσεις για
κάθε γηθειά, θα παραθέσω εκλεκτικώς και μερικά κείμενα. Εχω μπροστά τα κείμενα
των γηθειών, που μπορούν ευκολα να χωρισθούν σε δυο βασικές κατηγορίες:
Α) Εκείνες που αφορούν τις ασθένειες του ανθρώπου και
Β) Εκεινες που εξορκίζουν τα διάφορα εβλαβή ζώα.
ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΏΠΟΥΣ
Γηθειές που χρησιμοπούνται για τις διάφορες αρρώστιες και παθήσεις του
ανθρώπου ειναι οι εξής:
- Του θιαρμού του λαβώματος ή του μαθιάσματος. Απαντάται και με τα τρία
αυτά ονόματα.
Στην περίεργη αυτή γηθειά, μετα την επίκληση των Αγίων (!) ακολουθεί ενας
ζωντανός διάλογος μεταξύ του προσωποποιημένου θιαρμού και του Χριστού.
Παρεμβάλλεται και το παράδειγμα της γυναίκας που εμάτιασε ενα παιδί και
επακολουθεί η ευχή για την υγεια του “ματιασμένου προσώπου.
Η ΓΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΘΙΑΡΜΟΥ (ΕΠΙΚΛΗΣΗ)
ΕΙς το όνομα του Χριστου, της Παναγίας, του Αγίου Παντελεήμωνος του
πρώτου γιατρού του κόσμου, όπου γιατρεύει τσι πληγές και σταματάς τους
πόνους:
Στις 25 του Δεκεμβρίου αργά ο Χριστός γεννάτ)αι-
(ομιλεί ο θιαρμός):
-Ηθελα Χριστέ να φύγω, κι ήθελα να μη μ’απαντήξεις.
Μα μ’απάντηξες και μου ειπες: Που πάς θιαρμέ; κατακημένε;
Πάω να βρω κόρη να θιαρμίσω, ζευγά να ξεζεβουγιώσω, αντρόγυνο να
ξεχωρίζω, μικρό παιδί να θυρμίσω δεντρό να ξεριζώσω..”
(ομιλεί ο Χριστός):
- Να μη πας εκεί μονο να πας στον Οδυνο βουνό. Να βρεις ενα άλογο
σιδεροπετροκέφαλο. .να το σφάξεις και αν πιείς το αίμα του, ναφας το
κρέας του και να λείψεις απο τον τάδε…(ονομα γητευόμενου)
(ενα παράδειγμα)
Θιάρμισε μια γυναίκα ενα παίδι και πέθανε. Της έδωσαν το γάλα ψοφισμένυς
προβατίνας, το’ πιε και εξέρασε ό,τι ειχε ριαρμισμένο. Ως τα ξέρασε αυτα, να
ξεράσει το αίμα τση καρδιάς του, απου εθιάρμισε τον τάδε… (ονομα)
ΕΥΧΗ
Αναδέξου γης το βάρος του και δώσ’ του την υγειά ντου.
- Της Σφαής το ρήμα σφάζομαι απαντά στην Κρήτη και σημαίνει κυρίως: πονεί η
κοιλιά μου. Σφαή λοιπον κι ο πονόκοιλος.
Το κείμενο της γητειάς αυτής εχει, λεει, και κάποια ιστορία. Ακουστε την, λοιπόν:
Ενας φτωχός ζητιάνος εκτύπησε κάποτε μια πορτα και ζήτησε τροφή και
ύπνο. Διατραγωδούσε δε ο άμοιρος την κατάσταση του ως εξής:
“Φεταλάκι (έχω) το ψωμάκι τρεις ελιές στο σκουτελάκι. Κλήματα η κοιμητέ μου
πέτρα το προσκέφαλό μου”.
Η νοικοκυρά όμως φαίνεται οτι ήταν αφιλόξενη και ενώ εμαγείρευεν καλό φαγητό
(λάρδο =κρέας), του είπε οτι μαγειρεύει φακή και φακή του πρόσφερε για φαγητό:
“Λάρδο εμαγείρευε και φακό εμαρτύρα”
Σαν τιμωρία γιαι το ψέμα της αυτό, άρχισε να “σφάζεται” η νοικοκυρά, πονούσε
δηλαδή πολύ η κοιλιά της. Αλλά ο κουρελής εκείνος Μουσαφίρης ήταν ο Χριστός και
αμέσως την θεράπευσε.
Απο τότε λένε μετά την επίκληση των Αγίων και μετά την προαναφερθείσα ιστορία
και τα εξής:
“Φύγε πόνε των αντέρω κι ο Χριστός σε παραδείχνει με την αργυρή ντου
χέρα”
Με τη γηθειά αυτή και με μερικά άλλα πρακτικά φάρμακα αντιμετωπίζουν οι χωρικοί
μας τον συνήθη και σ’ αυτούς κοιλόπονο!
3.ΤΗΣ ΜΟΥΡΝΕΣ.
Ως Μουρνέ ακούγεται στους Νομούς Χανίων και Ρεθύμνης. Μουρνιά δε στη λοιπή
Κρητη. Ειναι δε ως φαίνεται “Μουρνέ” ή “Μουρνιά” ενα κακό σπυρί ενα θανατηφόρο
“βγαρτό”, όμοιο φαίνεται με τον σημερινό Καρκίνο. Ετσι πολλές φορές ακούμε την
εξής κατάρα στην Κρητη: “Α που να βγάλεις μουρνέ στο στόμα ή στη μύτη”!
Η ίδια κατάρα ακούγεται και ως εξής: “Καρβούνι να βγάλης”. “Καρβουνι ειναι η
ασθένεια του “Ανθρακος”, που στην Κρήτη την ονομάζουν Κάρβουνο ή Καρβούνι.
Οποιος ή οποια γητεύει την “Μουρνέ δεν πρέπει να πλυθεί το πρωί. Πρεπει δε έτσι
“ανήπλυτοι” να επαναλαμβάνουν τη γηθειά επί τρεις συνεχίες “λιγωσες” του
φεγγαριού και το θαυμα θα γίνει!
Ιδού λοιπον τί λέγουν:
Εις το όνομα του Χριστού της Παναγίας τουΑγίου Παντελεήμωνος στου Αδάμ
το περιβόλι Τρία δεντρά εφυτρώσαν: Μια μουρνιά, μια ρογδιά μια Λεμονιά. Η
λεμονιά και η ρογδιά άνθησε και έδεσε και η μουρνιά εξεριζώθη κι έπεσε.
(στο σημείο αυτό τραβούν το σπυρί της Μουρνές το οποίο προηγουμένως εχουν
δέσει με κλωστή αο κόκκινο μετάξι και συνεχίζουν τη γηθειά:
“ετσι να κοπεί και αν απέσει η Μουρνέ απο πάνω του ..(τάδε).
- ΤΗΣ ΜΥΡΜΗΓΚΙΑΣ
Μερμηγκιές ειναι μικρά ανώδυνα σπυριά, που βγάνουν συνήθως σα χέρια. Στη
Κρήτη ακούμε την παράξενη φράση: “Μη μετράς τα αστρα γιατι θα βγάλεις
μυρμηγκιές”. - ΤΗΣ ΗΛΙΑΣΕΩΣ
Ηλίαση είναι ο πονοκέφαλος και οι ζαλάδες που προέρχονται απο τον καυτερο
καλοκαιριάτικο ήλιο.
6.ΤΟΥ ΜΟΥΔΙΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΟΔΑΡΙΟΥ ή του χεριού. Και το μούδιασμα το
θεραπεύουν με το εξής γελοίο:
“Ξεκόρμια -Κορμια πόδα μου ( ή χέρα μου) κι αμες τση βαρεμένης κι αν δεν σε
διακονήσει μή σωστή να γεννήσει. Το φουστανάκι που φορέι στον Αδη να το
σκίσει”.
Αυτες οι κυριώτερες ασθένειες του ανθρώπου που προσπαθούν να τις θεραπεύσουν
με Γηθειές.
Τα περίεργα αυτά κείμενα ειναι περίφημα. Απηχούν αρχαίες δοξασίες και έθιμα
παλαιά. Νομίζω οτι όχι μονο η Λαογραφία θα βρει σ’ αυτά πλούσιο και παρθένο
υλικό αλλα κι η Επιστήμη της Γλωσσολογίας θα βρει λέξεις πολλές και σπάνιες να
ετυμολογήσει.
Β΄
ΓΙΑ ΤΑ ΖΩΑ
Η δεύτερη κατηγορία των γηθειών αφορά κυρίως τα ζώα. Εξορκίζουν δηλαδή τα
διάφορα ζώα και τα πτηνά που προξενούν ζημιές στον άνθρωπο. Υπάρχουν
πράγματι αρκετά ζώα και πτηνά και ζωίφια “μιαρά” όπως τα λενε που είναι πληγή
αθεράπευτη στις διάφορες καλλιέργειες του γεωργού.
Πολλές φορές συμβαίνει να αρρωσταίνουν και τα κατοικίδια ζώα. Οι χωρικοί και παλι
αντι για κτηνιάτρους μεταχειρίζονται διάφορα μεσα. Μεταξύί των οποιων πολλές
γηθειές. Μετα μέσα αυτά επιδιώκου οι χωρικοί να θεραπεύσουν τα ζωα που απο τις
διάφορες παθήσεις (μάτιασμα, αιμοραγία, περίδρομος κλπ). Το μάτιασμα κυρίως το
πιστεύουν και ισχυρίζονται οτι υπάρχουν άνθρωποι που ματιάζουν οχι μονο
ανθρώπους αλλα και δέντρα και φυτά και ζώα.
Για τους ανθρώπους αυτους μεταχειρίζονται την εξής κατάρα: “Σκόρδο κι αλάτσι,
στα μάθια ντου να κάτσει” .
Δηλαδή να μπει στο μάτι εκείνου που θαρμίζει (ματιάζει) σκόρδο και αλάτι καλύτερα
παρά να ματιάσει άνθρωπο ή ζωο ή φυτό.
Αρχίζω τώρα να παραθέτω τις γηθειές που λέγονται προκειμένου να εξορκίσουν τα
επιβλαβή για τον άνθρωπο ζώα. Οι περισσοτερες είναι τόσες περίεργες προξενούν
γέλιο. Ακριβώς δε επειδή περιέχουν το αστείο και το κωμικό, αξίζει να αναφέρουμε
μερικές.
- ΤΟΥ ΣΚΥΛΟΥ
Ο σκύλος ειναι το αγαπημένο ζώο των χωρικών. Ειναι ο πιστός φίλος και σύντροφος
τους. Τους περαστικούς όμως και τους ξένους που πηγαίνουν στο σπίτι του Κυρίου
του δεν τους αναγνωρίζει και γι’ αυτό τους γαυγίζει και ορμά εναντίων πολλών.
Πολλές φορές μάλιστα δαγκώνει κι ολας τους ανεπιθύμητους επισκέπτες. Για αν
αποφύγουν λοιπόν τα ενοχλητικά γαυγίσματα και τα δαγκώματα του σκύλου κάνουν
το εξής:
‘πιάνουν μια μικρή πέτρα απο τη γη, την τοποθετούν στο κεφάλι τους και
κατόπιν λένε στο σκύλο: “απ οταν εγεννήθη ο Χριστός σίδερο στα πόδια σου
και αλυσίδες στα δόδια σου”.
Πετούν την πέτρα έπειτα επανω στο σκύλο και αυτος ουτε γαυγίζει ουτε δαγκώνει
πια. Μενει άφωνος σαν αρνάκι!
ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΚΙΟΥ
Γνωστές ειναι οι ζημιές που προξενούν τα ποντίκια στα διάφορα γεωργικά προϊόντα
(δημητριακά, ντομάτες, πατάτες, κουκια κλπ). Τα ποντίκια επίσης ως γνωστό είναι
βρώμικά και σιχαμερά. Για να απαλλαγούν λοιπον οι γεωργοί απο την πληγή αυτή
μεταχειρίζονταν μια γηθεια θαυματουργική. Ο “γητευτής” ή “Γητεύτρια” σηκώνεται
πρωί – πρωί αξημέρωτα. Παίρνει ένα καλάμι εδω κι εκει κι αρχίζει να γητεύει:
“Ποντικοί, πορνικοί και κακά μιαρά τση γης: να πάρετε τα γεννημένα σας και τ’
αγέννητά σας, να πάτε καπου στα βουνά να τρώτε πρίνους και κλαδιά. Μη
βάλλω τη κατσούλα μου, την χιλιοψαρομού μου να σε κυνηγήσει κι ενα σας να
μην αφήσει”.
Τα ποντίκια λοιπον μολις ακούσουν οτι η γάτα θα τα κυνηγήσει αμέσως
εξαφανίζονται.
ΤΗΣ ΚΑΛΗΓΙΑΝΟΥΣ (κοινώς νυφίτσα ή Συντέκνισσα).
Αυτό το μιαρό εναι η καταστροφή των μικρών πουλιών και των ποντικών. Τα πνίγει
και πίνει το αίμα τους. Με την κατωτέρω λοιπόν γηθειά εξορκίζουν τη νυφίτσα και τη
ν αποστέλλουν και αυτή στα βουνά για να πνίγει πλέον κλωσόπουλα ή κουνελάκια,
αλλα τα καταστροφικά ποντίκια. Κρατούν ένα κουβάρι κλωστές και ξετυλίγουν να
λέγουν:
“Παπαδιά, κυρά νυφίτσα: κόψε, ρίξε κάτω τα μποντίκια. Τουτες τσι κλωστες να
πιάνης και να ρίχνεις και να λείπεις απο τα πουλιά και τα κουνέλια του
ταδε…(ονομα).
Να πας στα όρη, στα βουνά να βρετσεις μποντικια ν απνίγεις και να τρώγεις,
και σίδερο στα πόδια σου και καρφιά στα δόδια σου”.
Και η “παπαδιά η κυρά νυφίτσα” ακούει τις διαταγές αυτές και κανει οπως της
παραγγελνουν.
ΤΗΣ ΚΛΑΣΣΑΠΑΠΑΔΙΑΣ: Αυτή είναι ένα μικρό πράσινο έντομο και συνήθως
κάθεται επάνω στις φασολιές και στις ντομάτες. Αφήνει μια άσκημη μυρωδιά και
γιαυτό έλαβε και το κωμικό της όνομα..μολύνει με τη μυρωδιά της τα λαχανικά, τα
μουρα κλπ.
Γητεύεται και η κλασαπαπαδιά ως εξής: κρατούν ένα καλάμι και λίγη στάχτη (άθο)
και κάνουν το εξής περίεργο και ειρωνικό:
Πιάνουν δυο “μελιντάκους” και δενουν τον ένα στη μια άκρη του θρινακιου και τον
άλλο στην άλλη άκρη. Θρινάκι ειναι ενα ξύλινο φτυάρι και μεταχειρίζονται γαι το
λίχνισμα των σιτηρών. Είναι ο αρχαίος Θρίναξ). Πιάνουν έπειτα δύο άτομα νομάτοι)
το θρινάκι, το βάζουν στους ώμους τους και μη σηκώνοντας δήθεν το βάρος των δύο
αυτών θηρίων να αναφωνάζουν:
“Παναγια μου βαερέ! Παναγιά μου μολύβι! Μήρμηγκας πρωτομήρμηγκας
μήρμηγκας τω μερμήγκω! να πάρετε τα γεννημένα σας και τ’ αγέννητά σας και
αν πάτε στο σπιτι σας μη φέρω βρασμένο νερό να σας εζεματίσω..”.
Ετσι γελοιοποιούν τα καημένα τα εργατικά μερμήγκια για το βάρος τους τα
εξορκίζουν να φύγουν απο τα αλώνια, τα σπίτια κλπ
Το βραστό νερό το φοβούνται πολύ γιατι τα εξολοθρεύει. Μόλις λοιπόν ακούσουν για
“βρασμένο νερό” εξαφανίζονται κι αυτά.!
Περιορίζομαι στις ανωτέρω μόνο γηθειες. Γιατί γηθειές υπάρχουν πολλες, παρα
πολλές .
Γνωρίζω οτι θα έγινα κουραστικός και λίγο ελαφρός, παραθέτοντας αυτα τα γελοία
κείμενα. Τί να γίνει όμως. Αυτα ζουν σήμερα στα ορεινά μέρη της Κρήτης και
πιστεύονται απο πολλούς ακόμη. Αυτο εξ άλλου να πει Λαογραφία: να παραθέτει
κανείς οτι λέγεται και όπως ακριβώς λέγεται απο τον λαό μας.
Η δεισιδαιμονία και οι διάφορες προλήψεις όσο εκπολιτίζεται ο άνθρωπος, τόσο
χάνουν και το έδαφός τους. Περιορίζονται πλέον στους κατοίκους των ορεινών μας
χωριών. Σ’ αυτα που ακόμη δεν έχει εισχωρήσει ο πολιτισμός με τα επακόλουθά του.
Η επιστήμη όμως της Λαογραφίας ασχολείται πολύ με αυτές και προσπαθεί να τις
διασώσει.
Γεώργιος Αντουράκης – Καθηγητής
Εφημ. “Κρητική Επιθεώρηση” Ιανουάριος 1968