Του. Κώστα Μαμαλάκη
ΓΕΩΡΓΙΟΣ Φ. ΔΑΦΕΡΜΟΣ. (1879-1959): Πέμπω, συγκινημένος,
ευγνωμονούσα τη σκέψι μου στο σοφό μου Δάσκαλο της Δ’ τάξεως Δημοτικού
Σχολείου Ρεθύμνου, αλησμόνητο Γ ε ώ ρ γ ι ο Φ. Δ α φ έ ρ μ ο. Τον έξοχο
παιδαγωγό και λαογράφο.
Το <<ευ ζην>> οφείλουμε στους προικισμένους Δασκάλους. Να, τώρα όμως
στους κοσμογονικούς καιρούς μας, χάθηκε κι’ αυτό. Κι’ αναζητώντας καταφυγή
παραμυθίας στην ψευδαίσθηση, γινόμαστε κι’ αιθεροβάμωνες!! Να σταματούσε λέει,
ο χρόνος. Και στάσιμοι ισόβια να μέναμε, στα τ ό τ ε, βέβαια, αμεριμνοαμέριμνα
μαθητικά χρόνια: <<Στα χρόνια του ονείρου>>!
Ο Γ. Φ. Δ α φ έ ρ μ ο ς στάθηκαν ένας σωστός, πλήρης, αγαθός άνθρωπος.
Ένας φωτισμένος εκπαιδευτικός, (διατέλεσε και Επιθεωρητής), ένας φλογερός
πατριώτης με αδιάκοπες πνευματικές ανησυχίες, και ποικίλα πνευματικά
ενδιαφέροντα. Που έφθαναν μέχρι την <<βιοσοφία>>. Ήταν πολυεπίπεδος, με μια
πίστη αμετακίνητη στα ιδανικά του. Χάρις στο λαγαρό μυαλό του και την
πολυμάθειά του καταπιάστηκε και με επιστημονικές θεωρίες, έχοντας την ικανότητα
μετά, να τις κάνει <<εφηρμοσμένην πράξιν>>.
Το 1911 ιδρύει μετεωρολογικό σταθμό στ’ Ανώγεια και το 1923 στο Ρέθυμνο
και χρηματίζει και παρατηρητής τους. Με τις παρατηρήσεις, τις καταγραφές
στοιχείων και τα ε π α λ η θ ε υ μ έ ν α σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ ά του, συνέβαλε στην
πρόοδο της τωρινής Ε.Μ.Υ.
Φαινόμενο φιλοπονίας, δεν του απολείπανε και άλλες δραστηριότητες. Και
ιδρύει το 1925 το Διδασκαλικό Σύνδεσμο Ρεθύμνης και το 1926 τον Σύλλογο
Πολυτέκνων, και οι δύο από τους πρώτους της χώρας. Το 1925 εκδίδει το Περιοδικό
<<ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ Ο ΠΥΡΦΟΡΟΣ>> που κράτησε μέχρι το 1941, όταν οι ορδές των
Γερμανών Ούνων, κατάλαβαν, με φοβερό τίμημα στην μυθική αντίσταση των
κατοίκων, την γραφική πολιτεία. Ήταν ένα σοβαρό πολιτιστικό Περιοδικό, από τα
ελάχιστα τότες στο είδος του, με ποικίλα υπεύθυνα θέματα: παιδαγωγικά,
επιστημονικά, ο λαογραφικός πλούτος του πολύτιμος. Ακόμη, λογοτεχνικά,
μετεωρολογικά, και πρωτότυπα π.χ. Λεξικό φυτολογικό, Ζωολογικό, διαφόρων
επαγγελμάτων. Ως και για τον <<Λούξηγκα>> 1 πραγματεύεται. Αμέτρητα είναι τα
λαογραφικά παρατηρήματα και μελετήματα, που περιλαμβάνουν προλήψεις, γηθειές,
ίσαμε λαϊκή ιατρική που δεν είναι τελείως απορριπτέα, γιατί στηρίζεται στη
μακροχρόνια παρατήρηση, ένα από τα κύρια σκέλη της επιστήμης: πείραμα –
παρατήρηση. Κοντολογίς ο <<ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ>> μεταλαμπάδεψε το φως του στην
πολιτεία του Ρεθέμνου.
Δημοτικιστής, είπαμε, ο Γ. Φ. Δαφέρμος, αλλά στο Περιοδικό του είχεν
αφήσει τίτλο καθαρευουσιάνικο. Δεν ήταν Δημοτικιστής έξαλλος. Τον διέκρινε, να
πούμε, αισθητική της γλώσσας. Και δεν εύρισκε τουλάχιστο τη λέξη <<Πυρφόρος>>
αδόκιμο, για να τη μεταγλωττίσει στη Δημοτική. Επίστευε και ορθά, ότι η φτωχούλα
1 Λύγξ – λυγγός = ο λόξυγκας στην γλώσσα του Αριστοτέλους.
Δημοτική έπρεπε να εμπλουτίζεται <<ενθοφθαλμίζοντας>> λέξεις καθαρεύουσας. Τω
καιρώ εκείνω, τις δεκαετίες 1920 και 1930, οι άνθρωποι ήσαν ήρεμοι, σεβόντουσαν ο
ένας τον άλλο, και έκαναν ανταλλαγή άδολων πειραγμάτων πασπαλισμένων με το
ανυπέρβλητο <<Κρητικόν άλας>>. Ένας από τους χαριτωμένους τύπους του
Ρεθέμνου, και ο αλησμόνητος Στέλιος Δρακάκης. Χημικός είχε σπουδάσει, αλλά η
ιδιοσυγκρασία του τον τραβούσε σε άλλους δρόμους, κάθε άλλο βέβαια παρά
βιοποριστικά σίγουρους. Είχε χιούμορ πηγαίο, και εξωστρεφής καθώς ήταν, είχε
συχνά εκκρήξεις ενθουσιασμού. Έγινε δημοσιογράφος, εκδίδοντας την εφημερίδα
<<Αστραπή>> και ταυτόχρονα μελετούσε τους Αρχαίους συγγραφείς μας. Πολλά
σπαρταριστά περιστατικά θα μπορούσε να αναφέρει κανείς σχετικά με το
Δημοσιογραφικό βίο του. Καταπληκτικός στη σάτυρα και αυτοσάτυρά του.
Μαχητικός δημοσιογράφος, αλλά και ευπρεπής. Εκείνο που ηχεί ακόμη έναυλα στ’
αυτιά μου, είναι η βαρύτονη, ρητορικά αρθρωμένη και τονισμένη φωνή του. Από μια
Διάλεξή του για το Σωκράτη που είχεν εντυπωσιάσει – είχε και ευχέρεια λόγου – ένα
απόσπασμα επιγραμματικό, με τα προφητικά λόγια του μεγάλου φιλοσόφου, έχει
συγκρατήσει η μνήμη: <<Καθεύδοντες διατελείτε, αν, ει μη τινα άλλον ο Θεός
επιπέμψειεν υμίν, κηδόμενος υμών>>. Δηλαδή, εξηγούσε ο Δρακάκης, και για τους
μέσους ακροατές του: <<Θα κοιμάσθε και θα εξακολουθήσετε να κοιμάσθε, εάν ο
Θεός δεν Σας λυπηθή και σας στείλει ένα άλλον να σας σώσει!>>.
Από τις στήλες λοιπόν της <<Αστραπής>> πειρακτήρι ο Δρακάκης, πιλάτευε
τον εκδότη του <<Προμηθέα>> ν’ αλλάξει τον τίτλο του, εκδημοτικίζοντάς τον:
- <<Πώς εσύ φίλτατε, υπέρμαχος της Δημοτικής, αντέχεις να έχει το Περιοδικό
σου, τίτλο καθαρευουσιάνικο; - <<Και πώς να τον αλλάξω μπρε Στελιανέ; Δεν βρίσκω την λέξη
<<ΠΥΡΦΟΡΟΣ>> <<αδόκιμο>> για να την μεταγλωττίσω στη Δημοτική>>,
είπε του Δρακάκη, σε μια συνάντηση στα γραφεία της <<Κρητικής
Επιθεώρησης>> που θα κάμωμε ειδική μνεία πάρα κάτω. - <<Το μόνο εύκολο, Γιώργη μου>> απαντά ο Δρακάκης. <<Βρήκα τη λέξη:
<<Προμηθέας ο Καραφωθιάς>>! Και άφησε ένα βροντερό ομηρικό γέλιο
(δακρυόεν γελάν), που τράνταξαν τα τζάμια των Γραφείων της Εφημερίδας.
Και ο Δαφέρμος έκλεισε το θέμα σοβαρά: – <<Δεν βλάπτει νομίζω να έχουμε
υπ’ όψι και τη ρήση του Κοραή: <<Μήτε τύραννοι των χυδαίων γίγνεσθαι,
μήτε δούλοι της χυδαιότητος αυτών>>.
Το χιούμορ του Δρακάκη όταν το καλούσε, κατά τη γνώμη του, η ανάγκη,
γινόταν και <<Μπλακ>>. Ο αξέχαστος Μ ά ν ο ς Τ σ ά κ ω ν α ς, ένας πανέξυπνος,
και μορφωμένος Ρεθεμνιώτης, (έγραφε στην εφημερίδα <<Ο Τύπος>> που έβγαζε
στο Ρέθυμνο, άρθρα, διπλωματικό δελτίο, οικονομικά θέματα, κοινωνιολογικά
λογοτεχνικά), που είχε φέρει τα χρόνια εκείνα μια νότα Ευρώπης στη μικρή μας
πολιτεία, με τις μεγαλόπρεπες δεξιώσεις του, στα μέλη της κοινωνίας του Ρεθύμνου,
και τις φιλοξενίες του σε ντόπιους και Υψηλούς ξένους. Κοινωνικώτατος,
γλωσσομαθέστατος και εγκάρδιος άνθρωπος, είχε αποκτήσει σχέσεις και γνωριμίες
με προσωπικότητες, χάρις στη θέση του Υπασπιστή του Ελευθερίου Βενιζέλου, στις
δοξασμένες εκείνες μέρες του 1919. Στις κοσμικές εκδηλώσεις του οίκου Μάνου
Τσάκωνα, στη σπιταρόνα στα <<Πεταλάδικα>> του πάμπλουτου Τούρκου Αλή
Βαφή, η ψυχή ήταν η Παριζιάνα, υπέροχη σύζυγός του, Ιουλιέττα, με τους αβρούς
τους τρόπους, τη φιλόξενη διάθεση και τη Γαλατική ευγένεια.
Η <<Αστραπή>> του Δρακάκη, ήταν <<στα μαχαίρια>> (ο λόγος το λέει), με τον
<<Τύπο>> του Τσάκωνα. Η <<Αστραπή>> βέβαια τόπαιζε όχι στα σοβαρά. Κούκιζε
με χιούμορ, τις γιαλαντζί επιθέσεις της. Οπότε κάποτε ο <<Τύπος>> του απάντησε
σοβαρά και σε αυστηρό τόνο. Ο Δρακάκης δεν χάνει καιρό και του απαντά σε ύφος
απειλητικό: <<Φίλε κ. Διευθυντά του ‘’Τύπου’’, έχε με παραιτημένο, γιατί
θ’αναγκασθώ να σε παραδώσω τω Χαριδήμω, διά… τα περαιτέρω!!>> Έστιν δε
Χαρίδημος, ο πελώριος τότε, νεκροθάφτης του Ρεθέμνου, φοβερός – (αν και άκακο
αρνί) και στην όψη.
Στα παλιά τυπογραφεία της Εφημερίδας <<Κρητική Επιθεώρησις>>, το σωτήριο
πραγματικά, έτος 1928, (άρχιζε η ευλογημένη και γόνιμη τετραετία του Ελευθερίου
Βενιζέλου, η ι δ ε ω δ έ σ τ ε ρ η δ ι α κ υ β έ ρ ν η σ η που είδε ποτέ η Χώρα), στην
πλατεία του Αγνώστου Στρατιώτη, υπήρχε και ένας χώρος, συνεχόμενος, χωρισμένος
με ξύλινα τορνευτά καφεθιά κάγκελα, με μια εξωτερική ιδιαίτερη πόρτα, που
χρησίμευε για Γραφεία της Εφημερίδας. Εκεί μαζευόντουσαν τα βραδάκια, οι λόγιοι
Ρεθεμνιώτες και οι συνεργάτες της Εφημερίδας και τα κουβέντιαζαν. Μεταξύ τους
παρόντες και οι γλυκύτατοι και ψυχικά ωραίοι, εκδότες της, οι αλησμόνητοι Γ ι ά ν ν
η ς και Β α σ ί λ η ς Κ α λ α ϊ τ ζ ά κ η ς. Πότε – πότε έδιδε το παρόν και ο
συνεργάτης της Εφημερίδας σεβαστός και πολυαγαπητός μου Καθηγητής της
Θεολογίας Κ ώ σ τ α ς Π ο λ ο γ ι ώ ρ γ η ς, που άμα ήλθε στο γυμνάσιο Ρεθύμνης,
έδωσε μια βαρύτητα στο μάθημα (ήταν αυστηρός στη βαθμολογία), και νέα διάσταση
στη διδασκαλία των Θρησκευτικών. Όσοι είχαν την όρεξη να τον παρακολουθούν και
να κρατούν σημειώσεις, δεν έχασαν. Κέρδισαν βαθμό καλό και άνοιξαν γι’ αυτούς
νέοι ορίζοντες που πλάταιναν τη σκέψη τους. Τα άρθρα του Πολογιώργη, των
Χριστουγέννων και του Πάσχα, αποτελούσαν πνευματικό γεγονός, αναμενόμενο με
ύψιστο ενδιαφέρον, για το εύρος του στοχασμού των και την στιλπνότητα του ύφους
των. Έτυχα και εγώ, μαθητής Γυμνασίου τότε, ένα βραδάκι, εκεί στη σύναξη στα
Γραφεία της <<Κρητικής Επιθεώρησης>> – χάρις στο φιλονεϊσμό των εκδοτών – να
πάω ένα χειρόγραφό μου για δημοσίευση. Είχα αρχίσει τα πρώτα δειλά
δημοσιογραφικά μου βήματα. Εκεί συνάντησα και τον παλιό Δάσκαλό μου Γ. Φ.
Δαφέρμο: – <<Κάθησε παιδί μου ν’ ακούσεις>> μου’ πε – να έχει τον λόγο πάνω σ’
ενδιαφέροντα θέματα. Κρεμόμαστε από τα χείλη του. Εκεί και ο μακαρίτης Γ ι ώ ρ γ
η ς Γ ε ω ρ β α σ ά κ η ς, τρυφερός ποιητής του Ρεθέμνου. Ήταν παραμονή Αγίου
Σπυρίδωνα και απάγγειλε ένα επίκαιρο ποίημά του. Δύο στίχους του θυμάμαι:
<<Ρέθεμνος αγαπητερό, με τσ’ άγιους Σπυριδώνους>>…
Δυο τους είχε και τους έχει τους Άγιους, η πόλις: Στα Δυτικά, στα πλευρά της
Φορτέτζας, και στον Κουμπέ.
Ο Γ ε ώ ρ γ ι ο ς Φ. Δ α φ έ ρ μ ο ς έφυγεν από τον κόσμο τούτο, πλήρης, για την
εποχή του, ημερών, με πεντακάθαρη τη συνείδηση και φυσικά, δίχως ν’ αφήσει
υλικές επενδύσεις. Άφησεν όμως ε π ε ν δ ύ σ ε ι ς ηθικές: Τα καλά και αντάξια
παιδιά του, που ανάθρεψεν υποδειγματικά, με τη συμπαράσταση της Ελένης,
συντρόφου διαλεκτής, ακριβής κόρης της Αργυρούπολης… Έχει π ν ε υ μ α τ ι κ ή π
α ρ ά δ ο σ η η οικογένεια Δαφέρμου. Οι δυο γιοί πήραν την σκυτάλη από τον πατέρα
και έγιναν εκπαιδευτικοί:
Ο Δ η μ ή τ ρ η ς, λαμπρός Φιλόλογος με μουσική Παιδεία (δεξιοτέχνης
βιολίστας), αξιόλογος πεζογράφος – συγγραφέας, αλύγιστος αγωνιστής κάθε υψηλού
και ωραίου. Ο πρώτος που άρχισε με πάθος αγώνες ανένδοτους, επίμονους,
κρατερούς, που κράτησαν καιρό, με άρθρα σε εφημερίδες, κινητοποιήσεις μαζικών
φορέων. Μπροστάρης, μαζί με άλλους, για την ίδρυση Πανεπιστήμιου στην Κρήτη
αρχικά, και μετά με τίτλους γνήσιους και απαράγραπτους και συγκλίνοντες
ευεργετικούς παράγοντες για τους φοιτητές, ζητούσε, η έδρα του να γίνει στο
συνθλιβόμενο <<εν μέσω συμπληγάδων>> Ρέθυμνο.
Δημήτρη μας αξέχαστε, <<ο ζήλος της γενέτειράς σου, κατέφαγε σε!>> Και
μίσεψες πολύ πρόωρα. Και ήταν κρίμα. Δεν αξιώθηκες να δεις τη σάρκωση, έστω
δυστυχώς και ευνουχισμένου του ονείρου σου.
Ο άλλος, ο Λ ε υ τ έ ρ η ς, πνευματικός άνθρωπος, είχε κι’ αυτός λαμπρή
σταδιοδρομία στην εκπαίδευση. Συνεχίζει το έργο του πατέρα του, με την έκδοση,
από το 1977 του <<ΠΡΟΜΗΘΕΑ ΠΥΡΦΟΡΟΥ>>, που τον ανέβασε σε υψηλό
επίπεδο περιεχομένου και εμφάνισης. Είναι η Β’ περίοδος. Περίοδος ανθοφορίας του,
που αποτελεί σταθμό. Επίλεκτες συνεργασίες λογίων, επιστημόνων, σε θέματα
ιστορικά, παιδαγωγικά, λογοτεχνικά, παιδευτικά, και ιστοριοδιφικές έρευνες και
μελέτες περισπούδαστες κ.ά. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτή η αξία δημοσίου επαίνου
πολιτιστική προσπάθεια του Λευτέρη Δαφέρμου, γίνεται με μόχθους και θυσίες
υλικές, εξοντωτικές, που καθιστούν προβληματική τη συνέχιση της έκδοσης του
<<ΠΡΟΜΗΘΕΑ>>.
Ν’ αγιάσει η ψυχούλα σου, Δάσκαλέ μου καλέ, που στάθηκε αφορμή η αιώνια
μνήμη σου, να σεριανίσει η θύμισή μας πίσω σε χρόνους αλλαργινούς. Στα
περασμένα κι’ αξέχαστα της πολιτείας της πολυαγαπημένης, που αντίκρυσα πρώτα το
φως και τα θάματα του κόσμου ετούτου. Δεν πρόφθασα να προφέρω τ’ όνομά σου
Ρέθεμνος, κι’ αυθόρμητα ήρθε και μούκαψε τα χείλια, ο στίχος του βάρδου σου Γ. Κ
α λ ο μ ε ν ο π ο ύ λ ο υ:
<<Στο Ρέθεμνος στον πλάτανο εις τη δεξά χαχάλη,
εκειά να με κρεμάσουνε αν αγαπήσω άλλη…>>
Να αναστοριθούμε Περβολιανά μοσχομυριστά πρωϊνά, που <<μας γνέφαν τα
γαρύφαλλα>>, και κουμπεδιανά μεσημέρια, με τ’ αθάνατο νερό <<πούβγαζε, λέει,
και στο κέφι>>. Ματωμένα δειλινά, από πορφυρές ειρηνικές δύσεις. Κι’ ανταύγειες
πυρκαγιών του ήλιου της Κυδωνίας, αντίκρυ στα νερά τ’ Ακρωτηριανά. Και τα
μεθυστικά μουχρώματα πού ’σφιγγαν τις καρδιές, από ρεμβασμούς κι’ ακοίμητους
πόθους. Τ ό τ ε ς ήταν που ξυπνούσαν και οι ίσκιοι στη Φορτέτζα. Σκυφτοί από το
βάρος ανείπωτων Ρεθεμνιώτικων πόνων και καϋμών αιώνων, σχημάτιζαν λιτανείες
ονείρων, που όδευαν για να βουτήξουν στ’ ακρογιάλια με τα γκρενά ροδοπέταλα!
Τ ώ ρ α, το χαοτικό <<χίλια εννεακόσια τίποτα>> ε ί ν α ι, που οι γραμμές αυτές –
που χαράσσονται με τρεμάμενο χέρι και νοτισμένα τα κρύσταλλα των γιαλιών από
συγκίνηση άφατη – , γίνονται αγγελτήρια θανάτου: Των ονείρων που έγιναν Fumo et
umbra = καπνός και σκιά. Των ανθρώπων που χάθηκαν. Των καιρών που διάβηκαν. Των ερώτων που
έσβυσαν. Των νιάτων που έφυγαν. Ναι, αγγελτήρια, που τα ακομπανιάρει ρέκβιεμ
θρήνων!!
Αθήνα: Γενάρης 1984