Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Χωριό και κοινότητα της επαρχίας Ρεθύμνης. Απέχει 15χμ. από το Ρέθυμνο. Βρίσκεται σε υψόμ. 420μ. κι έχει σήμερα 210 κατοίκους. Υπάρχουν δυο εκδοχές σύμφωνα με την προέλευση του ονόματός του.
Σύμφωνα με την πρώτη, επειδή υπήρχε παλιά στο χωριό αναπτυγμένη κτηνοτροφία, οι κάτοικοι έβαζαν τα μικρά αρνιά και κατσίκια (αμνοερίφια) σε κουμιά, δηλαδή σε χαμόσπιτα. Πρβλ. Και τα ρήματα: κουμιάζω, ξεκουμιάζω κλπ.
Σύμφωνα με την άλλη εκδοχή, ο πρώτος κάτοικος του χωριού ήταν ο Ψαθάς από την Κύμη Ευβοίας έτσι το χωριό έμεινε με το όνομα Κούμοι.
Τα χρόνια της Τουρκοκρατίας οι Κούμοι κάηκαν 2-3 φορές. Οι κάτοικοί του πήγαιναν για ένα διάστημα σε γειτονικά χωριά και στη συνέχεια επέστρεφαν και ξανάκτιζαν το χωριό τους.
Κατά την περίοδο της Κατοχής οι Γερμανοί δεν έμειναν στο χωριό. Οι κάτοικοί του πήγαιναν στους Αρμένους και δούλευαν στους κατακτητές.
Οι παλιότερες οικογένειες είναι οι Ψαθάκηδες, οι Μακρυδάκηδες, οι Σταγάκηδες, οι Βελονάκηδες κ.α.
Στην περιοχή του χωριού βρέθηκαν υπολείμματα υστερομινωικής εποχής. 1,5χμ. έξω από τους Κούμους βρίσκεται το σπήλαιο του Χαλκιά. Έχει μεγάλη χωρητικότητα και σ’ αυτό κατέφευγαν οι κάτοικοι τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Την περίοδο εκείνη έγινε στο σπήλαιο μια φοβερή σφαγή. Η παράδοση αναφέρει ότι για πολύ καιρό οι κάτοικοι άκουγαν έξω απ’ το σπήλαιο το θόρυβο που κάνει το σφυρί.
Υπάρχουν πολλές εκκλησίες στο χωριό πιο παλιές θεωρούνται ο Άγιος Γεώργιος και η Μεταμόρφωση του Σωτήρα.
