από τον Κρητικό παπά Ελευθέριο Νουφράκη
(μετά την Άλωση, 19-1-1919
Περνώντας τα χρονικά όρια της Βυζαντινής Κωνσταντινούπολης, αξίζει να γίνει μια
παρένθεση.
Εκτός από τους τελευταίους Κρητικούς υπερασπιστές του Βυζαντίου, όπως προαναφέραμε, η
ιστορική πένα κατέγραψε άλλο ένα ιστορικοθρησκευτικό γεγονός, άγνωστο στους
περισσότερους.
Είναι η τελευταία Λειτoυργία στον ναό της Αγια-Σοφιάς, μετά την Άλωσή της, με
πρωταγωνιστή τον παπα-Λευτέρη Νουφράκη[1] από το χωριό Αλώνες της επαρχίας Ρεθύμνης
Κρήτης.
Ήταν Ιανουάριος του 1919, όταν δύο μεταγωγικά πλοία, το «Tigre» και το «Normandie»,
μετέφεραν τις μονάδες του Ελληνικού στρατού στην Κριμαία, κατ’ εντολή της Αντάντ
(Αγγλογάλλων) για ενίσχυσή της στον πόλεμο εναντίον των Ρώσων, που έκαναν οι δυτικές
δυνάμεις.
Στον Βόσπορο είχε αγκυροβολήσει και ο Ελληνικός στόλος, με επικεφαλής το Θωρηκτό
«Αβέρωφ» αντίκρυ στην Αγια-Σοφιά. Σ’ ένα από τα μεταγωγικά πλοία ήταν τα τμήματα του 34ου
Συντάγματος Πεζικού, με Διοικητή τον Χρ. Τσολακόπουλο και στο Σύνταγμα αυτό, της Β’
Μεραρχίας, ήταν και ο στρατιωτικός ιερέας, Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης.
Η Κωνστατινούπολη βρισκόταν τότε υπό την «επικυριαρχία των συμμάχων». Οι Έλληνες
Αξιωματικοί και στρατιώτες, στη θέα της Αγια-Σοφιάς, έμειναν βουβοί, με καρφωμένα τα μάτια
τους, γεμάτα δάκρυα, και με σφιγμένη και συγκλονισμένη την καρδιά τους στον τρούλο, όπου
αντί για Σταυρός, βρισκόταν η ημισέληνος.
Ο Διοικητής του 34ου Συντάγματος λέγεται ότι παράταξε ενόπλως τους στρατιώτες στο
κατάστρωμα και έδωσε το παράγγελμα «παρουσιάστε όπλα», ενώ η μουσική παιάνιζε τον
χαιρετισμό της πολεμικής σημαίας, που ο Τσολακόπουλος ύψωνε στο κατάστρωμα του πλοίου.
Στη θέα της σημαίας, τα πολεμικά σκάφη «Αβέρωφ» και «Κεραυνός» κάνουν το ίδιο, αλλά και τα
συμμαχικά πολεμικά πλοία, τιμητικά, υψώνουν και αυτά την Ελληνική Σημαία και ο Εθνικός
Ύμνος της Ελλάδας γεμίζει τον αέρα του Βόσπορου.
Ήταν πρωινές ώρες και, μετά από παρακλήσεις Αξιωματικών και στρατιωτών, ο Διοικητής του
34ου Συντάγματος δίνει άδεια «σε όποιους θέλουν να επισκεφτούν την Πόλη». Μαζί με άλλους,
πήγε και ο παπα-Νουφράκης, ο οποίος πρότεινε να ξεκινήσουν πρώτα από την Αγια-Σοφιά,
επειδή βέβαια είχε στο νου του τη λειτουργία.
Η Αγια-Σοφιά τότε ήταν Τζαμί και είχε έναν εξωτερικό Τούρκο φύλακα. Ο Τούρκος φύλακας
βρέθηκε σε αμηχανία, αλλά το βλέμμα ενός Αξιωματικού τον καθήλωσε. Μπήκαν όλοι μέσα στην
Αγια-Σοφιά και ο παπα-Νουφράκης έκανε τη λειτουργία.
Αυτή είναι η μία μαρτυρία ως προς τον τρόπο που άρχισε η Λειτουργία.
Άλλη μαρτυρία αναφέρει ότι ο παπα-Νουφράκης, βλέποντας πρωί-πρωί την Αγια-Σοφιά, είπε
στους φίλους του, τους Αξιωματικούς, δηλαδή στον Ταξίαρχο Φραντζή, στον Ταγματάρχη
Κωνσταντίνο Λιαρομάτη, στον Λοχαγό Σταματίου και στον Υπολοχαγό Νικολάου:
«Εγώ θα πάω να λειτουργήσω στην Αγια-Σοφιά. όποιος θέλει ας με ακολουθήσει, διαφορετικά
θα πάω μόνος μου. Σας λέγω ακόμη ότι, αν φοβηθούμε στη δικιά μας Εκκλησία τον Τούρκο, σ’
όλη μας τη ζωή θα σκύβουμε το κεφάλι μας».
Είχε εν τω μεταξύ πάρει μαζί του τα απαραίτητα ιερατικά σκεύη του και ό,τι άλλο χρειάζεται
για να γίνει μια λειτουργία και ξεκίνησε.
Οι Αξιωματικοί ξαφνιάστηκαν με την απόφαση αυτή, και φοβήθηκαν μήπως δημιουργηθεί
διπλωματικό επεισόδιο από την Αντάντ ή από την Τουρκία σε βάρος της Ελληνικής κυβέρνησης
από τον Ελ. Βενιζέλο. Τελικά τον ακολούθησαν. Μπήκαν σε μια βάρκα, που ανήκε σε Ρωμιό
(σύμφωνα με άλλους σε Ρώσο) και σύντομα βρέθηκαν στην είσοδο της Αγιας-Σοφιάς, όπου ο
Τούρκος φύλακας υποχώρησε βλέποντας το αυστηρό ύφος του Ταξίαρχου Φραντζή.
Μόλις μπήκαν στη Αγια-Σοφιά, όλοι σταυροκοπήθηκαν με δέος και ο παπα-Νουφράκης,
κάνοντας το σημείο του Σταυρού, είπε: «Εισελεύσομαι εις τον οίκον Σου, προσκυνήσω προς τον
Ναόν Αγίου σου εν φόβω…». Πήγε κατευθείαν στον χώρο του Ιερού Βήματος που υπολόγισε ότι
θα ήταν η Αγία Τράπεζα, ακούμπησε στη θέση της ένα μικρό τραπεζάκι, άνοιξε την τσάντα του,
φόρεσε το Πετραχήλι και άρχισε:
- Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, νυν και αεί και εις
τους αιώνας των αιώνων… - Αμήν, λέει ο Ταγματάρχης και αρχίζει η Θεία Λειτουργία. Αλλά ο φόβος τούς είχε καταλάβει
και εύχονταν να τελειώσει γρήγορα.
Η Θεία Λειτουργία προχωρούσε…
Η Αγια-Σοφιά, ο ναός της Σοφίας του Θεού, ύστερα από 466 χρόνια, ξαναλειτουργείται!!!
Ο παπα-Λευτέρης ακολουθεί το Τυπικό της Εκκλησίας, με το Ειρηνικόν: «Κύριε Ελέησον… ο
Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού… Ακολουθεί η μικρή Είσοδος… το Υπερμάχω… το Άξιον
Εστί… το Πάτερ Ημών…» και φτάνει στο «μετά φόβου Θεού πίστεως και αγάπης
προσέλθετε…». Οι Αξιωματικοί κοινωνούν των Αχράντων Μυστηρίων. Ο Λιαρομάτης αναφωνεί:
«Είη το όνομα Κυρίου ευλογημένο…» και καλεί τον Νικολάου να μαζέψουν γρήγορα τα
πράγματα και να τα βάλουν στην τσάντα, και γίνεται η Απόλυση!!!
Ένα όνειρο γίνεται πραγματικότητα.
Η ώρα όμως είχε προχωρήσει και η Αγια-Σοφιά είχε γεμίσει από Τούρκους, που άρχισαν να
καταλαβαίνουν τι γινόταν και να δείχνουν άγριες διαθέσεις, έτοιμοι να τους επιτεθούν. Ένας
Τούρκος Αξιωματικός όμως, με μα ομάδα στρατιωτών, μπαίνει στη μέση και τους λέει:
«Ντουρούν Χέμεν» (αφήστε τους να περάσουν). Ο Αξιωματικός γνώριζε ότι αν σκότωναν στη
εκκλησία Αξιωματικούς, θα προκαλούσαν τους συμμάχους, αλλά γνώριζε επίσης ότι ανοιχτά,
στη θάλασσα, υπήρχε η 2
η Ελληνική Μεραρχία, και η Κωνσταντινούπολη ήταν υπό την
κυριαρχία των νικητών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Οι πέντε Αξιωματικοί έφευγαν για την προκυμαία, αλλά ένας Τούρκος σήκωσε ένα ξύλο και
σημάδεψε τον παπα-Νουφράκη, ο οποίος έγειρε και το ξύλο τον κτύπησε στον ώμο. Ο
Λαριομάτης και ο Σταματίου παίρνουν το ξύλο από τον Τούρκο, μπαίνουν γρήγορα στη βάρκα
και φτάνουν στο πλοίο.
Έγινε, βέβαια, Διπλωματικό επεισόδιο, και οι «σύμμαχοι» διαμαρτυρήθηκαν στον Ελ.
Βενιζέλο, ο οποίος επέπληξε τον παπα-Νουφράκη τηλεφωνικά ενώπιόν τους.
Αργότερα όμως επικοινώνησε και πάλι μαζί του, για να του δώσει συγχαρητήρια και να τον
επαινέσει για το θάρρος του, να ζωντανέψει μέσα στην Αγια-Σοφιά τα όνειρα του Έθνους μας.
Έτσι τελειώνει η άλλη μαρτυρία. Το συμπέρασμα είναι ό,τι όποια μαρτυρία και αν δεχτούμε, η
τελευταία Λειτουργία στην Αγια-Σοφιά μετά την Άλωση έγινε στις 19 Ιανουαρίου 1919 από τον
Ιεροδιάκονο Ιερομόναχο Αρχιμανδρίτη και Αντισυνταγματάχη ΕΛΕΥΘΕΡΙΟ ΣΠ. ΝΟΥΦΡΑΚΗ
από το χωριό Αλώνες Ρεθύμνης Κρήτης. Συνολικά, ο Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης,
από το 1912 μέχρι το 1922 έλαβε μέρος σε 27 μάχες.
Δημοσιεύσεις σε εφημερίδες και περιοδικά κατά καιρούς έχουν γίνει για τον Ελευθέριο
Νουφράκη και την τελευταία Λειτουργία στην Αγια-Σοφιά από πολλούς. Αναφέρουμε ενδεικτικά:
1) Κώστας Μισαηλίδης, πολεμικός ανταποκριτής, 1923. 2) Δημήτριος Βακάς, Αντιστράτηγος,
- 3) Γεώργιος Δ. Κούβελας, 1992. 4) Μελέτιος Ν. Χατζής, 1949. 5) Αντώνιος Ε. Στιβακτάκης,
1998-1999 (συγγραφέας του βιβλίου Ανδριμανδρίτης Ελευθέριος Σ. Νουφράκης, εκδ. 2015). 6)
Κωστής Λαγουδάκης, δάσκαλος, 2006. 7) Γεώργιος Π. Εκκεκάκης, 2010. 8) Κουράκλης
Μελέτιος, Αρχιμανδρίτης, 2010. 9) Κώστας Σαρδελής κ.ά.
Σημείωση συγγραφέα:
Ο εγγονός του αδελφού του παπα-Νουφράκη κατασκεύασε το 2001 την προτομή του παπα-
Λευτέρη στην πλατεία του χωριού Αλώνες Ρεθύμνης.
ΠΗΓΗ: Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ 320-1453-ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Φωτο 1. Ο Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης
Ο συγγραφέας Γιάννη Κασωτάκης στο χωριό Αλώνες Ρεθύμνης κατά τη διάρκεια της έρευνας για τη συγγραφή του βιβλίου
[1] Ο παπα-Νουφράκης γεννήθηκε στο χωριό Αλώνες Ρεθύμνου το 1872 (ή το 1874). Πατέρας του ήταν ο Σπύρος
Νουφράκης από τις Αλώνες και μητέρα του η Ελένη Κυριακάκη, από το χωριό Αρολίθι. Απέκτησαν πέντε παιδιά: τον
Ιωάννη, τον Γεώργιο, τη Δέσποινα τη Μαρία και τον Εμμανουήλ (μετέπειτα Ιεροδιάκονο Παΐσιο, που ως
Ιερομόναχος ονομάστηκε Ελευθέριος).
Ο πατέρας του ήταν εθνικός αγωνιστής και προέτρεπε τον Εμμανουήλ να γίνει αγωνιστής υπέρ της ελευθερίας,
γεγονός που ήθελε και ο ίδιος ο Εμμανουήλ (Ελευθέριος).
Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε στη Μονή του Προφήτη Ηλία Ρουστίκων. Από την Κρήτη έφυγε το 1890 και σε
ηλικία 30 ετών τον συναντάμε ως Ιεροδιάκονο Παΐσιο Νουφράκη, να σπουδάζει στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή
Αθηνών. Βρέθηκε στο Άγιο Όρος, στην Κωνστατινούπολη, στη Μυτιλήνη. Φοίτησε στη θεολογική Σχολή του
Πανεπιστημίου Αθηνών και αποφοίτησε το 1911. Το 1912 διορίστηκε Ελληνοδιδάσκαλος στο Αιτωλικό της
Αιτωλοακαρνανίας. Κατατάσσεται στον στρατό στις αρχές του Α ́ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην Ελλασόνα συναντάται
με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο. Πολέμησε στη μάχη του Σαρανταπόρου, στα Σέρβια, στην Καστανά Βερμίου και σε
άλλες μάχες.
Το 1914 γράφει το βιβλίο Πολεμικές αναμνήσεις. Το 1914 ο Αρχιδιάκονος Παΐσιος Νουφράκης χειροτονείται
Πρεσβύτερος – Ιερομόναχος, παίρνει το οφίκιο του Αρχιμανδρίτη και μετονομάζεται από Παΐσιος σε Ελευθέριος.
Τραυματίζεται στη Μικρά Ασία, στη μάχη του Τομλού-Μπουντάρ (27-3-1921). Στις 26-2-1934 τέθηκε σε
αυτεπάγγελτο αποστρατεία, σε ηλικία 60 ετών πλέον, με τον βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. Ήταν εθελοντής στον
Ελληνοϊταλικό πόλεμο το 1940. Πέθανε στις 5-8-1941.
