ΔΥΟ ΚΕΙΜΗΛΙΑ ΚΑΙ Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ
Του κ. Στέργιου Μιχ. Μανουρά
Δικηγόρου
- Το Μοναστήρι Μπαλή, του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (24 Ιουνίου) 1 1 ,
βρίσκεται κοντά στον ομώνυμο γραφικό όρμο του Μυλοποτάμου όπου το ομώνυμο επίσης
παραθαλάσσιο χωριό, που εξελίσσεται σε αξιόλογο τουριστικό τόπο των βόρειων ακτών
της Κρήτης, και στο ακατοίκητο σήμερα χωριό Βλυχάδα. Η Μονή, τα δύο τούτα χωριά και
το μικρό χωριό Εξάντης, ανήκουν στη διοικητική περιφέρεια της Κοινότητας Μελιδονίου
της επαρχίας Μυλοποτάμου. 2 2
Το οικοδομικό συγκρότημα της Μονής είναι κτισμένο σε υψόμετρο 200μ. στις
ανατολικές πλαγιές του λόφου «Αγιά Απακουή» 3 3 , απέναντι από τον πιο ψηλό λόφο
«Μπαχούμη» 4 4 , όπου υπάρχει ένα σπήλαιο με το όνομα «τ’ Ασκηντή ο σπήλιος» 5 5 . Το
Μοναστήρι έχει θαυμάσια θέα προς το πέλαγος αλλά είναι αθέατο από τη θάλασσα.
Η μετάβαση στο Μοναστήρι γινόταν παλαιότερα από ημιονικούς δρόμους και
μονοπάτια, ενώ τώρα η προσπέλαση είναι πολύ εύκολη με το νέο αμαξωτό δρόμο που
αρχίζει από το 31 ο χλμ., περίπου, της εθνικής οδού Ρεθύμνου – Ηρακλείου και έχει μήκος
500μ μέχρι τον περίβολό του.
Στην ευρύτερη περιοχή του Μπαλή βρίσκονται τρία παλαιά «μετόχια» της Μονής,
τα οποία είναι τώρα απλά μοναστηριακά εξωκλήσια. Το πρώτο είναι «η Παναγία του (ή
στο) Χάρακα» ή «Παναγία η Χαρακιανή» 6 6 (Κοίμηση Θεοτόκου, 15 Αυγούστου), που
βρίσκεται βορειοανατολικά του μοναστηριακού συγκροτήματος, δίπλα στο 37 ο χλμ.,
περίπου, της εθνικής οδού, πολύ κοντά στις ακτές, «προσκύνημα» σήμερα των κατοίκων
της περιφέρειας και των διερχομένων. Ανήκε στην φεουδαρχική περιφέρεια κάποιου από
1 Ο Μοναστηριακός Ναός είναι δίκλιτος (διμάρτυρη Εκκλησία). Στο δεύτερο κλίτος τιμάται η Αποτομή του
Αγίου Ιωάννου (29 Αυγούστου): Μιχ. Παπαδάκις, Το Μοναστήρι Μπαλί (Ατάλη) στο Μυλοπόταμο, Προμηθεύς
τομ. 5/1981, σελ. 314.
2 Στ. Μ. Μανουράς, το Μελιδόνι Μυλοποτάμου, Προμηθεύς τομ. 6/1982 σελ. 33-36.
3 Ο λόφος της «Αγιάς Απακουής» (ή Πακουής) έχει υψόμετρο 304μ. Το τοπωνύμιο Αγιά Πακουή προέρχεται
από την προσωνυμία της Παναγίας «Γοργοεπηκόου» (Θεοτόκος Επακούουσα). Βλ. Ν. Β. Τωμαδάκη,
Εκκλησιαστικά τοπωνύμια… Κρητολογία VII/1978 σελ. 43. Βλ. και Μιχ. Παπαδάκι ό.π. σελ. 307, όπου
αναφέρεται: Αγίας Υπακοής (και Απακουής). Υπάρχει και άλλο τοπωνύμιο «Αγιά Απακού» στην περιοχή του
χωριού Αξός (Γ. Φ. Δαφέρμος, Προμηθεύς τευχ. 13/1 Ιουλίου 1925 σελ. Ζ’) όπου σώζονται θεμέλια ναού της
«Αγιάς Απακουής» (Ίδιος, Προμηθεύς τεύχ. 20/15 Οκτωβρίου 1925 σελ. 378 και Ίδιος, Μυλοποταμίτικα
επώνυμα και τοπωνύμια, ΕΕΚΣ Β/1939 σελ. 378).
4 Ο λόφος έχει υψόμετρο 607 μ. Ακούεται «στου Μπαχούμη» ή «Παχούμη». Δηλαδή ιδιοκτησία του
Παχωμίου. Το τπνμ, είναι κυριώνυμο και εκκλησιαστικό
5 Ελευθ. Πλατάκης, Σπήλαια… της Κρήτης, τομ. Β’ Ηράκλειον 1975 σελ. 72, 144, Ίδιος, Αγιώνυμα… σπήλαια
της Κρήτης, Κρητολογία 8/1979, σελ. 16, όπου αναφέρεται απλά: «του Ασκηντή», και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σ.
319.
6 Μαρία Σταμαθιουδάκη, Παναγία ή Χαρακιανή, Προμηθεύς Τεύχη 294/Ιούνιος 296/Αύγουστος 1937 σελ. Ζ’,
Αλεξ. Χατζηγάκης, Εκκλησίες Κρήτης, Ρέθυμνο 1954 σελ. 46, ό.π. σελ. 317. Στη μουσειακή συλλογή
εκκλησιαστικών κειμηλίων της Μονής Αρσανίου είδα φορητή εικόνα με επιγραφή που αναφέρει το όνομα
Άνθιμος (ιερομόναχος) της Κοιμήσεως «Χαράκου» με χρονολογία: «1796 Μάιος 24».
την οικογένεια των Καλλέργηδων, όπως δείχνει το οικόσημο που διατηρείται στη δυτική
πρόσοψη της Εκκλησούλας 7 7 , η οποία αποτελούσε το Καθολικό άλλης, ίσως παλαιότερης,
Μονής. Το δεύτερο εξωκλήσι είναι του Αγίου Αντωνίου κοντά στο χωριό Βλυχάδα και το
τρίτο του Αγίου Νικολάου στην περιοχή του χωριού Εξάντης 8 8 .
- Η χρονολογία της ιδρύσεως της Μονής Μπαλή δεν συνάγεται από τα διαθέσιμα
στοιχεία. Μετά από πρόσφατη έρευνα η χρονολογία ιδρύσεως πιθανολογείται πριν τις
αρχές του 16 ου αιώνα 9 9 , αλλά σημειώνεται ότι η αποκάλυψη, μελέτη και χρονολόγηση από
ειδικούς των τοιχογραφιών, οι οποίες υπάρχουν στο βόρειο κλίτος του Ναού της, που είναι
παλαιότερο από το νότιο, θα δώσουν, τουλάχιστο με προσέγγιση, ασφαλέστερο
συμπέρασμα για την χρονολόγηση της ιδρύσεώς της.
Το Μοναστήρι ανακαινίσθηκε ριζικά κατά τις πρώτες δεκαετίες του 17 ου αιώνα,
όπως φαίνεται καθαρά από τις δύο χρονολογίες ΑΧΛΕ (1635) και ΑΧΛΗ (1638) που είναι
σκαλισμένες η πρώτη στην κεντρική πύλη του οικοδομικού συγκροτήματος και η δεύτερη
σε ένα παράθυρο ερειπωμένου μοναστηριακού κτιρίου 10 10 , και από τις τοιχογραφίες οι
οποίες διατηρούνται στην Τράπεζα της Μονής 11 11 .
Ο ανακαινιστής (νέος κτίτορας) της Μονής ήταν ο ιερομόναχος Παχώμιος, σύμφωνα
με την επιγραφή της πύλης της 12 12 .
Στα τέλη του 1646 – αρχές 1647 προξενήθηκαν πολλές καταστροφές στο Μοναστήρι
από τους Τούρκους, που κατέλαβαν τότε την περιφέρεια του Κάτω Μυλοπόταμου, αλλά
φαίνεται ότι οι ζημιές αποκαταστάθηκαν γρήγορα, όπως δείχνει και μια επιγραφή σε
7 Την υπόδειξη για το οικόσημο οφείλω στον κ. Θεοχάρη Δετοράκη. Τον ευχαριστώ και από τούτη τη θέση.
Παρόμοια οικόσημα Καλλέργηδων υπάρχουν και σε άλλες εκκλησούλες της επ. Μυλοποτάμου (και Αμαρίου)
όπως της Αγίας Μαρίνας που βρίσκεται κοντά στη Μονή Χαλέπας (βλ. Θ. Δετοράκη, Νοταριακές πληροφορίες
για το Μοναστήρι… Χαλέπας, Προμηθεύς τομ. 6/1982 σελ. 307 – 308 και φωτογραφίες σελ. 309) και των
Αγίων Πατέρων, που βρίσκεται δίπλα στο 40 ο χλμ της εθνικής οδού Ρεθύμνου – Ηρακλείου, το οποίο είδαμε
με τους κ.κ. Μιχάλη Παπαδάκη και Γιάννη Παπιομύτογλου κατά την επίσκεψή μας το καλοκαίρι του 1980. Η
καταγραφή και μελέτη των οικοσήμων Καλλέργη, που υπάρχουν σε διάφορα κτίσματα των επ. Μυλοποτάμου
και Αμαρίου, παρουσιάζει ενδιαφέρον.
8 Βλ. πιο κάτω στη σημ. 28
9 Αθαν. Παλιούρας, Η Μονή του Προδρόμου στο Μπαλί, ανακοίνωση στο Ε’ (1981) Διεθνές Κρητολογικό
Συνέδριο, αδημοσίευτη. Το χειρόγραφο τέθηκε πρόθυμα στην διάθεσή μου από τον κ. Παλιούρα τον οποίο
ευχαριστώ θερμά και από εδώ.
10 G. Gerola, Monumenti Veneti nell’ isola di Creta, Venezia τομ. III 1917 σελ. 176 – 177 και τομ. IV/1932 σελ.
66,68-69, Αλεξ. Χατζηγάκης, ό.π. σελ. 45 – 46, Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 310, 312 και Παλιούρας ό.π.
11 Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 316 και Παλιούρας ό.π.
12 Παλιούρας ό.π. που ταυτίζει τον ιερομόναχο Παχώμιο της επιγραφής της πύλης (1635) με τον ιερομόναχο
Παχώμιο Καφάτο της επιγραφής (1624) της εκκλησίας της Παναγίας στη θέση «Βατέ(ς)» κοντά στο χωριό
Μελισσουργάκι (Μνήσθητι Κύριε του δούλου σου Παχωμίου του Καφά του ΑΧΚΔ’ = 1624). Βλ. G. Gerola ό.π.
τομ III/1917 σελ. 486 και Αργίνη Φραγκούλη, Ενοριακό οδοιπορικό, περ. Παράκλητος τεύχ. 40 (1983) σελ. 39.
Πρέπει να σημειωθεί ότι στα τέλη του 16 ου αρχές 17 ου αιώνα εγκαταλείφθηκαν από τους μοναχούς
Μοναστήρια στο Μυλοπόταμο, που βρισκόταν κοντά στις ακτές, γιατί κινδύνευαν από τις πειρατικές
επιδρομές. Οι μοναχοί μετεγκαταστάθηκαν σε ΄άλλα Μοναστήρια, όπως από την Μονή του Αγίου Αντωνίου
στους Γαλήνους που πήγαν στην Μονή του Αγίου Παντελεήμονα (Ελ. Πλατάκης, Οι Μονές του Αγ. Αντωνίου
στους Γαλήνους και του Αγίου Παντελεήμονος στη Φόδελε, Κρητολογία I/1975 σελ. 3,7,46) και από την Μονή
των Αγίων Πατέρων στη Μονή Βοσάκου (Μιχ. Παπαδάκις, Βώσακος, Αμάλθεια τεύχ. 33 (1977) σελ. 347 –
348). Δεν αποκλείεται λοιπόν ο Παχώμιος και η Συνοδεία του να ήλθαν από την παλαιότερη Μονή της
Παναγίας του Χάρακα, που βρίσκεται κοντά στις ακτές, στην ασφαλέστερη Μονή του Μπαλή, που είναι πιο
εσωτερικά και αθέατη από τη θάλασσα.
παράθυρο κτίσματος με την χρονολογία 1692 13 13 , και η μοναστική ζωή συνεχίσθηκε στον
ίδιο χώρο. Πάντως κατά τη δεύτερη πεντηκονταετία του 18 ου αιώνα υπήρξε σημαντική
δραστηριότητα των καλογέρων όπως δείχνουν διάφορες επιγραφές με χρονολογίες σε
φορητές εικόνες της Εκκλησίας του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (1761, 1763, 1791) 14 14 ,
σε ξυλόγλυπτο Σταυρό (1784) 15 15 , σε αργυρόδετο Ευαγγέλιο (1795) 16 16 και στη νεώτερη
βρύση (1791) 17 17 , που βρίσκεται λίγες εικοσάδες μέτρα μακρυά από το μοναστηριακό
συγκρότημα 18 18 . Δεν είναι απίθανο μάλιστα κάποιο διάστημα του 18ου αιώνα να ήταν στο
Μοναστήρι η έδρα της Επισκοπής Αυλοποτάμου και ίσως ένας Μπαλιώτης ιερομόναχος (ή
ηγούμενος) να έγινε Επίσκοπος Αυλοποτάμου.
Οι καλόγεροι της Μονής του Μπαλή, έλαβαν μέρος στην Επανάσταση του 1821
αλλά περιστατικά από τη δράση τους δεν είναι ακόμη γνωστά. Μετά την λήξη της
Επαναστάσεως στην Κρήτη (1831) ηγούμενος της Μονής αναδείχθηκε ο Μελέτιος
Καρτερής, που φρόντισε να γίνουν νέες φορητές εικόνες και για την κατασκευή νέου
ξυλόγλυπτου τέμπλου του Ναού. Τα υπολείμματα από το τέμπλο αυτό βρήκε και διέσωσε ο
κ. Παλιούρας, που παρατήρησε και την ανάγλυφη επιγραφή 19 19 του: «ΔΙ ΕΞΟΔΟΥ ΚΑΙ
ΕΠΙΣΤΑΣΙΑΣ ΜΕΛΕΤΙΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ 1837».
Το Μοναστήρι πρόσφερε μεγάλη βοήθεια στην Κρητική Επανάσταση του 1866 και
γι’ αυτό υπέστει πολλές καταστροφές από τους Τούρκους το 1867. Πρωταγωνιστής από
τους καλογέρους του την περίοδο αυτή υπήρξε ο θρυλικός ιερομόναχος Γεράσιμος
Πικράκης, που έγινε αργότερα (1874 – 1909) ηγούμενος και έμεινε γνωστός ως «ο
Μπαλιώτης γούμενος» 20 20 .
- Η Μονή Μπαλή, ενοριακή 21 21 , ανδρική και, τουλάχιστο κατά τον 17 ο αιώνα,
κοινοβιακή 22 22 , κηρύχθηκε «διαλυτή» με το Νόμο 276/1900 της Κρητικής Πολιτείας, όπως
και άλλα μοναστήρια της Κρήτης 23 23 . Με το Νόμο 553/1903 ανεβίωσε ως «Μετόχι», γιατί
είχε λιγότερους από έξι μοναχούς και προσαρτήθηκε στη Μονή Βοσάκου 24 24 . Τον ηγούμενο
Γεράσιμο Πικράκι που πέθανε το 1909 διαδέχθηκε ως «ηγούμενος» (επιστάτης) ο
13 Παλιούρας ό.π.
14 Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 316
15 Μ. Σταμαθιουδάκη, Ιστορία της κλοπής του Σταυρού Ατάλη, Προμηθεύς τεύχη 168/15 Δεκεμβρίου 1931 –
169/1 Ιανουαρίου 1932, και Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 320
16 Μ. Σταμαθιουδάκη ό.π. τεύχος 168 σελ. 7, Τιμόθεος Βενέρης. Το Αρκάδι δια των αιώνων, Αθήναι 1938 σελ.
447 και Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ 320
17 Μιχ. Παπαδάκης, ό.π. σελ. 310
18 Πιο κοντά στο οικοδομικό συγκρότημα της Μονής βρίσκεται μία άλλη παλαιότερη βρύση (βλ. G. Gerola
τομ. IV/1932 σελ. 66 (φωτογραφία), 248, Στ. Σπανάκης, Η Κρήτη (οδηγός) τομ. Β’ σελ. 273, Μιχ. Παπαδάκις
ό.π. σελ. 308, 309 (φωτογραφία και Παλιούρας ό.π.
19 Παλιούρας ό.π.
20 Μ. Σταμαθιουδάκη, Ποίημα αφιερωθέν εις τον ιερομόναχον Γεράσιμον Πικράκιν, ηγούμενον Ι. Μ. Μπαλή,
Προμηθεύς τεύχ. 164 – 167 (1931) σελ. 8 (κάθε τεύχους), Τιμόθεος Βενέρης, ό.π. σελ. 185, 447, Αλεξ.
Χατζηγάκης ό.π. σελ. 45-46 (όπου μόνο η παράδοση) και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π. σ. 323-329.
21 Ν. Σταυράκης, Στατιστική της Κρήτης… 1890 σελ. 203 και Ν. Ι. Παπαδάκις, Η Εκκλησία της Κρήτης… 1936
σελ. 82,91.
22 Τούτο συνάγεται από την «Τράπεζα» της Μονής.
23 Εμμ. Γενεράλις, Περί των εν Κρήτη Ιερών Μονών, Χριστιανικόν Φως 6/1921 τεύχη 39 σελ. 15, 41 σελ. 117
και Ν.Ι. Παπαδάκις ό.π. σελ. 82,91.
24 Εμμ. Γενεράλις ό.π.
Καλλίνικος Κουγιουμιτζάκης. Τα επόμενα χρόνια εμόνασαν στο Μπαλή μόνο δύο – τρεις
καλόγεροι. Μετά το Νόμο 3345/27 Ιουνίου 1925 πολλά κτήματα του Μπαλή περιήλθαν το
1928 στο Εφεδρικό Ταμείο Ρεθύμνης και με το Νόμο 4684/1930 η Μονή κηρύχθηκε και
πάλι «διαλυτή» ενώ με τον Α.Ν. του 1935 «διαλυτέα» 25 25 . Την εποχή αυτή πέθανε ο
Καλλίνικος (1933 ή 1934) και ανέλαβε επιστάτης ο ιερομόναχος Γαβριήλ Μαρής που
ασκούσε τα καθήκοντά του αυτά μέχρι το 1940 τουλάχιστο 26 26 . Ο τελευταίος Μπαλιώτης
ιερομόναχος Παρθένιος Καληβιανάκης πέθανε το 1949 (;) και η επιστασία του Μπαλή
ανατέθηκε το 1950 στον αρχιμανδρίτη Αντώνιο Πατσουράκη που είχε γίνει ηγούμενος της
Μονής Βοσάκου και εφημέριος στα χωριά Μπαλί και Βλυχάδα 27 27 . Το Μοναστήρι
ερημώθηκε, η υπόλοιπη ακίνητη περιουσία του εκποιήθηκε (1961 – 1965) 28 28 , σιγά – σιγά
τα κελλιά και τ’ άλλα μοναστηριακά κτίρια, που στέγαζαν κατά διαστήματα διάφορους
κτηνοτρόφους, ερειπώθηκαν και μεταφέρθηκαν αλλού ή χάθηκαν πολλά από τα κειμήλιά
του.
Το 1979 το οικοδομικό συγκρότημα της Μονής Μπαλή χαρακτηρίσθηκε με
απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού διατηρητέο Ιστορικό Μνημείο, μαζί με άλλα
μοναστήρια του νομού Ρεθύμνης, γιατί «αποτελούν αξιόλογες μονάδες στο χώρο της
μοναστηριακής αρχιτεκτονικής όπως διαμορφώθηκε στην Κρήτη εξ αιτίας των ιδιόμορφων
ιστορικό – κοινωνικών συνθηκών» 29 29 και το 1982 ο Οργανισμός Τουρισμού (Ε.Ο.Τ) διέθεσε
πίστωση ποσού 300 χιλ. δραχμών για την αξιοποίηση της Μονής ως ιστορικού μνημείου 30 30 .
Στα μέσα Απριλίου 1983 εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο Μοναστήρι ο αρχιμανδρίτης
Άνθιμος Συριανός με δύο νέους μοναχούς και άρχισαν την νεώτερη ανακαίνιση της Μονής
του Μπαλή 31 31 .
Οι αναστηλωτικές εργασίες, που εκτελούνται με ζήλο και προσοχή για την σωστή
αναπαλαίωση του αρχιτεκτονικού Μνημείου, αποτελούν ευχάριστη έκπληξη για όσους
είχαν επισκεφθεί το χώρο τούτο τα τελευταία χρόνια και γνώριζαν την κατάσταση των
κτισμάτων του.
- Η επαναλειτουργία της Μονής του Μπαλή είχε και ένα άλλο αποτέλεσμα.
Ανευρέθηκαν και παραδόθηκαν στη νέα Συνοδεία της δύο σπουδαία ιστορικά κειμήλιά της.
25 Ν.Ι. Παπαδάκις ό.π. σελ. 91.
26 Σε κελλί της Μονής (ηγουμενείο) σώζεται η επιγραφή: «Ανεκαινίσθη υπό την επιστασίαν Γαβριήλ Μαρή
έτος 1939» (βλ. Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ 310, 322 και Παλιούρας ό.π.). Ο Γαβριήλ Μαρής ήταν ιερομόναχος
της Μονής Βοσάκου «επιστάτης» τότε του Μπαλή.
27 Τίτου Μ. Συλλιγαρδάκη, Μητροπολίτου, Πιμαντορικόν Εγκόλπιον, Ρέθυμνον 1981, σελ. 185,221
28 Ρ. Τ. (= Τίτου Συλλιγαρδάκη, Μητροπολίτου), Χρονικό αναστηλώσεως Ι. Μ. Αγίου Ιωάννου (Ατάλης –
Μπαλή), Παράκλητος τευχ. 39/1983 σελ.31 – 32 – 34 όπου αναφέρεται ότι εκποιήθηκαν τα μετόχια: (α)
Παναγίας Χάρακα (1928) (β) Αγίου Νικολάου Εξάντη (1961) (γ) Αγίου Αντωνίου Βλυχάδας (;) ( δ)
Φουρνοκέφαλο (1965) ( ε ) περιοχή Μονής (1961) εκτός από 5 στρέμματα γύρω από το Μοναστήρι
(περίβολος). Παλαιότερα στην Μονή Μπαλή ανήκε και το Μετόχι του Αγίου Αντωνίου στη Λούτρα
(περιφέρεια Αγγελιανών) βλ. Μιχ. Παπαδάκις ό.π. Σ. 321.
29 Βλ. Φ.Ε.Κ. τεύχ. Β’ αρ. 209/29 Φεβρουαρίου 1980
30 Βλ. σχετική είδηση στην εφημ. «Ρεθεμνιώτικα Νέα» φ. 6 Ιουλίου 1982.
31 Ο νέος ηγούμενος ανέλαβε καθήκοντα την 1 ην Μαΐου 1983 και η επίσημη τελετή εγκατάστασής του έγινε
στις 24 Ιουνίου 1983.
Το ένα είναι το αργυρόδετο Ευαγγέλιο της Εκκλησίας της (έκδοση Βενετίας 1785) με
επιγραφές και την χρονολογία 1795, που έχουν ως εξής:
ΜΟΝΑSΤΗΡΗ ΑΤΑΛΗ. 17
ΕΚΤΙC ΝΗCOY ΚΡΗΤΗΣ. 95 32 32
Και
M (N)HSTI KHPIE TOY ΔOYΛΟΥCOY ΓΕΡ
ΒΑCIOY IEΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΠΡΟCKHNHTOY ΓΟΦ 33 33
ΤΟΥ ΜΕΤΑΞΑΚΗ 1795 ΜΑΙΟΥ 7+
Από την δεύτερη αυτή, ως τώρα αδημοσίευτη, επιγραφή του Ευαγγελίου γίνεται
γνωστό και το επώνυμο του ιερομόναχου – δωρητή προφανώς του Ευαγγελίου και του
Σταυρού 34 34 .
Το δεύτερο κειμήλιο είναι η παλαιά (του 19 ου : αιώνα) ορειχάλκινη στρογγυλή
σφραγίδα του Μοναστηριού, που φέρει κυκλικά τις λέξεις: ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΜΠΑΛΗ και τη
οποίας αποτύπωμα σε φυσικό μέγεθος δημοσιεύεται εδώ 35 35 .
- Η ονομασία της Μονής: Η επίσημη επωνυμία του Μοναστηριού, όπως φαίνεται
και από την παραπάνω παλιά σφραγίδα του, είναι «Ιερά Μονή Μπαλή». Με το όνομα αυτό
έμεινε γνωστό το Μοναστήρι στην Κρητική Ιστορία, την μοναστηριακή προφορική
παράδοση και την τοπική λαϊκή συνείδηση.
5 α Η προέλευση της ονομασίας «Μπαλή»: Έχουν διατυπωθεί δύο εκδοχές για την
προέλευση της ονομασίας της Μονής. Η μία υποστηρίζει ότι η προσωνυμία Μπαλή
προέρχεται από το οικογενειακό επώνυμο Μπαλής, που απαντάται με διάφορους τύπους
και στην Κρήτη 36 36 . Η άλλη άποψη, η οποία είναι απίθανη, ότι προέρχεται από την τουρκική
λέξη «μπαλί» που σημαίνει μέλι (τόπος που παράγει μέλι, μελότοπος), γιατί στην περιοχή
της Μονής παράγεται μέλι 37 37 .
Κατά την πρώτη άποψη ο αρχικός κτίτορας της Μονής (ή αφιερωτής περιουσίας στο
Μοναστήρι) ήταν κάποιος (μοναχός ή λαϊκός) με το επώνυμο Μπαλής και το επίθετό του
32 Μ. Σταμαθιουδάκη ό.π. τεύχ. 168 σελ. Ζ’, Τιμόθεος Βενέρης ό.π. σελ. 447 και Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ.
320.
33 Η δεύτερη επιγραφή στην πίσω επάργυρου επένδυση του Ευαγγελίου (αυτοψία μου την εβδομάδα του
Πάσχα 1983). Τα γράμματα ΓΟ: Φ; δεν διακρίνονται καλά. Ίσως σημαίνουν: «Παναγίου Τάφου», δηλαδή
«Προσκυνητής του Παναγίου Τάφου».
34 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στις σημ. 15, 16.
35 Ευχαριστώ και από τούτη τη θέση τον Πανοσιολογιώτατο Αρχιμανδρίτη κ. Άνθιμο Συριανό, σημερινό
ηγούμενο και νέο ανακαινιστή της Μονής Μπαλή, που πρόθυμα μου χορήγησε αποτύπωμα της σφραγίδας
κατά την επίσκεψή μου την εβδομάδα του Πάσχο 1983.
36 Στεφ. Ξανθουδίδης, Οικογενειακά επώνυμα εκ Κρήτης, Λαογραφία Ζ΄/1923 σελ. 369-384 (= Μελετήματα,
έκδοση Δήμου Ηρακλείου 1980 με επιμέλεια Θεοχ. Δετοράκη, σελ. 423), Χρ. Τσικριτσή – Κατσανάκη, Συμβολή
στη μελέτη των τοπωνυμίων της Κρήτης (τοπωνύμια από οικογενειακά ονόματα) Αμάλθεια τευχ 22-23
(Ιανουαρίου – Ιουνίου 1975) σελ. 27. Της ίδιας, Κρητικά επώνυμα επαγγελματικά και δηλωτικά τίτλων και
αξιωμάτων, Αθήνα 1981 σελ. 25-26
37 Μ. Σταμαθιουδάκη ό.π. τεύχ. 168/15 Δεκεμβρίου 1931, Τιμόθεος Βενέρης ό.π. σελ. 447 Στ. Σπανάκης ό.π.
σελ. 273 και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ. 319
έγινε προσωνυμία της Μονής, που μετατράπηκε έπειτα σε επίσημη επωνυμία της. Η
άποψη αυτή είναι ορθότερη και σύμφωνη με όσα έχει διδάξει ο καθηγητής Τωμαδάκης για
την προέλευση των ονομάτων των μοναστηριών της Κρήτης, δηλαδή ότι αυτά προέρχονται
(α) από τα ονόματα των κληρικών πρώτων κτιτόρων των μοναστηριακών κτισμάτων, (β)
από τα ονόματα των αρχόντων που τα επροστάτευαν, (γ) από τα τοπωνύμια των χώρων
όπου κτίσθηκαν, (δ) από τους εικονογραφικούς τύπους των αγίων των εκκλησιών τους, (ε)
από τους τιμώμενους αγίους ή (στ) από άλλες αιτίες 38 38 .
1 Ονομασία από τα ονόματα των αγίων (Χριστού, Σταυρού, Πνεύματος, Παναγίας
κ.λπ.) τους οποίους τιμούν οι μοναστηριακοί ναοί (καθολικά μονών). Π.χ. «Ιερά Μονή
Αγίου Πνεύματος» (στο Κισσό – Αγίου Βασιλείου), «Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος»
(στου Φόδελε). Ο σχηματισμός τούτος της επίσημης «επωνυμίας» της μονής είναι ο
«κανονικός».
2 Από τις υμνογραφικές προσωνυμίες των αγίων που τιμούν οι εκκλησίες τους. Π.χ.
Ι. Μονή Ζωοδόχου Πηγής, Ι. Μονή Γαληνίου Χριστού 39 39 . Και ο σχηματισμός αυτός της
επίσημης επωνυμίας μιας μονής είναι «κανονικός».
3 Από τις εικονογραφικές προσωνυμίες των αγίων που τιμούν οι Εκκλησίες τους.
Π.χ. Ι. Μ. Οδηγήτριας. Και ο σχηματισμός τούτος της επίσημης επωνυμίας Μονής είναι
«κανονικός».
4 Από τις λαϊκές προσωνυμίες των άγιων που τιμούν τα καθολικά των μονών όπως,
π.χ. Μονή Χρυσοπηγής, Μονή Φανερωμένης, που επικρατούν σε πολλές περιπτώσεις και
ως επίσημες ονομασίες.
5 Από τα τοπωνύμια των περιοχών όπου έχουν ανοικοδομηθεί τα μοναστήρια. Π.χ.
Μονή Χαλέπας, Μονή Γωνιάς, Μονή Ακρωτηριανή. Στις περιπτώσεις αυτές η επίσημη
ονομασία της μονής είναι συνήθως σύνθετη, από το όνομα του αγίου που τιμούν και το
τοπωνύμιο. Π.χ. Ι. Μ. Σωτήρος Χριστού Χαλέπας, Ι. Μ. Παναγίας Ακρωτηριανής.
6 Από το καλογερικό όνομα του πρώτου μοναχού που έκτισε το πρώτο οικοδόμημα,
συνήθως τον ναό, του μοναστηριού. Π.χ. Ι. Μ. Αρκαδίου (Αρκάδιος – Αρκάδι), Ι. Μ.
Αρσανίου (Αρσένιος – Αρσάνι), Ι. Μ. Αρετίου (Αρέτιος – Αρέτι) 40 40 κ.λπ. Η ονομασία αυτή
(όταν δεν είναι σύνθετη με το όνομα του αγίου που τιμούν), αναγνωρίζεται «κατ’
οικονομίαν».
7 Από το οικογενειακό επώνυμο του ιδρυτή ή ανακαινιστή ή αφιερωτή περιουσίας ή
προστάτη (φεουδάρχη) της μονής. Π.χ. Ι. Μονή (του) Πρέβελη 41 41 , Ι. Μ. (του) Βούλγαρη 42 42 , Ι.
Μ. (του) Βροντίση (Βροντισίου) 43 43 , Ι. Μ. (του) Δισκούρη (Δισκουρίου) 44 44 , Ι. Μ. (της)
38 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978 σελ. 25-26.
39 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978 σελ. 34
40 Γ.Ι. Κουρμούλης Αρέτι – Αρκάδι – Αρσάνι, ΕΕΚΣ Α΄/1938 σ. 164.
41 Μ. Γ. Πρεβελάκις, Η Ι. Μ. του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου, η επιλεγόμενη «Πρέβελη», ΕΕΚΣ Α/1938 σελ.
268-269 και Μιχ. Παπαδάκις, Το Μοναστήρι του Πρέβελη στην Κρήτη, Αθήναι 1978 σελ. 126
42 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978 σελ. 37
43 Χρ. Τσικριτσή – Κατσανάκη, ό.π., Αμάλθεια 22 – 23 σελ. 45-46 και τις εκεί παραπομπές.
44 Ν. Β. Τωμαδάκης, Οι μεταξύ του 1713 και 1832 Επίσκοποι Αυλοποτάμου Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά
τευχ. β’/1978 σελ. 331 σημ. 1. Αλλιώς: Μιχ. Παπαδάκις, Η Ι. Μονή Δισκουρίου, Προμηθεύς 5/1980 σελ. 97/98
και τις εκεί παραπομπές.
Καλόειδαινας (Καλοειδής/ας – Καλόειδαινα) 45 45 ή από συνδυασμό του αγίου που τιμά το
Μοναστήρι και του επωνύμου του ιδρυτή (κτήτορα), αφιερωτή κ.λπ. Π.χ. Ι. Μ. Αγίας
Τριάδος των Τζαγκαρόλων, Ι. Μ. Ζωοδόχου Πηγής του Χαρτοφύλακος, Ι. Μ. Αγίου Ιωάννου
του Θεολόγου – Πρέβελη, Ι. Μ. Αγίου Αντωνίου Βροντισίου, Ι. Μ. Αγίου Γεωργίου
Δισκουρίου κ.λπ. έτσι και η ονομασία της Ι. Μονής Αγίου Ιωάννου Προδρόμου Μπαλή που
συγκαταλέγεται σ’ αυτή την κατηγορία προελεύσεως των ονομασιών των μονών, αφού το
όνομα Μπαλής απαντάται ως οικογενειακό επώνυμο στην Κρήτη από την εποχή της
Ενετοκρατίας, κατά την οποία αναμφισβήτητα ιδρύθηκε το Μοναστήρι.
8 Οι ονομασίες, τέλος των μοναστηριών προέρχονται και από άλλες αιτίες. Οι
περιπτώσεις αυτές στην Κρήτη είναι λίγες και επικρατούν ως λαϊκές ονομασίες και όχι ως
επίσημες επωνυμίες των μονών. Μια τέτοια σπάνια περίπτωση είναι της Μονής Παναγίας
Ακρωτηριανής που η ονομασία της μεταβλήθηκε σε Μονή Τοπλού (τουρκική ονομασία),
γιατί είχε πυροβόλο (τομπλ) για άμυνα κατά των πειρατών 46 .
Οι τουρκικές ονομασίες άλλων μοναστηριών της Κρήτης που αναφέρονται σε
επίσημα τουρκικά έγγραφα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, δεν διατηρήθηκαν στον
γραπτό Ελληνικό λόγο, ούτε επικράτησαν προφορικά, στην γλώσσα του Κρητικού λαού.
Τέτοιες γνωστές περιπτώσεις είναι της Μονής Αρκαδίου που αναφέρεται Τσανλί Μοναστήρ
γιατί είχε δικαίωμα να έχει και να κρούει κώδωνα 47 της Μ. Χρυσοπηγής: Κουμπελί
Μοναστήρ γιατί είχε τρούλλο, Μ. Αγίας Τριάδας: Σελβιλί Μοναστήρ γιατί είχε κυπαρίσσια,
Μ. Γδερνέττου (Γουβερνέτου): Μπαλί Μοναστήρ γιατί στη γύρω περιοχή παραγόταν μέλι
και της Μ. Γωνιάς: Ακ Μοναστήρ (λευκή μονή) γιατί είχε λευκό υδροχρωματισμό
(ασβέστωμα) 48 . Η εκδοχή, συνεπώς, ότι το όνομα της Μονής Μπαλή προέρχεται από την
τούρκικη λέξη «μπαλί» που σημαίνει μέλι, αν και στη γύρω περιοχή Μελιδονίου – Μπαλή
παραγόταν μέλι, είναι απίθανη και μη ορθή.
5β Η ονομασία «Μοναστήρι Ατάλη», που είναι γνωστή μόνο από δύο επιγραφές
(του Σταυρού – 1784 και του Ευαγγελίου – 1795) 49 προέρχεται από την παραφθορά του
τοπωνυμίου «Αστάλη», της αρχαίας Κρητικής πόλεως, που φέρεται ως επίνειο της Αξού,
κτισμένη στον όρμο Μπαλί 50 , και οι Ενετοί ανέγραφαν στους χάρτες της Κρήτης 51 (Porto de
ή Retuto di) Atali. Το όνομα αυτό χαράχθηκε στα ποικίλματα τους Σταυρού και του
Ευαγγελίου, με εντολή ασφαλώς του ιερομόναχου Γερβάσιου Μεταξάκη. Αφού όμως δεν
προκύπτει από άλλα στοιχεία ότι το όνομα Α(σ)τάλη δήλωνε και το Μοναστήρι, γεννούνται
τα ερωτήματα μήπως ο Γερβάσιος έδωσε «αυθαίρετα» τη εντολή να χαραχθεί το όνομα
45 Στ. Μ. Μανουράς, Το Μοναστήρι της Καλόειδαινας στο Άνω – Μέρος του Αμαρίου, Προμηθεύς τομ 5/1980
σελ. 97-98 και τις εκεί παραπομπές.
46 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978, σελ. 26.
47 Τιμόθεος Βενέρης, ό.π., σελ. 34,092, 100.
48 Νικ. Σταυρινίδης, Μεταφράσει Τουρκικών Ιστορικών Εγγράφων, Τ.Α.Η. τόμος Β΄, Ηράκλειον 1976, σελ. 199.
49 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στις σημ. 15,16,32,33,34 και Ιωάν. Εμμ. Νουχάκης Χωρογραφία της Κρήτης,
Αθήναι 1903, σελ. 173.
50 Οι ονομασίες του ομώνυμου χωριού (οικισμού) και όρμου πρέπει να γράφονται με γιώτα (το χ. Μπαλί ή ο
όρμος –λιμάνι- Μπαλί).
51 Βλ. ενδεικτικά τους χάρτες Basilicata (1629) και Bochini (1631) και στρατιωτικούς χάρτες Γ.Ε.Σ Βλ. ακόμη
και Νικήστρ. Καλομενόπουλο, Κρητικά… 1894, σελ. 196.
τούτο (ΑΤΑΛΗ), επηρεασμένος από την ονομασία που έβλεπε στους χάρτες ή εγνώριζε το
όνομα τούτο ως παλαιότερη ονομασία της Μονής Μπαλή ή ήταν όνομα άλλης
πλησιόχωρης Μονής (ίσως της Παναγίας του Χάρακα), η οποία καταστράφηκε, ερημώθηκε
και πιθανόν «συγχωνεύθηκε» με το Μοναστήρι Μπαλή. Για να δοθούν απαντήσεις στα
ερωτήματα αυτά, απαιτείται περαιτέρω έρευνα και μελέτη του ζητήματος τούτου.
5γ Η επίσημη ονομασία («επωνυμία») του Μοναστηριού, κατά συνέπεια των όσων
προαναφέρθηκαν, είναι : «Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου – Μπαλή» ή η
συντομότερη, την οποία φέρει και η παλαιά σφραγίδα της, «ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΜΠΑΛΗ», που
πρέπει να διατηρηθεί για να μη διακοπεί η τοπική λαϊκή και μοναστηριακή ιστορική
παράδοση μετά τη νέα ανακαίνιση της
Αθήνα, Χριστούγεννα 1983