του Μανόλη Γ. Παπαδογιάννη
Προέδρου Δ.Σ. του Συλλόγου Μουρνιανών Αθήνας
- Η Μουρνέ είναι ένα από τα κεφαλοχώρια της επαρχίας τ’ Άη Βασίλη του νομού
Ρεθύμνης με μόλις 250 μόνιμους κατοίκους σήμερα και αποτελεί έδρα της ομώνυμης
κοινότητας. Βρίσκεται δυτικά από το Σπήλι – πρωτεύουσα της επαρχίας – και απέχει οδικά
τρία χιλιόμετρα από τον κεντρικό επαρχιακό δρόμο Ρεθύμνου – Αγίας Γαλήνης που τον
συναντά στο 28 ο χιλιόμετρο, ανάμεσα στο Κάτω και στο Πάνω Σπήλι. Άλλη, νεότερη,
διακλάδωση που αρχίζει από το 24 ο περίπου χιλιόμετρο, αμέσως μετά από το χωριό
Μιξόρουμα, έχει μήκος δύο χιλιόμετρα.
Το χωριό είναι χτισμένο αμφιθεατρικά μέσα σε μια αβαθή μικρή κοιλάδα που έχει
κατεύθυνση από βόρεια προς νότια, σε 500 – 560 μ. υψόμετρο.
Η κοινοτική περιφέρεια έχει επιφάνεια 11 περίπου τ. χλμ. Και συνορεύει με τις
κοινοτικές περιφέρειες: Σπηλίου, Λαμπινής και Μιξορουμάτου προς τα βόρεια όπου
φυσικό όριο αποτελεί ο ποταμός Μπουζούκος (ή Γέρος), Αρδάχτου, Δρυμίσκου και
Λευκογείων προς τα νότια με φυσικά όρια το Ντιμπλοχωριανό Αόρι (Ξηρόν Όρος), τα Λαγκά
και το ρυάκι του Μαυρίκη που χύνεται στον ποταμό Μπουζούκο, Σπηλίου και Αρδάκτου
προς τα ανατολικά και Μιξορουμάτου προς τα δυτικά.
Στην κοινοτική περιφέρεια περιλαμβάνονται οι τοποθεσίες των καταστραμένων,
ακατοίκητων από πολλά χρόνια, οικισμών Χαντάκι (Δεντρικά), Μαυρίκη, Λαγκά (Άη
Σπυρίδωνας), Ντιμπλοχώρι, Λάκκος, Επίζυγος 1 1 και η παλιά και ερειπωμένη Μονή του
Μαλαθρέ, από την οποία διασώζονται μόνο ερείπια του ναού της και ίχνη των άλλων
μοναστηριακών κτισμάτων 2 2 . - Το όνομα Μουρνέ, προέρχεται από το δέντρο μουριά (φυτωνυμικό τοπωνύμιο) 3 3
γιατί στην περιοχή υπήρχαν παλιότερα πολλές μουριές, ιδιαίτερα γύρω και μέσα σε
περιβόλια.
Το τοπικό προσωνύμιο Μουρνιανός απαντάται και ως οικογενειακό επώνυμο με
τους τύπους Μουρνιανός και Μουρνιανάκης στο Ρέθυμνο 4 4 και σε χωριά της επαρχίας
Αγίου Βασιλείου, όπως στο Μιξόρουμα και στ’ Ακτούντα.
1 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Ερειπωμένοι Οικισμοί στη Μουρνέ, Προμηθεύς, τεύχος 24, σελ. 115 – 125
2 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Η Ερειπωμένη Μονή Μαλαθρέ, Προμηθεύς τεύχος 31 σελ. 269 – 271. Το όνομα
Μαλαθρές είναι μάλλον ανθρωπωνυμικό και προέρχεται από το επώνυμο Μαλαθράς, (βλ. Θεοχ. Δετοράκη,
Διδασκαλικές και Βιβλιογραφικές Συμβάσεις στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη, Κρητολογία 1 – 11/1980, σελ.
244, Παπά Γεώργης Μαλαθράς, από Ανατολή Ιεράπετρας, 1967, όπου αναφέρεται και η σημείωση ότι το
επώνυμο, με τον τύπο, Μαλαθράκης ακούγεται και σήμερα στην Κρήτη. Βλ. και σε συνδυασμό με όσα γράφει
Ν. Β. Τωμαδάκης, εκκλησιαστικά τοπωνύμια…, Κρητολογία 7/1979, σελ. 16-48).
3 Άλλα χωριά με παρόμοιες ονομασίες στην Κρήτη είναι:
α. Οι Μουρνιές, – Μουρνιών Κυδωνίας
β. Οι Μουρνιές, – Μουρνιών Ιεράπετρας και
γ. Η Μουρνιά, – Μουρνιάς στην Κοινότητα Πύργου Μονοφατσίου
4 Στο Ρέθυμνο δεν διασώζεται σήμερα το επώνυμο
- Ιστορικά στοιχεία για την ίδρυση του χωριού δεν είναι γνωστά. Πρώτη μαρτυρία
για την ύπαρξη του απαντούμε στην απογραφή των οικισμών της Κρήτης του 1577 του
Ενετού Barozzi. Επίσης αναφέρεται στις απογραφές του 1583 του Castrofilaca και του 1630
του Basilicata. Στις ίδιες απογραφές περιλαμβάνονται και οι οικισμοί που προαναφέρθηκαν
(Χαντάκι, Μαυρίκη, Λαγκά, Ντιμπλοχώρι, Λάκκος και Επίζυγος). Οι οικισμοί αυτοί ακμάζανε
κατά την Ενετοκρατία, όπως δείχνουν οι τοιχογραφίες στις εκκλησίες των οικισμών και των
γύρω περιοχών τους. Οι εκκλησίες αυτές είναι : Στην Μουρνέ η Αγιά Ερήνη και ο Άη
Γιώργης, στα Δεντρικά (χαντάκι) η Παναγία που έχει τοιχογραφίες σε δυο στρώματα, στα
Λαγκά ο Άη Γιώργης στα Ποτιστήρια, στο Ντιμπλοχώρι ο Άη Γιάννης (Καμένος) 5 5 και η
Παναγία με κτητορική επιγραφή 6 6 , στο Λάκκο ο Άη Βλάσης και ο Άης Αστράτηγος
(Αρχάγγελος Μιχαήλ), και στην Επίζυγο η Αγιά Παρασκή (Παρασκευή) και η Αγιά Μαρίνα
με κτητορική επιγραφή 7 7 . Υπάρχουν ακόμη ο Άη Γιώργης στο Μαλαθρέ με τοιχογραφίες σε
τρία στρώματα 8 8 και η καταστραμένη εκκλησία του Αφέντη Χριστού στην κορυφή του
Ντιμπλοχωριανού Αοριού με ίχνη τοιχογραφιών στους τοίχους των θεμελίων της μιας και
οι υπόλοιποι τοίχοι είναι γκρεμισμένοι από πολλά χρόνια 9 9 .
Οι οικισμοί Μουρνέ, Χαντάκι, Μαυρίκη, Λαγκά, Ντιμπλοχώρι, Λάκκος και Επίζυγος,
δεν εκατοικούντο μόνο κατά την τελευταία εβδομηκονταετία της Ενετοκρατίας αλλά και
την περίοδο της Τουρκοκρατίας, όπως προκύπτει από τούρκικα έγγραφα της εποχής
εκείνης 10 10 . Η Μουρνέ και ο Λάκκος ειδικότερα αναφέρονται σε τούρκικα έγγραφα του
1658, ο Λάκκος και το Ντιμπλοχώρι σε τούρκικο έγγραφο του 1659.
Μετά την επανάσταση του 1821, κατά την απογραφή που διενήργησε η Αιγυπτιακή
Διοίκηση Κρήτης το 1831 εκατοικούντο τα χωριά Μουρνέ, Λάκκος και Ντιμπλοχώρι 11 11 . Και
τα τρία αυτά χωριά εκατοικούντο κατά την απογραφή του 1881 12 12 . Επομένως τα χωριά
Χαντάκι, Μαυρίκη, Λαγκά και Επίζυγος ερημώθηκαν ή καταστράφηκαν είτε στη διάρκεια
του Βενετο – Τουρκικού πολέμου για την κατάληψη της Κρήτης είτε κατά τις πρώτες
δεκαετίες της Τουρκοκρατίας.
Η Μουρνέ παρέμεινε σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας αμιγές
ελληνοχριστιανικό χωριό. Οι κάτοικοί της έλαβαν μέρος στις επαναστάσεις κατά των
5 Δεν έχει καμιά σχέση με το χωριό της επαρχίας τ’ Άη Βασίλη «Άη Γιάννης ο Καϋμένος».
6 Βλ. G. Gerola, Monumenti…. Di Creta, τόμος IV, σελ. 490 – 491
7 Βλ. σημ. 6
8 Βλ. σημ. 2.
9 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, ένας θρύλος για το εκκλησάκι του Αφέντη Χριστού στο Ξερόν Όρος, Προμηθεύς,
τεύχος 36, σελ. 335.
10 Βλ. Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις Τουρκικών Ιστορικών εγγράφων, τόμος Α, Ηράκλειον 1975, μετάφρ. Αριθ.
36, σελ. 24, μετάφρ. Αριθ. 61, σελ. 42, μετάφρ. Αριθ. 92, σελ. 66-67, μετάφρ. Αριθ. 163, σελ. 116 και μετάφρ.
Αριθ. 164, σελ. 117.
11 Στην τοποθεσία Ξηρολίτσι (σημερ. Ονομασία Πέζουλας) που βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Λάκκος και
Ντιμπλοχώρι, επί Αιγυπτιακής Διοίκησης της Κρήτης έγιναν εξορύξεις γαιανθράκων από το Μεχμέτ Αλή (βλ. Ε.
Λαμπρινάκη, Γεωγραφία της Κρήτης, Ρέθυμνα 1890, σελ. 66, Ε. Γενεράλι, Επίτομος Γεωγραφία της νήσου
Κρήτης, εν Αθήναις 1891, σελ. 58 και Ι. Νουχάκη, Κρητική Χωρογραφία, εν Αθήναις 1903, σελ. 183).
12 Το χωριό Λάκκος έπαψε να κατοικείται το έτος 1947, όταν μετοίκησε οριστικά στη Μουρνέ η οικογένεια
του Ζαχαριουδοκωστή (Κων-νου Ζαχαριουδάκη) που είταν οι τελευταίοι κάτοικοί του. Την ίδια χρονολογία
έπαψε να κατοικείται και το Ντιμπλοχώρι, όταν μετοίκησε επίσης στη Μουρνέ η οικογένεια του
Κακλαμανομιχάλη (Μιχάλη Κακλαμάνου) που ήταν οι τελευταίοι κάτοικοί του.
Τούρκων για τη λευτεριά του νησιού. Μουρνιανοί πήραν επίσης μέρος στους αγώνες του
έθνους για την απελευθέρωση της Μακεδονίας (Μακεδονομάχοι), στους βαλκανικούς
πολέμους 1912 – 1913, στη Μικρασιατική εκστρατεία, στον ελληνοϊταλικό πόλεμο στην
Αλβανία και πολλοί είταν οργανομένοι και έδρασαν στην αντίσταση κατά των Γερμανών.
3 α Πίνακας πληθυσμιακής εξέλιξης
Στοιχεία ή
απογραφέ
ς έτους Μουρνέ Λάκκος Ντιμπλοχώρ
ι
Σύνολο
πληθυσμο
ύ
κοινότητας
Νόμιμος
πληθυσμός
κοινότητας
1583 121 67 176 456 13 13
1881 380 25 14 14 49 454 15 15
1900 462 – 2 464
1903 540 18 37 595
1920 479 12 26 16 16 491
1928 522 10 12 544
1940 546 – – 546
1951 448 – – 448
1961 404 – – 404 600
1971 281 – – 281 456
1981 250 – – 250
3β Η μείωση του πληθυσμού της Μουρνές κατά τις τελευταίες δεκαετίες οφείλεται
στη μετανάστευση προς τα αστικά κέντρα της χώρας με κυριότερη κατεύθυνση προς την
περιοχή της Αθήνας και τον Πειραιά όπου είναι εγκατεστημένοι περίπου χίλιοι Μουρνιανοί
που έχουν συγκροτήσει Σύλλογο Μουρνιανών « Η ΜΟΥΡΝΕ». Οι σχετικά περισσότεροι είναι
εγκατεστημένοι στην περιοχή της Κοκκινιάς (Νίκαιας) του Πειραιά όπου στη συνοικία
Ασπρα Χώματα υπάρχει γειτονιά με την ονομασία «Μουρνιανά». Εκεί έχει και την έδρα του
ο Σύλλογος των Μουρνιανών 17 17 .
- Η Μουρνές εκτός από έδρα Κοινότητας αποτελεί και την έδρα Δημοτικού
Σχολείου, Ενορίας, Γεωργικού Συνεταιρισμού, Πρακτορείου ΟΤΕ και Εκπολιτιστικού
Συλλόγου.
Η κοινότητα της Μουρνές ιδρύθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 26.1. 1925 18 18 . Την
κοινότητα απάρτισαν αρχικά οι συνοικισμοί Μουρνέ, Λάκκος και Ντιμπλοχώρι (επίσημη
13 Συμπεριλαμβάνονται και οι οικισμοί Χαντάκι και Μαυρίκη με 42 κατοίκους, Λαγκά με 20 και Επίζυγος με
30.
14 Έχουν απογραφεί μαζί
15 Υπάγεται το Δήμο Λάμπης
16 Απογράφηκε στην κοινότητα Μιξόρουμα
17 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Ο Σύλλογος των Μουρνιανών «Η ΜΟΥΡΝΕ», Προμηθεύς, τεύχος 23, σελ. 73-75
18 ΦΕΚ 27/1925
ονομασία Διπλοχώρι). Προηγουμένως, από το 1914, η Μουρνέ αποτελούσε έδρα
αγροτικού Δήμου (=Κοινότητα) και ακόμη παλαιότερα ανήκε στο Δήμο Λάμπης. Πρόεδροι
της Κοινότητας (συμπεριλαμβανομένων και των Δημάρχων της περιόδου 1914 – 1924)
διατελέσανε, από όσα μπόρεσα να εξακριβώσω, 19 Μουρνιανοί τα ονόματα των οποίων
καταχωρούνται στον πρώτο σχετικό πίνακα πιο κάτω. Ας σημειωθεί πως οι 17 από τους 19
είταν αγρότες με μόρφωση στοιχειώδους εκπαίδευσης.
- Η εκπαίδευση στη Μουρνέ
Πληροφορίες για τη Δημοτική Εκπαίδευση στη Μουρνέ κατά την Τουρκοκρατία δεν
μπόρεσα να βρω. Στην Ιστορική Έκθεση του Δημοτικού Σχολείου Μουρνές Αγίου Βασιλείου
του 1972, αναφέρεται πως «το σχολείο καθώς εμφαίνεται από τους υπάρχοντες πίνακες
φαίνεται να λειτουργούσε από το 1882 με έξοδα των κατοίκων και τη συνδρομή της Ιεράς
Μονής Πρέβελη». Από αυτό μπορούμε να συμπεράνουμε πως το 1891 το ένα από τα
τέσσερα Δημοτικά σχολεία του Δήμου Λάμπης είχε έδρα τη Μουρνέ 19 19 .
Μετά τη συγκρότηση της Κρητικής Πολιτείας, σχεδόν αμέσως ιδρύθηκε
Γραμματοδιδασκαλείο στη Μουρνέ και συγκεκριμένα τον Οχτώβρη του 1899 που
λειτουργεί από το 1903 και έκτοτε συνεχώς ως Δημοτικό Σχολείο με τις διάφορες κατά
καιρούς ιδιαίτερες ονομασίες και διαβαθμίσεις με ένα μόνο δάσκαλο και σε ορισμένα
διαστήματα με δύο δασκάλους. Το 1917 προήχθη σε διτάξιο (διθέσιο) και παρέμεινε μέχρι
το 1970 οπότε υποβιβάσθηκε σε μονοθέσιο λόγω μειώσεως του αριθμού των μαθητών /
μαθητριών.
Πίνακα του αριθμού των μαθητών / μαθητριών κατά τα διάφορα σχολικά έτη δεν
μπόρεσα να καταρτίσω με τα στοιχεία που έχω. Τα στοιχεία αυτά αναφέρονται μόνο σε
πέντε σχολικά έτη. Είναι πάντως ενδεικτικά της διακύμανσης του αριθμού των
μαθητών/τριών και αντιπροσωπευτικά των πληθυσμιακών μεταβολών του χωριού
Το έτος 1919 φοιτούσαν 80 μαθητές 20 20
Το έτος 1945 φοιτούσαν 127 μαθητές 21 21
Το έτος 1953 φοιτούσαν 69 μαθητές 22 22
Το έτος 1965 φοιτούσαν 11 μαθητές 23 23
Το έτος 1983 φοιτούσαν 17 μαθητές
19 Εμμαν. Γ. Γενεράλι, επίτομος Γεωγραφία της νήσου Κρήτης, εν Αθήναις 1981, σελ. 127.
20 Τα στοιχεία της χρονιάς αυτής μου έδωσε ο κ. Αντρέας Σταυρουλάκης, εκπαιδευτικός από τη Μουρνέ που
τη χρονολογία αυτή φοιτούσε στην Ε’ τάξη του Δημοτικού Σχολείου του χωριού. Τον ευχαριστώ και από τούτη
τη θέση.
21 Από προσωπική ενθύμηση. Τότε φοιτούσα στη Β’ τάξη του Δημοτικού Σχολείου της Μουρνές.
22 Παναγ. Γ. Κασιμάτη, Ιστορική Επισκόπησις της εν Κρήτη Εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1953, σελ. 125
23 Πληροφορίες μου από τον Πρόεδρο της Σχολικής Εφορίας Κωστή Σ. Κακλαμάνο
Από την ίδρυση του σχολείου μέχρι και σήμερα έχουν υπηρετήσει στο Δημοτικό
Σχολείου Μουρνές συνολικά είκοσι δύο δάσκαλοι και δασκάλες. Τα ονόματα τους
αναφέρονται στο σχετικό πίνακα πιο κάτω.
Σύμφωνα με την ιστορική έκθεση, ο χώρος που βρίσκεται σήμερα στο σχολείο με
σημαντική έκταση γύρω του (ο περίφημος πέργιαυλος και ο μπαξές), ανήκε πριν από το
1882 σε μια τούρκισα – καντίνα – όπως συνήθιζαν να αποκαλούν τις τούρκισες
τσιφλικούχους που ζούσαν εντελώς μόνες, χωρίς να έχουν συγγενείς. Το όνομά της δεν
είναι γνωστό. Μέσα στον ίδιο χώρο βρίσκεται και το κατάγραφο από τοιχογραφίες
εκκλησάκι της Αγίας Ειρήνης, όπως προαναφέρθηκε, ενοριακός ναός του χωριού ως το
- Η τούρκισα αυτή ύστερα από παρακλήσεις των χριστιανών παραχώρησε ολόκληρο το
χώρο στην εκκλησία. Οι κάτοικοι του χωριού επεξέτειναν το οικοδόμημα της εκκλησίας
γκρεμίζοντας το βόρειο τοίχο και χτίζοντας δεύτερο κλίτος που το αφιέρωσαν στην Παναγία
και έτσι η εκκλησία έγινε διμάρτυρη.
Απέναντι από την εκκλησία, στο χώρο που καταλαμβάνει σήμερα η ανατολική
αίθουσα του παλιού σχολείου, είταν χτισμένη προ του 1882 με πηλό και πέτρες (χωρίς
ασβέστη) μικρή αίθουσαν που εχρησιμοποιείτο για σχολείο με σχολική αυλή το σημερινό
κήπο (γνωστότερου ως μπαξέ) του σχολείου. Το σχολικό αυτό κτίριο κάηκε δύο φορές από
τους Τούρκους σε περιόδους αναστατώσεων λόγω των επαναστατικών κινημάτων. Η
αίθουσα ξαναχτίστηκε με πέτρες και πηλάσβεστο και χρησιμοποιήθηκε για σχολείο μέχρι
το 1927. Το έτος αυτό η αίθουσα ανακαινίσθηκε, επεκτάθηκε και σκεπάσθηκε με κεραμίδια
με εράνους και κρατική αρωγή και έτσι δημιουργήθηκε το (παλιό σήμερα) διδακτήριο με
δύο κύριες αίθουσες. Την ίδια χρονιά παραχωρήθηκε από την εκκλησιαστική επιτροπή στη
Σχολική Εφορία ο σημερινός σχολικός χώρος (μπαξές) 24 24 .
Το 1968, μηχανικοί της νομαρχίας έκριναν το κτίριο ακατάλληλο για σχολική χρήση
και έχτισαν με δαπάνη του Δημοσίου, νέο διδακτήριο, δυτικά της εκκλησίας της Αγίας
Ειρήνης, που αποτελείται από δύο κύριες αίθουσες.
Όλοι οι κάτοικοι είχαν αμείωτο ενδιαφέρον για το κτίριο του σχολείου. Οι πρόεδροι
της σχολικής Εφορίας αναφέρονται στο σχετικό πίνακα πιο κάτω. - Τον ενοριακό ναό της Μουρνές αποτελεί από το 1971 η νεόκτιστη εκκλησία του
Αγίου Φανουρίου, ενώ προηγουμένως είταν η παλιά εκκλησία της Αγίας Ειρήνης.
Εκτός από τις δύο αυτές εκκλησίες και τις προαναφερθείσες τοιχογραφημένες
εκκλησίες στους ερειπωμένους οικισμούς της περιοχής υπάρχουν και οι εκκλησίτς τ’ Αη
Νούφρη (Αγίου Ονουφρίου) βόρεια της Μουρνές, όπου στον αυλόγυρό της θάβουν τα
παιδιά που πεθαίνουν αβάφτιστα 25 25 , του Αγίου Πνεύματος κοντά στου Μαυρίκη, τ’ Αη
Σπυρίδωνα στον ομώνυμο ερειπωμένο οικισμός, τ’ Αη Λευτέρη και τ’ Αη Γιώργη μέσα στο
ερειπωμένο χωριό Ντιμπλοχώρι, η νεότερη (δίπλα στην παλιά) εκκλησία τ’ Αη Βλάση μέσα
24 Αντίγραφο της ιστορικής έκθεσης του Δημοτικού Σχολείου της Μουρνές μαζί με πίνακα των Προέδρων της
Σχολικής Εφορίες, μου απέστειλε ο κ. Ελευθέριος Βλατάκης, δάσκαλος από το Σπήλι, που είναι και ο
συντάκτης της. Τον ευχαριστώ και από τούτη τη θέση.
25 Με αφορμή την ταφή των αβάπτιστων παιδιών υπάρχουν πολλοί μύθοι για τα Τελώνια στη γύρω από την
εκκλησία περιοχή
στο ερειπωμένο χωριό Λάκκος, η εκκλησία τ’ Αη Χαράλαμπου κοντά στο χωριό Λάκκος, η
νεότερη (δίπλα στην παλιά) εκκλησία της Αγίας Παρασκευής 26 26 κοντά στον ερειπωμένο
οικισμό Επίζυγος και η εκκλησία τ’ Αη Γιάννη νοτιοδυτικά της Μουρνές 27 27 .
Τα ονόματα των εφημέριων της Μουρνές κατά την Τουρκοκρατία δεν έχει διασώσει
η προφορική παράδοση. Γνωστός είναι μόνο ο παπά – Παναγιώτης (αγνώστου επωνύμου)
που τον έπιασαν οι Τούρκοι ενώ λειτουργούσε στην εκκλησία της Παναγίας στη Λαμπινή
στις 20 του Γενάρη του 1829 και πέθανε στο Ρέθυμνο σε λίγες μέρες από τα βασανιστήρια
και το χλευασμό του τούρκικου όχλου 28 28 .
Αργότερα υπηρέτησαν πέντε μόνιμοι εφημέριοι που τα ονόματά τους
δημοσιεύονται στο σχετικό πίνακα πιο κάτω.
- Το 1937 ιδρύθηκε στη Μουρνές Γεωργικός Συνεταιρισμός. Πρωτεργάτης για την
ίδρυσή του υπήρξε ο Αντώνιος Ανανδρανιστάκης που είταν και ο πρώτος πρόεδρος 29 29 του
ως το 1940. Αποχώρησε λόγω στράτευσή του εξ αιτίας του Ελληνο-ιταλικού πολέμου όπου
και σκοτώθηκε στα βουνά της Αλβανίας.
Η αγροτική παραγωγή της περιοχής Μουρνέ είναι: λάδι, σιτηρά, κηπευτικά, κρασί,
ρακί, κτηνοτροφικά προϊόντα κ.λπ. Είναι γνωστή σε όλο το νομό για τις περίφημες πατάτες
της, το κρασί της και τη μουρνόρακη. Τα παλιά χρόνια παρήγαγε και μετάξι. Μετά το τέλος
του Β’ Παγκοσμίου πολέμου που γενικεύθηκε η παραγωγή των έτοιμων ενδυμάτων,
εγκαταλείφθηκε η παραγωγή του. Οι περισσότερες μουριές υλοτομήθηκαν. Από όσες
απόμειναν (10% περίπου) παράγεται από τα μούρα τους η μουρνόρακη και τα φύλλα τους
χρησιμεύουν (αντί να τρέφουν μεταξοσκώληκες) για τροφή των αγελάδων το ψιμοκαίρι
(Σεπτέμβρη).
Το κυριότερο προϊόν του χωριού είναι το λάδι. Προπολεμικά (πριν το 1940),
υπήρχαν στη Μουρνέ τέσσερα λιοτριβιά (φάμπρικες). Στο Πανωχώρι του Νικολάου
Παναγιωτάκη (Νυταγιαδόρου) 30 30 , του Στελιανού Μαρκουλιδάκη και του Θεόδουλου
Σπυριδάκη (Οβραίου) και στο Κατωχώρι του Γεωργίου Λογιάκη. Η παραγωγή και στα
τέσσερα λιοτριβιά δεν ξεπερνούσε τους εξήντα τόνους λάδι σε χρονιά βεντέμας (σοδιάς)
λόγω των απαρχαιωμένων μεθόδων καλιέργειας και έκθλιψης της ελιάς. Με τη χρήση των
λιπασμάτων η παραγωγή λαδιού πολλαπλασιάστηκε. Το 1955 εγκαταστάθηκε μηχανικό
ελαιοτριβείο από το Γιάννη Ν. Παναγιωτάκη και το 1959 εγκαταστάθηκε και δεύτερο από
το Μιχάλη Ι. Μαρκουλιδάκη (Φωκά), που λειτούργησαν ως τα μέσα περίπου της δεκαετίας
του 1960. Στο σύγχρονο εργοστάσιο των αδελφών Μαρκάκη που εγκαταστάθηκε
πρόσφατα και πρωτολειτούργησε το 1979, παράγονται σε χρονιές σοδιάς διακόσιοι
περίπου τόνοι λάδι.
26 Βλ. σημ 1, σελ. 120
27 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Ο Όσιος Γεράσιμος από τη Μουρνέ, Προμηθεύς, τεύχος 22, σελ. 367-371
28 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, ό.π., σελ. 367. Για την καταστροφή της Λαμπινής, βλ. Μ. Παπαδάκη, Λαμπηνή, το
χωριό της Θυσίας, Προμηθεύς, τεύχος 20, σελ. 177 κ.επ., και σημ. 27
29 Τα ονόματα των Προέδρων του Γεωργικού Συνεταιρισμού της Μουρνές καταχωρούνται σε ξεχωριστό
πίνακα πιο κάτω.
30 Παρώνυμο, Παρατσούκλι (Νυταγιαδόρος = Ξυλογλύπτης).
- Η πολιτιστική ζωή στη Μουρνέ
Τα κέντρα ψυχαγωγίας και γενικά της πολιτιστικής ζωής των κατοίκων του χωριού
είταν και είναι τα καφενεία. Προπολεμικά (πριν από το 1940) υπήρχαν έξι καφενεία:
Ιωσήφ Ν. Θεοδοσάκη, Σταύρου Ε. Καπετανάκη, Ιωάννου Σ. Κατσιπουλάκη, Ιωάννου
Μ. Παναγιωτάκη (Ξηρά) στη «Μεσοχωριά», Θεόδουλου Σπυριδάκη και Χρήστου Παπαδάκη
στο «Πανωχώρι».
Τη δεκαετία του 1950 υπήρχαν επίσης έξι καφενεία:
Γιάννη Παναγιωτάκη (Ξηρά), Θεόδουλου Παπαδάκη, Νικολάου Ι. Θεοδωσάκη,
Γιάννη Κατσιπουλάκη στη «Μεσοχωριά», Μιχάλη Μαρκουλιδάκη (Φωκά) στο Πανωχώρι
και του Μανόλη Κ. Κακλαμάνου στο Κατωχώρι, ενώ σήμερα υπάρχουν μόνο τέσσερα:
Μανόλη Μ. Καθεκλάκη, Νικολάου Ι. Θεοδοσάκη, Γιάννη Μ. Παναγιωτάκη (Ξηρά),
και του Γεώργιου Θ. Παπαδάκη, όλα στη Μεσοχωριά.
Γραμμόφωνο πρωτοήρθε στη Μουρνέ το έτος 1914 από το Μανόλη Κακλαμάνο
(Αμπλαουζο) που το έφερε κατά την επιστροφή του από τις Η.Π.Α. 31 31 . Δεύτερο
γραμμόφωνο έφερε στο χωριό ο Μιχάλης Γ. Παπαδάκης το 1930.
Ραδιόφωνο πρωτοπήγε στη Μουρνέ το 1952 στο σπίτι του Γιάννη Μ. Παναγιωτάκη
(Κυνηγογιάννη) που το έφερε ο γιος του Λευτέρης, Αντιστράτηγος ε.α. σήμερα, Λοχαγός
του Πυροβολικού την εποχή εκείνη.
Το τηλέφωνο πρωτοπήγε στη Μουρνέ γύρω στα 1925 και τοποθετήθηκε στο σπίτι
του εφημέριου και δάσκαλου του χωριού Παπα – Αντώνη Περιουδάκη 32 32 . Μετά τη φυγή
του Παπα – Αντώνη στην Αθήνα γύρω στα 1929, τοποθετήθηκε στο καφενείο του Γιάννη
Σπυρ. Κατσιμπουλάκη. Το 1941 μεταφέρθηκε στο καφενείο του Σταύρου Ε. Καπετανάκη. Το
1945 μεταφέρθηκε στο σπίτι του εφημέριου Στυλιανού Ι. Παναγγιωτάκη και το 1957 στο
καφενείο του Γραμματέα της κοινότητας Μανόλη Μ. Καθεκλάκη, όπου βρίσκεται ακόμη
σαν κοινοτικό τηλέφωνο. Το αυτόματο τηλεφωνικό δίκτυο επεκτάθηκε στη Μουρνέ το
1973, έξι χρόνια μετά την ηλεκτροδότηση του χωριού το 1967.
Το 1981 ιδρύθηκε στη Μουρνέ εκπολιτιστικός Σύλλογος με σκοπό την εξύψωση του
πνευματικού και πολιτιστικού επιπέδου των κατοίκων του χωριού. Πρόεδρος από την
ίδρυσή του, ο Κυριάκος Γ. Παπαδογιάννης, μέχρι τον Αύγουστο του 1983 και από τότε ο
Σπύρος Μ. Κανδηλάκης, έως τώρα.
Ο Σύλλογος ανακαίνισε το παλιό κτίριο του Δημοτικού Σχολείου, που το
χρησιμοποιεί για συνεστιάσεις και πνευματικές εκδηλώσεις.
I. ΠΙΝΑΚΑΣ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΜΟΥΡΝΕ
Νικόλαος Ι. Παναγιωτάκης Άγνωστο από πότε ως το 1920
Εμμανουήλ Γ. Καπετανάκης 1920 – 1924
Ιωάννης Σ. Κατσιπουλάκης 1925 -1928
Σπυρίδων Ε. Δημητράκης 1928 – 1929
31 Βλ. Ανδρέα Σ. Σταυρουλάκη, Ο. Καχανάδες, Ρέθυμνο 1981, σ. 203.
32 Βλ. σημ 31, σελ. 202
Θεμιστοκλής Π. Παπαδάκης 1929 – 1930
Γεώργιος Μ. Λογιάκης 1930 – 1934
Σταύρος Ε. Καπετανάκης 1934 – 1935
Κων-νος Μ. Κουμεντάκης 1935 – 1936
Γεώργιος Ν. Μαραγκάκης 1936 – 1937
Σταύρος Ε. Καπετανάκης 1937 – 1938
Γεώργιος Μ. Λογιάκης 1938 – 1942
Σταύρος Ε. Καπετανάκης 1942 – 1944
Γεώργιος Μ. Λογιάκης 1944 – 1946
Γεώργιος Ν. Μαραγκάκης 1946 – 1948
Σπυρίδων Μ. Κακλαμάνος 1948 – 1950 33 33
Μάρκος Α. Παπαδογιάννης 1950 – 1952 34 34
Νικόλαος Γ. Λογιάκης 1952 – 1953
Αριστοφάνης Ν. Παναγιωτάκης 1953 – 1954
Βασίλειος Ι. Καπετανάκης 1954 – 1955
Νικόλαος Γ. Λογιάκης 1955 – 1956
Ιωάννης Κ. Μακρυδάκης 1956 – 1957 35 35
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1957 – 1959
Ιωάννης Σ. Μαρκουλιδάκης 1959 – 1961
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1961 – 1974
Νικόλαος Γερογιαννάκης 1974 – 1975 36 36
Ανδρέας Ε. Κακλαμάνος 1975 – 1978
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1978 μέχρι σήμερα
II. ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΑΣΚΑΛΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΜΟΥΡΝΕΣ 37 37
Αντώνιος Περγιουδάκης, ιερέας από τη Μουρνέ, Ίσως από την ίδρυση – 1914
Μενέλαος Σαββάκης, ιερέας από το Σπήλι 1914 – 1915
Παύλος Κοπανάκης ιερέας από το Κεραμέ 1915 – 1916
Αντώνιος Περγιουδάκης ιερέας από τη Μουρνέ 1916 – 1917
Σπυρίδων Δημητρακάκης ιερέας από την Αγία Πελαγία 1917 – 1919
Αικατερίνη Γεωρβασάκη από τα Σελιά 1919 – 1923
Ευάγγελος Φωτάκης από τα Ακτούντα 38 38 1923 – 1924
33 Διορισμένος από τη Νομαρχία Ρεθύμνης με εισήγηση των ΜΑΥ.
34 Από το 1950 και μετά υπάρχουν επίσημα στοιχεία στα αρχεία της κοινότητας. Πριν από την ημερομηνία
αυτή, τα σχετικά αρχεία έχουν καταστραφεί,
35 Αντιπρόεδρος της Κοινότητας, άσκησε τα καθήκοντα του Προέδρου για πέντε μήνες λόγω ασθένειας του
τελευταίου.
36 Δάσκαλος του χωριού, Υπηρεσιακός Πρόεδρος προσωρινά ως τη διενέργεια Δημοτικών Εκλογών
37 Όλοι οι δάσκαλοι, εκτός από τη Δίδα Ανυφαντάκη και το Θεόδωρο Ταμβακάκη, περιλαμβάνονται στην
ιστορική έκθεση του Δημοτικού Σχολείου της Μουρνές. Η έκθεση αναφέρει μόνο τους δασκάλους που
διατελέσανε Διευθυντές του Σχολείου. Έτσι δεν αναφέρονται τα ονόματα των άλλων δασκάλων που
υπηρετούσαν ταυτόχρονα με τους Διευθυντές τις περιόδους που το σχολείο λειτουργούσε σαν διτάξιο
(διθέσιο)
38 Γνωστότερος με το δημοσιογραφικό ψευδώνυμο «Ανεζηνιός».
Αντώνιος Περγιουδάκης από τη Μουρνέ 1924 – 1925
Δ/νίς Ανυφαντάκη 39 1926
Εμμανουήλ Κακλαμάνος από τη Μουρνέ 1926 – 1945
Άννα Μαρκάκη από τη Μουρνέ 1945 – 1946
Μαρία Σκευάκη 1946 – 1947
Θεόδωρος Ταμβακάκης από το Σπήλι 1947 40
Παντελής Ιερωνυμάκης από την Παντάνασα Αμαρίου 1947 – 1949
Εμμανουήλ Βιτωράκης από τη Μουρνέ, 1949 – 1955
Εμμανουήλ Κ. Κακλαμάνος από τη Μουρνέ, 1955 – 1965
Μαρία Μυριοκεφαλιτάκη 1964 – 1965
Αθηνά Σπανουδάκη 1965 41
Ιωάννης Κρυοβρυσανάκης 1965 – 1966
Ελευθέριος Βλατάκης από το Σπήλι, 1966 – 1973
Ευθύμιος Βρανάς από τον Αη Βασίλη 42
Αντιγόνη Σπιτάδη-Κουμεντάκη από το Σπήλι
Μαρία Παντινάκη-Βλαχάκη από το Σπήλι
Νικόλαος Γερογιαννάκης 1973 – 1977
Αθηνά Σπανουδάκη 1977 – 1978
Μιχαήλ Σταματογιαννάκης από τα Ακούμια, 1978 ως σήμερα
III. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΦΟΡΙΑΣ
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1949 – 1950
Αλέξανδρος Ζ. Κακλαμάνος 1950 – 1951
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1951 – 1953
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1953 – 1955
Στυλιανός Γ. Δημητράκης 1955 – 1970
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1970 – 1974
Μιχαήλ Γ. Αγγελιδάκης 1974 – 1978
Κων/νος Σ. Κακλαμάνος 1978 ως σήμερα
IV. ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΦΗΜΕΡΙΩΝ
Παπά Παναγιώτης Παναγιωτάκης από τη Μουρνέ Άγνωστο από πότε
ως το 1905 περίπου
Παπά Μιχάλης Κουμεντάκης από τη Μουρνέ, 1905 – 1917
Παπά Αντώνιος Περγιουδάκης από τη Μουρνέ, 1917 – 1929
39 Αγνώστων λοιπών στοιχείων. Υπηρέτησε για λίγους μόνο μήνες.
40 Για λίγους μόνο μήνες
41 Για λίγους μόνο μήνες
42 Η ιστορική έκθεση δεν αναφέρει χρονολογίες της θητείας τους στο σχολείο της Μουρνές.
43 Λόγω χηρείας της ενοριακής θέσης για μια διετία περίπου, η Μονή Πρέβελη έστελνε ιερομόναχους που
ιερουργούσαν κατά τις κυριότερες εορτές του χρόνου.
Ιερομόναχοι από τη Μονή Πρέβελη 1929 – 1931 43
Παπά Στελιανός Ψαρουδάκης από του Γιαννιού 1931 – 1933
Παπά Στελής Παναγιωτάκης από τη Μουρνέ 1933 μέχρι σήμερα 44
V. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΜΟΥΡΝΕΣ
Αντώνιος Ι. Ανανδρανιστάκης 1937 – 1940
Εμμανουήλ Κ. Κακλαμάνος 1940 – 1945
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1945 – 1950
Μάρκος Α. Παπαδογιάννης 1950 – 1951
Γεώργιος Ν. Μαραγκάκης 1951 – 1956
Μάρκος Α. Παπαδογιάννης 1956 – 1957
Εμμανουήλ Μ. Καθεκλάκης 1957 – 1960
Θεόδουλος Γ. Παπαδάκης 1960 – 1963
Γεώργιος Σ. Μαρκουλιδάκης 1963 – 1964
Θεόδουλος Γ. Παπαδάκης 1964 – 1967
Ιωσήφ Ε. Παπαδογιάννης 1967 – 1975
Νικόλαος Ι. Θεοδοσάκης 1975 – 1978
Σπυρίδων Μ. Κακλαμάνος 1978 – 1981
Χρήστος Ν. Παπαδάκης 1981 – 1983
Νικόλαος Σ. Χατζηδάκης 1983 ως σήμερα
Τα στοιχεία και οι πληροφορίες που αναφέρονται πιο πάνω είναι όσα μπόρεσα να
βρω στη βιβλιογραφία, που αναφέρεται στις υποσημειώσεις, και από την τοπική
προφορική παράδοση. Αν και δεν είναι επαρκή για να συγκροτήσουν την «Ιστορία» του
χωριού παρουσιάζονται εδώ με την ελπίδα ότι θα συμπληρωθούν και θα διορθωθούν
αργότερα με τη βοήθεια όλων των Μουρνιανών.
Αθήνα, Φλεβάρης 1984
44 Ο παπά Στελής Παναγιωτάκης χειροτονήθηκε την 8.9.1933, και είναι από τους αρχαιότερους
πρεσβύτερους της Μητρόπολης Λάμπης και Σφακίων. Ο ίδιος μου έδωσε και τα ονόματα των άλλων
εφημερίων με τις χρονολογίες, όπως τις θυμόταν. Τον ευχαριστώ και από τούτη τη θέση