της Εύας Λαδιά
Όπου θα συναντήσω το όνομα της κ. Μάρας Μανουρά στα μέσα κοινωνική δικτύωσης σταματώ με προσοχή. Είναι από τις ελάχιστες παρουσίες που ξέρει να αξιολογήσει και να προβάλλει, ό,τι ανταποκρίνεται, σωστά, στην ιστορία και τις παραδόσεις του τόπου μας.
Κοντολογίς άξια κόρη του πατέρα της Κώστα, ιδρυτικού προέδρου της Περιηγητικής Λέσχης και σπουδαίου πολιτιστικού παράγοντα του τόπου μας.
Αυτή τη φορά με κέντρισε η αναφορά της στην επίσκεψη του Πατριάρχη Αθηναγόρα στο Ρέθυμνο, με πλούτο σπάνιων φωτογραφιών από το αρχείο του Πανεπιστημίου Κρήτης, όπως αναφέρει την πηγή της.
Αναρωτήθηκα λοιπόν, πώς να ήταν το Ρέθυμνο στις 16 Ιουλίου 1963, όταν υποδεχόταν τον προκαθήμενο της Ορθοδοξίας. Και μου αποκάλυψαν τα σχετικά δημοσιεύματα:
Πάνδημη υποδοχή
Με πάνδημη συμμετοχή ο Ρεθεμνιώτικος λαός, σε κλίμα συγκίνησης και ενθουσιασμού, υποδέχτηκε τον Αθηναγόρα. Ήταν μια σημαντική μορφή ο Ηπειρώτης στην καταγωγή Οικουμενικός Πατριάρχης. Ήταν αυτός που έζησε και αντιμετώπισε τα τραγικά γεγονότα στην Κωνσταντινούπολη το 1955.
Σημαντική υπήρξε η δραστηριότητα του στην ενίσχυση της εσωτερικής ιεραποστολής στο κλίμα της Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινούπολης. Αναδιοργάνωσε τη Θεολογική Σχολή της Χάλκης με διορισμούς νέων καθηγητών και τη μόρφωση επιστημονικών στελεχών και βελτίωσε ζωηρά τις σχέσεις με τις τουρκικές Αρχές. Επί της Πατριαρχίας του οργανώθηκαν πληρέστερα οι ορθόδοξες παροικίες εξωτερικού. Τον Ιούλιο του 1958, μετά τον θάνατο του Αρχιεπισκόπου Αμερικής Μιχαήλ, ήρθε σε σύγκρουση με τη Σύνοδο σχετικά με το θέμα του διαδόχου του. Η Σύνοδος υποστήριξε την υποψηφιότητα του Μητροπολίτη Ίμβρου και Τενέδου Μελίτωνα, ενώ ο Πατριάρχης Αθηναγόρας αυτήν του επισκόπου Μελίτης Ιακώβου. Η σύγκρουση έφτασε σε τέτοιο σημείο, ώστε ο Πατριάρχης να διαλύσει τη Σύνοδο απολύοντας όλους τους αντιφρονούντες. Κατόπιν συνέστησε εξαμελή Σύνοδο, η οποία εξέλεξε τον Ιάκωβο. Η Σύνοδος αυτή παρέμεινε σε ισχύ ως τον Οκτώβριο του 1959.
Τον Σεπτέμβριο του 1961 συνεκάλεσε στη Ρόδο την Α΄ Πανορθόδοξη Διάσκεψη, την πρώτη από μια σειρά προπαρασκευαστικών διασκέψεων της Πανορθόδοξης Συνόδου, η οποία εστέφθη από επιτυχία: Διακήρυξε την ενότητα των ορθοδόξων, επιβεβαίωσε το δικαίωμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου να συγκαλεί τέτοιες Συνόδους, σύσφιξε τις σχέσεις με τις Προχαλκηδόνιες Κοινότητες και εμφάνισε την Ορθοδοξία ως συμπαγή δύναμη, σπάζοντας τον τοπικισμό της. Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας δραστηριοποιήθηκε στην οικουμενική κίνηση, επιδιώκοντας να καθιερώσει καλύτερες σχέσεις μεταξύ των Χριστιανών και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην προσέγγιση με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία.
Επισκέψεις σε όλη την Ελλάδα
Το 1963 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας περιόδευσε στο Άγιο Όρος, με την ευκαιρία των εορτασμών για τα χίλια χρόνια της μοναστικής Πολιτείας και κατόπιν στην Ελλάδα.
Από το πρόγραμμά του φυσικά δεν θα μπορούσε να εξαιρεθεί το Ρέθυμνο.
Ώρες πριν, από την άφιξή του, πλήθος κόσμου είχε συγκεντρωθεί στο Κολωνάκι περιμένοντας τον Πατριάρχη που θα ερχόταν από το Ηράκλειο.
Μια επιβλητική ασπίδα του ευχόταν το «Καλώς ήλθατε». Από τους επισήμους είχαν πάρει από νωρίς επίσης τις θέσεις τους ο νομάρχης Ρεθύμνης Γιώργος Καμπάνης και ο βουλευτής Γιάννης Τσουδερός.
Με την εμφάνιση του Πατριάρχη, 13.15 το μεσημέρι ο κόσμος ξέσπασε σε ουρανομήκεις ζητωκραυγές χειροκροτώντας με ενθουσιασμό.
Αμέσως πήρε τον λόγο ο δήμαρχος Στυλιανός Ψυχουντάκης και είπε προσφωνώντας τον υψηλό επισκέπτη.
«Παναγιώτατε
Με συγκίνηση αλλά και χαράν η πόλις του Ρεθύμνου και μαζί με αυτήν και ο λαός του νομού ολοκλήρου ήκουσε το χαρμόσυνον άγγελμα της επισκέψεώς σας εις την Μεγαλόνησον μας και ιδιαιτέρως την εκ της πόλεώς μας διέλευσιν Σας
Έτι περισσότερον χαίρει ο λαός μας διότι κατά την ισορικήν αυτήν επίσκεψίν σας του δίδεται η ευκαιρία να διατρανώσει προς Σας τον θεια Χαριτι καταξιωθέντα να καταλάβει και λαμπρύνει τον Θείον Θρόνον του Προκαθημένου της Αγίας Αποστολικής και Πανορθοδόξου ημών Εκκλησίας,την εμμονήν του εις τους ακαταλύτους δεσμούς οι οποίοι συνδέουν την ημιαυτόνομον της Κρήτης Εκκλησίαν προς το Οικουμενικόν Πατριαρχείον
Χαίρω υπερβαλόντως διότι έλαχεν εις εμέ ο κλήρος ωςΔήμαρχος της πόλεως να Σας υποδεχτώ και να Σας ευχηθώ το καλώς ήλθατε κατασπαζόμενος την δεξιάν Σας και αποδεχόμενος με κατάνυξιν τας ευλογίας Σας…».
Αυτά είπε ο δήμαρχος Ψυχουντάκης κι έσκυψε να του φιλήσει το χέρι ενώ ο Πατριάρχης τον ευχαριστούσε δείχνοντας συγκινημένος από τη θερμή υποδοχή. Σειρά για ευλογία πήραν ο Πρωτοσύγγελος Αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος και οι άλλοι επίσημοι, ενώ κοπέλες με Κρητική φορεσιά προσέφεραν στον Αθηναγόρα ανθοδέσμες.
Αμέσως μετά, σχηματίστηκε πομπή, με επικεφαλής τα εξαπτέρυγα και τον Ιερόν Κλήρον, που διερχόμενη τη Λεωφόρο Κουντουριώτη, και τις οδούς Εθνικής Αντιστάσεως, Τσουδερών, Αρκαδίου, Καραμανλή και Μανιουδάκη κατέληξε στη Μητρόπολη.
Σε όλη τη διαδρομή ο Πατριάρχης δεχόταν τις θερμές εκδηλώσεις του κόσμου, που είχε συγκεντρωθεί και στις δυο πλευρές του δρόμου, αλλά και στα μπαλκόνια των σπιτιών και τους ευλογούσε, ατενίζοντας προς όλες τις κατευθύνσεις.
Φθάνοντας η πομπή στην είσοδο της Μητρόπολης, τιμές απέδωσαν η Φιλαρμονική του δήμου και η μπάντα της V Μεραρχίας, που συνόδευε το στρατιωτικό άγημα ως είθισται στις υποδοχές υψηλών προσώπων.
Ο Πατριάρχης αφού φόρεσε τα Ιερά του άμφια προχώρησε στο εσωτερικό του ναού και χοροστάτησε στη Δοξολογία, που εψάλη με βυζαντινή μεγαλοπρέπεια. Όπως θα φαντάζεστε το άκουσμα από το ψαλτήρι ήταν θεϊκό, αφού είχαν συγκεντρωθεί οι πλέον καλλίφωνοι ψάλτες του Ρεθύμνου για τη μεγάλη αυτή στιγμή.
Ο Μητροπολίτης Αθανάσιος απουσίαζε, γιατί νοσηλευόταν στην κλινική Κυανούς Σταυρός.
Τον αντικατέστησε επάξια ο Χρυσόστομος Μακρυγιαννάκης, που προσφώνησε και τον Πατριάρχη με το γνωστό του λόγιο ύφος. Να συμπληρώσουμε εδώ, δοθείσης ευκαιρίας, ότι ο Μακρυγιαννάκης ήταν από τους λόγιους ιερωμένους της εποχής του. Αρθρογραφούσε συχνά στον τοπικό τύπο και έχαιρε ιδιαίτερου σεβασμού η λογοτεχνική του πέννα. Ο Πατριάρχης απάντησε ανάλογα εκφράζοντας τη χαρά του, που βρισκόταν στην πόλη των Γραμμάτων και Τεχνών, όπως τόνισε στην ομιλία του. Αναφέρθηκε στους ακατάλυτους δεσμούς που συνδέουν τη Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως και κλείνοντας εξέφρασε τη λύπη του, για την ασθένεια του Μητροπολίτη Αθανασίου. Η Δοξολογία έληξε με το Πολυχρόνιο του Πατριάρχου, που βγαίνοντας από τον ναό κατευθύνθηκε στο Μητροπολιτικό Μέγαρο, ενώ οι δύο μπάντες παιάνιζαν εθνικά εμβατήρια.
Εκεί στην αίθουσα τελετών του Μητροπολιτικού Μεγάρου προσφώνησε τον Πατριάρχη ο τότε Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Γιώργης Αγγελιδάκης, που ανακοίνωσε και την απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, περί ανακήρυξης του Οικουμενικού Πατριάρχου, επίτιμου δημότη της πόλης του Ρεθύμνου.
Αξίζει να παραθέσω την προσφώνηση του αγωνιστή γιατρού, που έκανε πάντα την πόλη μας περήφανη, σε κάθε του πρωτοβουλία και σε κάθε του παρέμβαση.
Είπε λοιπόν στον Πατριάρχη:
«Παναγιότατε Δέσποτα
Η φιλόθρησκος πόλη της Ρεθύμνης, οι ευσεβείς Ρεθύμνιοι,υποδέχονται με πλήθουσαν χαράν σήμερον,συγκίνησιν και αγαλλίασιν την κεφαλήν της Ορθοδοξίας,τον Σεπτόν Ιεράρχην, ο οποίος θεία χάριτι,ηυδόκησε να έλθει προς το χριστιανικόν τούτο ποίμνιό του, να το φωτίσει, να το καταυγάσει και να το εμψυχώσει εις τον χαλεπόν αγώνα της ζωής.
Αισθανόμεθα και εκτιμώμεν πάντες την προνομιακήν αυτή εύνοια της οποίας μας κατηξίωσεν η Θεία Πρόνοια να δεχθώμεν, μέσα εις τους ποταμούς της υικής ημών αγάπης, τον Κορυφαίον επί Γης Πατέρα και Αντιλήπτορα.
Ευλογούμεν την Αγίαν Επέτειον της Χιλιετηρίδος του μεγαλωνύμου Αγίου Όρους, του αγλαίσματος της σεμνής ημών πίστεως,την δώσασα την αφορμήν εις την μεγάλην απόφασιν της Υμετέρας Θειοτάτης Παναγιότητος.
Χαίρομεν και αγαλλόμεθα και αναφωνούμεν «Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου».
Η σκέψη και ο στοχασμός μας ανατρέχει εις την ευλογημένη εκείνη εποχήν, προ δεκάδων αιώνων, ότε επεφάνη και επεδαψιλεύθη εις τους προπάτορας ημών και δι αυτών εις ημάς αυτούς,το αοίδιον φως της Θείας Ευδοκίας,δια της πορείας και του κηρύγματος της αληθούς Πίστεως υπ΄ Αυτού του Μεγίστου Αποστόλου των Εθνών, του Θειοτάτου Παύλου, του καθιδρύσαντος την Σεπτήν και Αγίαν ημών Εκκλησίαν εν τη Νήσω.
Και βλέπομεν την εμφάνισιν εν των μέσω ημών της Υμετερέρας Παναγιότητος, ως επανάληψιν και ανανέωσιν προς ημάς της Θείας Χάριτος.
Η αμώμητος ημών Ορθόδοξος πίστις εις τον μόνον επουράνιον Πατέρα εθεμελιώθη ακλονήτως και απαρασαλεύτως ως επί βράχων γρανιτών και κατ’ ουδέν ίσχυσεν ουδεμία κατεναντίωσις,ουδείς πόλεμος, λιμοί, σεισμοί και καταποντισμοί ίνα την κάμψη.
Αγαρηνοί αλλόφυλοι και αν διαπέρασαν την ευκλεή ημών Νήσον δια πυρός και σιδήρου και άλλοι πολλοί ξένοι και επυλίδες, αν ύψωσαν εκατόμβας και σπίλωσαν και βεβήλωσαν και κατακρήμνισαν τα άγια του Θεού Τεμένη, τα ορθόδοξα των προγόνων μας αισθήματα, εδυναμούντο και ανεγεννώντο ως ο Φοίνιξ εκ τη τέφρας του.
Και συν τω χρόνω και αυτοί οι αλλόδοξοι αδελφοί ημών, οι Μωαμεθανοί Τούρκοι, εις των οποίων την λαμπράν Γην υμείς Θεόπνευστε Παναγιώτατε Πάτερ έχετε την Αγίαν Υμών Καθέδραν,τα σεπτά.Πατριαρχεία,και αυτοί λεγομεν οι αλλόδοξοι, καταυγαζόμενοι υπό της Θείας του Χριστού Δυνάμεως, εσέβοντο και ετίμων την αγίαν ημών πίστιν, ήναπτον κανδήλας εις τας Θείας της Πανσέπτου Θεομήτορος του Υιού του Θεού και των αγίων, εικόνας, και έκαιον θυμιάματα.
Αναμιμνησκόμεθα μετά συγκινήσεως των αδελφών ημών τούτων, ους η λαίλαψ, του Πολεμου και του Θυμού του Κυρίου απεμάκρυνεν της προσφιλούς ημών πάντων Πατρίδος,της ευκλεούς και Θεοφυλάκτου, εκατομπόλιδος Κρήτης
Ουδέποτε λησμονούμεν την αγαστήν μετ αυτών συμβίωσιν ημών,από της απελευθερώσεως και εντεύθεν και υποβάλλομεν εις την Υμετέραν Παναγιότητα την θερμήν παράκλησιν να γίνει κήρυξ των αναλλοίωτων αισθημάτων μας προς εκείνους της αγάπης και της στοργής, η οποία διείπε την μετ’ αυτών ενταύθα διαβίωσίν μας.
Ευελπιστούμε δε ότι και πάντα τα τέκνα του μεγάλου και ευκλεούς Τουρκικού Έθνους, θα περιβάλουν και θέλουν περιβάλλει,εσαεί,την Υμετέραν Παναγιότητα και πάντας τους λοιπούς εν τη Χώρα των Ορθοδόξους, δια των αυτών αισθημάτων στοργής και αγάπης ως αδελφούς αυτών.
Ου μην αλλά ας δοξάσωμεν την σήμερον ημέραν εν τη λαμπρότητα αυτής. Ας αινέσωμεν τον Κύριον Ευφρανθώμεν και αναμελψωμεν χαρμόσυνα άσματα.
Ότι σήμερον χαράς Ευαγγέλια
Ότι επεφάνη ημίν δόξαν Κυρίου
Πολυσέβαστε Πάτερ και Αυθέντα ημών
Ταπεινός ερμηνεύς των αισθημάτων,τούτων, της ευφροσύνης και της αγαλλιάσεως του Θεοφίλου Ρεθυμνιακού Λαού της απαρασαλεύτου ορθοδόξου αυτού πίστεως και του απεριορίστου σεβασμού αυτού προς την Υμετέραν Θεοφύλακτον Παναγιότητα, εκπληρώ με προσωπικόν ενθουσιασμόν ως Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Ρεθύμνης, την εντολήν αυτού, να ευχηθώ εις την Υμετέραν Παναγιότητα το «Καλώς Ήλθατε» και να υποβάλω την ομόθυμον αυτού απόφασιν δι ής ανακηρύσσεσθε επίτιμος δημότης της φιλοθρήσκου υμών πόλεως ταύτης».
Απαντώντας ο Πατριάρχης ευχαρίστησε για την τιμή και ευχήθηκε για την πόλη και τους κατοίκους της.
Μετά από τις ομιλίες προσφέρθηκαν αναψυκτικά και όλοι οι παριστάμενοι πέρασαν να φιλήσουν το χέρι του Αθηναγόρα.
Στις 3 το μεσημέρι έληξε η τελετή στο Δεσποτικό και ο Πατριάρχης με την ακολουθία του πέρασε από τον ναό των Τεσσάρων Μαρτύρων και προσκύνησε τα ιερά λείψανα. Έπειτα ζήτησε να τον οδήγησαν στην Πολυκλινική Κυανούς Σταυρός για να επισκεφθεί και να ευχηθεί «Περαστικά» στον νοσηλευόμενο Μητροπολίτη Αθανάσιο.
Ο Πατριάρχης στο Σπήλι
Επόμενος σταθμός του Πατριάρχη ήταν το Σπήλι όπου σε όλη τη διαδρομή τον περίμενε κόσμος να τον καλωσορίσει. Όλα δε τα χωριά είχαν διακοσμηθεί με αψίδες που έδιναν ιδιαίτερο τόνο στην υποδοχή.
Στο Σπήλι υποδέχτηκε τον Αθηναγόρα ο Μητροπολίτης Ισίδωρος με όλο τον Ιερό Κλήρο της Μητρόπολης στο Κοινοτικό Κατάστημα όπου και τον προσφώνησε ο πρόεδρος της Κοινότητας Στυλιανός Καλογρίδης. Στη συνέχεια σχηματίστηκε πομπή που κατέληξε στον ναό του Αγίου Παύλου όπου εψάλη δοξολογία.
Στο ψαλτήρι μια αγγελική φωνή συνεπήρε το ακροατήριο. Ήταν ο Ευάγγελος Κοπανάκης, ο σημερινός Γενικός Αρχιερατικός Επίτροπος της Μητρόπολης Λάμπης Συβρίτου και Σφακίων που τότε ακόμα δεν είχε χειροτονηθεί αλλά συμμετείχε ως λαϊκός.
Όταν έφθασε η ώρα για το Πολυχρόνιο του Πατριάρχη άρχισαν τα δύσκολα. Σάμπως είχε ξαναπεράσει Πατριάρχης από τον τόπο μας για να ξέρουμε και το Πολυχρόνιό του;
Έσωσε την κατάσταση ως από μηχανής θεός ο καθηγητής Εμμανουήλ Φωτιάδης καθηγητής στη σχολή Χάλκης που συνόδευε τον Πατριάρχη.
Με κομψό τρόπο υπαγόρευε και ο π. Ευάγγελος επαναλάμβανε μελωδικά. Επειδή όπως ήταν φυσικό ο ρυθμός ήταν κατά τι αργός, βρήκε ευκαιρία κάποιος, όνομα και μη χωριό, που δεν άντεχε τον αγέρωχο χαρακτήρα του νεαρού φοιτητή να χαρακτηρίσει την απόδοση ως ένα μοιρολόι που τόσο βαρετό δεν είχε ακούσει ποτέ του.
Άκουσε όμως ο Πατριάρχης το πικρόχολο σχόλιο και χωρίς δεύτερη σκέψη κατεβαίνει από τον θρόνο ανοίγει την αγκαλιά του και κλείνει μέσα της τον έκπληκτο Ευάγγελο.
– Συγχαρητήρια παιδί του λέει. Τόσο υπέροχο Πολυχρόνιο δεν έχω ακούσει μέχρι τώρα.
Στο ρεπορτάζ του τοπικού τύπου δεν αναφέρεται φυσικά το επεισόδιο αυτό. Τονίζεται όμως το γεγονός ότι ο Πατριάρχης δεν μπόρεσε να μην εκφράσει τον θαυμασμό του στον π. Ευάγγελο Κοπανάκη, για την ψαλτική του δεινότητα και να τον συγχαρεί. Ακολούθησε γεύμα και κατά τις 6 το απόγευμα ο Πατριάρχης αναχώρησε για τα Χανιά.
Ήταν μια μεγάλη ιστορική στιγμή για την τοπική κοινωνία η επίσκεψη του Πατριάρχη Αθηναγόρα. Ιστορική όπως χαρακτηρίστηκε και όχι τυχαία. Ένα σπουδαίο γεγονός που πέρασε στα χρονικά του τόπου με πηχυαίους τίτλους όπως άρμοζε στην περίσταση άλλωστε.
Σημ.: Οι φωτογραφίες είναι από το Αρχείο του Πανεπιστημίου Κρήτης και τις ανάρτησε χθες στον προσωπικό της λογαριασμό η κ. Μάρα Μανουρά με την ευκαιρία της επετείου.