Όπως και να προσεγγίσουμε το Ρέθυμνο, είτε μέσα από την στοχαστική γραφίδα του Παντελή Πρεβελάκη είτε επηρεασμένοι από την αιρετικές πένες του Γιάννη Δαλέντζα, και του Ανδρέα Νενεδάκη, θα συναντήσουμε ένα τόπο σεμνό ,διακριτικό , που λες από συστολή δεν μας άφησε ποτέ να αποκαλύψουμε τα μυστικά του Aπο τυχαία γεγονότα μάθαμε αυτά που κάνουν την πολιτεία μας ξεχωριστή Μας πήρε χρόνια να πληροφορηθούμε με την έγκυρη υπογραφή της επιστημονικής έρευνας ότι υπήρχε ζωή στον τόπο αυτό και πριν από 130.000 χρόνια Κι επειδή αναφέρθηκα σε απρόσμενες ανακαλύψεις, ας μην ξεχνάμε ότι από τυχαίο εντοπισμό του σπηλαίου Γερανίου το 1969, κατά τις εργασίες διάνοιξης της Εθνικής Οδού απέκτησε φωνή η Νεολιθική περίοδος
Η σημερινή πόλη ακουμπά ευλαβικά πάνω στα ερείπια της αρχαιότερης που η ονομασία της προβλημάτισε αρκετά τους λόγιους μας ως προς την ετυμολογία Φέρεται κατά πολλούς τύπους Ριθυμνία, Ρίθυμνα, Ρείθυμνα και Ρήθυμνα. Προσπερνώ τις λεπτομέρειες γιατί και μόνο η ετυμολογία του ονόματος προϋποθέτει μια ολόκληρη συνεδρία
Την ταυτότητα της αρχαιότερης πόλης στοιχειοθετούν τα αργυρά και χάλκινα νομίσματα που βρέθηκαν που φέρουν από τη μια πλευρά την κεφαλή της Αθηνάς ή του Απόλλωνα και από την άλλη δυο δελφίνια ή τρίαινα ή τρίποδα ή αίγα που τρέχει ή Απόλλωνα ή Μίνωα
Κατά το 2ο αιώνα μαρτυρείται και πάλι η Ρίθυμνα από μια σημαντική Δελφική επιγραφή που τεκμηριώνει το δεσμό κοινής λατρείας με το Μαντείο
Αν και υπήρχε ζωή η πόλη δεν έχει να παρουσιάσει κάτι ιδιαίτερο στις προϊστορικές περιόδους γι αυτό , όπως εικάζει ο Εμμ Γενεράλις, δεν αναφέρεται από τον Όμηρο
Ο Ρωμαίος σοφιστής Κλαύδιος Αυρηλιανός παρότι η κριτική δεν τον θεωρεί αξιόπιστο συγγραφέα λόγω των υπερβολών του αναφέρει και κάτι για την πόλη μας που έστω και με επιφυλάξεις αξίζει να το προσέξουμε Κάνει μνεία της Ρεθύμνης κατά την τρίτη εκατονταετηρίδα μ. Χ και την παρουσιάζει ως ένα χωριό στο οποίο ζούσε ένας ψαράς που είχε καταφέρει να θεραπεύει τη λύσσα με τα εντόσθια ιππόκαμπου
Ο επιφανής Κωνσταντίνος Καλοκύρης ,αρχαιολόγος –βυζαντινολόγος, χαρακτηρίζει το μύθο αυτό ως μια ένδειξη της εξυπνάδας και φιλομάθειας των κατοίκων του Ρεθύμνου
Το Ρέθυμνο αρχίζει να γίνεται πολιτεία την περίοδο της Ενετοκρατίας Οι Ενετοί ως κυρίαρχοι τότε στη θάλασσα ,είχαν ανάγκη από ένα λιμάνι στο σημείο αυτό ,έστω και μικρό, για να καταφεύγουν οι γαλέρες που παρέπλεαν τα βόρεια παράλια από το Χάνδακα στα Χανιά Έτσι διασκεύασαν το Μαντράκι στο υπήνεμο ανατολι κό μέρος του ακρωτηρίου της Φορτέτζας Εγκατέστησαν εκεί και το διοικητικό κέντρο της περιοχής Σε αντίθεση με Χάντακα και Χανιά που κυριαρχούσε το φράγκικο στοιχείο , το Ρέθυμνο είχε περισσότερο ελληνικό στοιχείο διαθέτοντας τους περισσότερους Έλληνες ευγενείς τους Αρχοντορωμαίους.
Εδώ είχε ην έδρα του ο ρετούρης (ρετόρε) όπως λεγόταν ο Ενετός νομάρχης που διοικούσε όλο το territorio H ακμή της πόλης οφείλεται και στη διάκριση των Ρεθεμνιωτών στις Τέχνες και τα Γράμματα Δεν είναι τυχαίο ότι προστάτες της Αρχαίας Ρίθυμνας ήταν ο Απόλλωνας και η Αθηνά
Βλαστοί Μουσούροι Βαρούχες Καλλέργηδες, Πόρτιοι Χορτάτσηδες, Σκούφοι Πάνδημοι, Καλλονάδες Μπουνιαλήδες Πατελάροι, Σοφιανοί, Βεργίτσηδες, είναι μερικοί μόνο από τους πολλούς και σημαντικούς εκπροσώπους της πόλης Μεγάλη στιγμή για το Ρέθυμνο η ίδρυση της Ακαδημίας των VIVI στα 1561 των ζωντανών μια πρωτοβουλία του Φραντζέσκο Μπαρότσι , η πρώτη σημειωτέον που ιδρύθηκε έξω από την Ιταλία
Όσο για τους ευγενείς είχαν το δικό τους στέκι τη γνωστή μας Λότζια ,που μπορεί να μην είχε τη μεγαλοπρέπεια της Λέσχης του Χάνδακα, αλλά τιμούσε την αποστολή της Αξιοσημείωτες και οι γιορτές τους που περιγράφει τόσο περίτεχνα η κα Ασπασία Παπαδάκη Ο νεραντζοπόλενος μάλλον δεν θα μας συγκινούσε και τόσο σήμερα, αλλά το θέαμα των πυρσών στις εσοχές της πρόσοψης του αρχοντικού ιδιοκτησίας σήμερα Δρανδάκη θα πρέπει ήταν φαντασμαγορικό
Αξιόλογο το έργο της Κρητικής Αναγέννησης και στην Αρχιτεκτονική όπως διαπιστώνουμε από τα μνημεία που μας κληροδότησαν οι αιώνες και σεβάστηκε ακόμα και ο Εγκέλαδος Μόνο οι κατά καιρούς κατακτητές δεν τα σεβάστηκαν και όσα δεν κατάστρεψαν τους αφαίρεσαν υλικά για να κτίσουν τα σπίτια και τα αρχοντικά τους
Έχουμε όμως και πολλές επαναστάσεις που αξίζει να αναφέρουμε με την επισήμανση των ιστορικών ότι στην πόλη αυτή σχεδιάζονταν πριν επεκταθούν στο νησί Ας θυμηθούμε μερικές από τις πιο σημαντικές
Στα 1228 οι γαιοκτήμονες αγανακτισμένοι από την άδικη διανομή των τιμαρίων επαναστάτησαν και κατέλαβαν την πόλη βοηθούμενοι από τον αυτοκράτορα της Νικαίας Βατάτση
Το 1293 επαναστάτησε και πάλι το αρχοντολόι συμμαχώντας με τους Γενουάτες αλλά υποτάχθηκε όταν συνειδητοποίησε ότι προκοπή δεν θα έβλεπαν αφου η προέλευση του δεσπότη άλλαζε μόνο
Νέα επανάσταση έχουμε το 1341 από το Σμυρίλιο (1) και το 1347 από τον Καψοκαλύβη που προδωμένος από τον Φαλέτρο βρέθηκε στην κρεμάλα από τους ίδιους τους ακολούθους του
Στα 1415 που επισκέπτεται το Ρέθυμνο ο Χριστόφορος Μπουοντελμόντι καλόγερος από τη Φλωρεντία βρίσκει μια ήσυχη περιοχή με κατοίκους που τον εντυπωσιάζουν με τη φιλοξενία τους
Οδοιπορικό Χριστ. Μπουοντελμόντι στο Ρεθυμνο του 1415!
«Περνούμε χαμηλούς λόφους έως ότου ερχόμαστε στη Ρίθυμνα. Μόλις φθάνουμε συμφωνούμε όλοι ότι είναι μια ωραία πόλη.
Ξανανεβαίνουμε στο καράβι μας γιατί είμαστε κουρασμένοι και παραπλέομε την ακτή προσπαθώντας να εξετάσουμε την πεδιάδα. Θαυμάζουμε σε μικρή σχετικά απόσταση το ρεύμα του Πλατανιά με τα περιβόλια του.
Έπειτα βλέπομε γρήγορα το ποτάμι του Αρίου (Αρκαδιώτη). Αφήνω δεξιά μου μικρά υψώματα, τα οποία διαπερνά ο Μυλοπόταμος: το όνομά του ετυμολογείται από τις ελληνικές λέξεις μύλος και ποταμός. Με το ίδιο όνομα διακρίνομε ένα κάστρο που κυριαρχεί στη θάλασσα (Πάνορμος). Πολύ κοντά, προς το νότο, είδα μια μεγάλη εύφορη πεδιάδα, η οποία από τα ανατολικά προς τα δυτικά έχει σημαντικό μήκος.
Από εκεί ο αγαπητός μου φίλος Rinuccio (d’ Arezzo) πήρε το θέμα του βιβλίου του για την «Πενία» και διηγήθηκε διάφορα πράγματα γ’ αυτή την πεδιάδα.
Βλέπομε τώρα το ακρωτήριο Ατάλη (Μπαλή) και πιο πέρα προσκυνούμε την Αγία Πελαγία.
Λέγεται ότι σ’ αυτή την ακτή, άρρωστοι άνθρωποι που έχουν πόνους χώνονται γυμνοί στην άμμο και γίνονται καλά. Βλέπομε επίσης το βουνό Κουλούκουνας, που είναι πολύ ψηλό. Όχι μακριά φαίνεται το ακρωτήρι Άγιος Σώστης…».
Έχουμε μετά αποκλειστικά εδώ στο Ρέθυμνο την επανάσταση του Σήφη Βλαστού στα 1453 ενώ το 1462 ξεσηκώνονται Γαβαλάδες, Αργυρόπουλοι και Μελησσινοί Η επανάσταση όμως πνίγηκε στο αίμα μετά από προδοσία του Εβραίου Μαυρογόνατου και του καθολικού ιερέα Λίμα
Και μετά από μια ακόμα συμμετοχή του Ρεθύμνου στην επανάσταση κατά των Ενετών το 1363 δέχεται το 1538 το καταστροφικό πέρασμα του πειρατή Βαρβαρόσα που λεηλάτησε την πόλη Στα 1567 το Ρέθυμνο λεηλατείται ξανά από πειρατές που γίνονται ο φόβος και ο τρόμος των κατοίκων (ακόμα υπάρχουν σε παλιά σπίτια σιδερένια κιγκλιδώματα στα παράθυρα, μέτρο προστασίας κατά το δυνατόν βέβαια) Το 1570 πολιορκήθηκε από τους επαναστάτες του Καντανολέου και κατελήφθη από τον αρχηγό Ιωάννη Φράγκο για να καεί στα 1571 από τον πειρατή Ουλούτζ Αλή
Ήταν σαφές ότι η πόλη έπρεπε να οχυρωθεί Τι παλαιότερο σχέδιο που αναφέρεται στη Φορτέτζα είναι ατό που πρότεινε ο μηχανικός Αgostin Castelio το 1555
Τελικά και αρκετά χρόνια αργότερα ξεκίνησαν οι εργασίες πάνω στη μελέτη κάποιου άλλου και συγκεκριμένα του Sforzα Paliavicini
Ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε το Σεπτέμβρη του 1573 όταν ρέκτορας της πόλης ήταν ο Alvise Lando Μέχρι το καλοκαίρι του 1577 είχαν περιτοιχιστεί όλες οι πλευρές εκτός από εκείνη που ήταν προς τη θάλασσα και που συμπληρώθηκε τελικά στα 1578
Οι Ρεθεμνιώτες όμως δεν φάνηκαν πρόθυμοι να κατοικήσουν στο κάστρο γιατί ο δρόμος ήταν ανηφορικός και το λιμάνι μακριά Επίσης θεωρούσαν επικίνδυνο το γεγονός να μένουν γυναίκες στον ίδιο χώρο με τους στρατιώτες
Στα 1646 οι Τούρκοι που ήθελαν οπωσδήποτε να υποτάξουν το νησί πολιορκούν το Ρέθυμνο Οι Ρεθεμνιώτες εγκλωβίζονται μη έχοντας δρόμο διαφυγής και στις 10 του Οκτώβρη γίνεται η μεγάλη έφοδος
Οι Ενετοί προσπάθησαν να σωθούν τρέχοντας στο κάστρο αλλά αναγκάστηκαν να παραδώσουν την πόλη 3 Νοεμβρίου 1646 Αυτά που επακολούθησαν ανείπωτης θηριωδίας τα περιγράφει γλαφυρότατα ο Μαρίνος Τζάνε Μπουνιαλής στον ΚΡΗΤΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ
Αφού πέφτει και ο Χάνδακας στα 1669, η Κρητική γη μοιράζεται ανάμεσα στα θρησκευτικά ιδρύματα, τους διάφορους αξιωματούχους και το τουρκικό Δημόσιο, ενώ ο ντόπιος πληθυσμός δουλεύει σε αυτήν σαν δουλοπάροικος, παίρνοντας από τη σοδειά ένα ποσοστό καθορισμένο, που ποτέ όμως δεν τηρήθηκε σεβαστό από την αρπαχτική ασυδοσία του κατακτητή.
Μετά το μεγάλο σεισμό του 1717 που επιβεβαίωσε τη στατική επάρκεια των κτηρίων του Ρεθύμνου και μιας επιδημίας πανώλης που ολοκλήρωσε τις συμφορές άρχσε σιγά σιγά να ξανακυλά η ζωή για τους Μωαμεθανούς ήρεμη κι ευχάριστη, για τους Χριστιανούς τυραννισμένη κι επικίνδυνη.
Είναι πολλά τα ιστορικά γεγονότα που έχουν καταγραφεί για την περίοδο αυτή της πικρής σκλαβιάς
Το 1801 γίνεται μεγάλη σφαγή χριστιανών Το 1812 εμφανίζεται ο Οσμάν Πασάς ο επιλεγόμενος Πνιγάρης που τιμωρεί τους γενίτσαρους φόβο και τρόμο των ρωμιών Το 1821 με την έναρξη της επανάστασης σφάζονται ακόμα 100 Χριστιανοί Το 1822 απαγχνίζεται ο ηρωικός επίσκοπος Γεράσιμος Περδικάρης και το 1824 αποκεφαλίζονται οι τέσσερις μάρτυρες
Ο Γενεράλης αναφέρει και άλλες μάχες και άλλες σφαγές μέχρι το 1898 μήνα Νοέμβριο που διώχθηκε ο τουρκικός στρατός και στο αέτωμα του διοικητηρίου ανέμισε η σημαία της αυτονομίας
Μια και αναφερθήκαμε στο Γενεράλη από τις μεγάλες πνευματικές μορφές του τόπου και βασικό θεμελιωτή της γυμνασιακής εκπαίδευσης στο Ρέθυμνο, να σταθούμε σε μια περιγραφή της πόλης διαχρονικά που έχει ενδιαφέρον
Υπήρχαν,αναφέρει, τρείς πύλες στα τείχη της Η Πόρτα της Άμμου η Σαμβονιέρα των Ενετών και αργότερα Κουμ –καπί των Τούρκων που τη γκρέμισαν το 1900 επί ρωσικής κατοχής, η Μεγάλη Πόρτα (παρά τον προμαχώνα της Αγίας Βενεράντας και η τρίτη στο μέσον του δυτικού τείχους όπου είναι το σημερινό κτήριο της Περιφερεακής Ενότητας η πρώην Νομαρχία δηλαδή Κατά διαστήματα είχαν κτήσει τους προμαχώνες της Αγίας Βαρβάρας της Αγίας Βενεράντας και του Σκορδίλη Στο δυτικό άκρο της μεσημβρινής πλευράς οι Τούρκοι άνοιξαν και μια άλλη πύλη τη Μαρμαρόπορτα που ήταν μόνο για το στρατό Μπροστά από τη μεσημβρινή πλευρά οι Τούρκοι άνοιξαν μια τάφρο που αργότερα μετέβαλαν σε λαχανόκηπο
Μα εικόνα από το Ρέθυμνο του 1670 .μας δίνει ο περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί στο παρακάτω άρθρο του GEORGE G. MILESπου μετέφρασε , επιμελήθηκε και δημοσίευσε ο Μιχαήλ Μύρωνος Παπαδάκις στο περιοδικό ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΠΥΡΦΟΡΟΣ
Η ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ ΤΟΥ EVLIYA CHELEBI ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ
Ο Evliya Chelebi, αυτός ο ευχάριστος, αεικίνητος και ομιλητικός Τούρκος περιηγητής του
17ου αιώνος, επεσκέφθη την Κρήτην το 1669, και έφυγε από το νησί για τη Μάνη τον Απρίλιο του
1670 (βλ. G. C. Miles, The Athenion Agora, vol. IX, Princeton, 1962, p. 13). Ήτο παρών είς το τέλος
της μακράς πολιορκίας του Χάνδακος, (Ηρακλείου) το 1669. Προ η μετά από το σημαντικόν αυτό
γεγονός, δηλαδή κατά την διάρκεια του 1669 ή κατά την άνοιξιν του 1670, επεσκέφθη το Ρέθυμνον,
το οποίον είχε καταληφθή από τους Οθωμανούς το 1646, δηλαδή 23 χρόνια ενωρίτερα. Είς τον
όγδοον τόμον του μεγάλου του Seyaret – Namesi, ο Evliya αφιερώνει ολίγες σελίδες είς την
περιγραφή του Ρεθύμνου και είς την εργασίαν μου αυτή, θα προσπαθήσω να δώσω μια ελεύθερη
μετάφρασι αυτών των παραγράφων. Πρέπει να είναι ελεύθερη η μετάφρασίς μου, γιατί ο Evliya
χρησιμοποιεί μια πολύ πομπώδη, κάποτε ποιητική και συχνά σκοτεινή, γλώσσα, ένα μίγμα
Αραβικών, Τουρκικών και Περσικών, τα οποία, μεταφραζόμενα κατά γράμμα, θα ήσαν, φοβούμαι,
βαρετά και καμμιά φορά, ίσως, ακατανόητα… Συχνά υπάρχουν κενά είς το κείμενο είτε διότι ο
Evliya παρέλειψε να συμπληρώση μία πρότασι, είτε εξ’ αιτίας παραφθορών είς τις επιγραφές. Είς την
περιγραφή του αυτήν δίδει τον τίτλον <<Περί της απόψεως του θαυμασίου φρουρίου του
Ρεθύμνου>>.
Η μετάφρασίς μου ακολουθεί:
<<Είς τα Ελληνικά το ονομάζουν Ρέθυμ… Ο ιδρυτής του ήταν ένας Βενετός πρίγκηψ κατά
το έτος… Κατά τη διάρκεια της Βασιλείας του Σουλτάνου Ιμπραήμ Χάν, κατελήφθη από τον Ντελή
Χουσεΐν Πασά (πέθανε το 1659). Σήμερα είναι η έδρα του Σανζάκ Μπέη. Το εισόδημα του Πασά
είναι 229.000 (ή 269.000) acches. Υπάρχει ένας Alay Bey (συνταγματάρχης), και ένας Creri
(διοικητής στρατευμάτων) και 39 τιμάρια ενός Zaim (ένα τιμάριο από ολιγώτερα των 20.000 aspers).
Σύμφωνα με τον νόμο, κατά την διάρκεια μιας πολεμικής εκστρατείας, μαζί με τους στρατιώτες
(ακολούθουσαν) 5.000 έφιπποι εθνοφύλακες, για τους οποίους η αποζημίωσης είναι 150 Aqches. Η
αστική περιφέρεια περιλαμβάνει… χωριά. Υπάρχει ένας αρχηγός Γενιτσάρων, ένας φύλακας του
Κάστρου, τέσσαρες αξιωματικοί των Γενιτσάρων, ένας αρχηγός των οπλοφόρων, ένας αρχηγός των
πυροβολητών, ένας αρχηγός των ODAS των Γενιτσάρων, κάθε ένας με δύο ιδιωτικούς στρατιώτες.
Συνολικά υπάρχουν 20 υπεύθυνοι φρουροί του Κάστρου και 3.000 στρατιώτες του Φρουρίου, και
ένας αξιωματικός αντίστοιχος του Μουφτή μιας επαρχίας, ένας αρχειοφύλακας των απογόνων του
Προφήτη, ένας επαρχιακός διοικητής, ένας αρχηγός των εφίππων εθνοφυλάκων, ένας αξιωματικός
της αστυνομίας υπεύθυνος για τα μέτρα και τα σταθμά, ένας εφοριακός, ένας επί κεφαλής
αρχιτέκτων, ένας διοικητής της πόλεως, ανώτερος υπάλληλος για τα αγροτικά προϊόντα, λιμενάρχης,
τελώνης, εισπράκτωρ διοδίων…
Με λίγα λόγια, μαζί με τους στρατιώτες, στους οποίους έχει ανατεθή η άμυνα της πόλεως,
υπάρχουν ακόμη 12.000 ένοπλοι και ετοιμοπόλεμοι άνδρες του Ισλάμ.
Η τ ο π ο γ ρ α φ ί α τ ο υ φ ρ ο υ ρ ί ο υ:
Τα ισχυρά τείχη έχουν κτισθή πάνω στο γυμνό βράχο που υψώνεται πάνω από την ακτή.
Προς το μέρος της ξηράς, σε όχι μεγάλο ύψος, υπάρχει μιά ακρόπολις κτιστή. Όποιος ξεκινά από τα
σπίτια που βρίσκονται πιο κάτω, μέσα σ’ αυτή την ακρόπολη, προχωρεί προς βορράν, περνά από ένα
ανοικτό παρεκκλήσι και μιά έκταση πλούσια σε πρασινάδα, ως 500 βήματα μήκος. Ύστερα
ανηφορίζοντας κανείς απότομα αντικρύζει ένα μεγάλο τείχος.
*Ο κ. G. G. Miles είναι Καθηγητής Αμερικάνικου Πανεπιστημίου.
Το Ichqale είναι πενταγωνικό στο σχήμα, και είναι κτισμένο με πέτρα. Είναι ένα απολύτως απόρθητο
και στέρεο φρούριο. Το συνολικό μήκος των τειχών είναι 3.400 βήματα, και στις πλευρές υπάρχουν 5
τεράστια προπύργια. Οι τέσσερις πλαϊνοί τοίχοι είναι από λείο βράχο και έχουν είς την κορυφή
αγκαθωτό σύρμα. Σαν ένας ψηλός μιναρές, πετροπελεκητός, πάνω στην κορυφή ενός υψηλού λόφου
το Quale είναι πάντοτε έτοιμο για πόλεμο. Ενώ είναι αδύνατον να υπονομευθούν τα τείχη από
οποιαδήποτε κατεύθυνσι, για να επαληθεύση το ρητό ότι <<η θέλησις του ανθρώπου ημπορεί να
μετακινήση βουνά>>, ο Κιουτσούκ Χασάν Πασάς, κατόρθωσε κατά την διάρκειαν της πολιορκίας
και υπονόμευσε το φρούριο, κάτω από τον προμαχώνα του Ichqale, στη γωνία που αντικρύζει το
Namazgyah, και, οδηγώντας την Μουσουλμανική επίθεσι από την κατεύθυνσι αυτή, έγινε κύριος
αυτού του μεγάλου Φρουρίου εκείνη την ημέρα.
Όπως τα τείχη του φρουρίου των Χανίων, η εσωτερική επιφάνεια όλων των τειχών αυτού
του Ichqale είναι σκεπασμένη με χώμα. (;) Το πάχος του τείχους είναι δύο (μερικά χειρόγραφα
γράφουν 20) βήματα. Προς ανατολάς υπάρχει μιά Πύλη εφωδιασμένη με χονδρές σιδερένιες πόρτες,
που φθάνουν στο ύψος δύο σειρών ογκολίθων. Κρεμασμένο πάνω από την εξωτερική πόρτα, -σαν
σήμα ή έμβλημα-, υπάρχει ένα τεράστιο ψαροκόκκαλο, και διαμέσου αυτών των θυρών, διατρέχει
ένας φαρδύς, θολωτός διάδρομος, πάνω από τον οποίον υπάρχουν επάλξεις κατασκευασμένες με
χώμα. Μέσα στό Ichqale υπάρχουν 50 σπίτια με εκθαμβωτικά άσπρες στέγες. Πλάϊ σ’ αυτά υπάρχουν
μερικά υψηλά μέγαρα θαυμασίου ρυθμού, μεταξύ τών οποίων είναι και το Serai του Διοικητού του
Φρουρίου: πολυτελής κατοικία του Sheikh Mehmet Effendi. Υπάρχει επίσης το τζαμί του Σουλτάνου
Ιμβραίμ Χάν, και ένα μικρότερο τζαμί επίσης, καθώς και το οπλοστάσιο, αποθήκες για προμήθειες σε
τρόφιμα και δεξαμενές. Επίσης 40 πυροβόλα μεγάλου βεληνεκούς. Στην πραγματικότητα έχουν τόσα
πολεμοφόδια και στρατιωτικό εξοπλισμό, ώστε, ούτε ο Θεός να μην μπορεί να τα υπολογίση. (Είθε ο
Αλλάχ, ο προστάτης, να τους προστατεύση από διαβολικούς εχθρούς!)
Π ε ρ ί τ η ς φ ύ σ ε ω ς τ ω ν κ τ ι ρ ί ω ν κ ά τ ω α π ό τ ο φ ρ ο ύ ρ ι ο, ε ί ς τ α π ρ
ο ά σ τ ε ι α τ ο υ Ρ ε θ ύ μ ν ο υ:
Πάνω στην ακτή, πέρα από τα τείχη του φρουρίου, υπάρχει ένα εξωραϊσμένο ορθογώνιο
RIBAT (στρατιωτικός σταθμός) με χαμηλούς πέτρινους τοίχους και χωρίς τάφρο, και σε ωρισμένα
σημεία των πλευρών του υπάρχουν προπύργια, τα οποία εν τούτοις δεν είναι ισχυρά. Κανένα απ’
αυτά δεν θα μπορούσε ν’ αντισταθή είς επίθεσιν κατά την διάρκεια μιάς πολιορκίας. Ή συνολική
έκτασις αυτού του προαστείου είναι 4.600 βήματα.
Υπάρχουν τρείς μεγάλες πόρτες: Η μεγάλη πόρτα προς το μέρος του Giblah. Η άλλη που
αντικρύζει την ανατολή, η ΠΥΛΗ TEKKE (και οι δυό είναι πολύ ισχυρές τριώροφες πόρτες). Και η
πόρτα S-L-V-N-Y-E, που επίσης είναι εστραμμένη προς την Ανατολή. Απ’ αυτή την τελευταία πόρτα
μέχρι το λιμάνι δεν υπάρχουν τείχη. Αλλά όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν το φρούριο, είς όλο το μήκος
της ακτής ετοποθέτησαν πασσάλους σαν χαράκωμα, και προσπάθησαν να υπερπηδήσουν τα
απόκρημνα τείχη των προπυργίων, αλλά πάλι ήσαν πολύ χαμηλά (;).
Ακόμη, τα κανόνια που καλύπτουν ολόκληρο το λιμάνι φαίνονται από τις πολεμίστριες και
τις γωνιές (του κάστρου) και είναι πανέτοιμα.
Μέσα σ’ αυτό το προάστειο, -ένα καταπληκτικό πράγμα-, υπάρχουν οικοδομές που βλέπουν
προς την θάλασσα και ανήκουν σε απίστους που έμειναν στην πόλι. Η γλώσσα είναι ανεπαρκής να τις
περιγράψη και να τις επαινέση. Συνολικά υπάρχουν 3.700 δωμάτια. Αλλά αυτά δεν θα μπορούσαν να
ονομασθούν μέγαρα. Υπάρχουν μονάχα 77 απ’ αυτά. Ο αριθμός των δωματίων μετρήθηκε στην
απογραφή του Mϋkellep Pagha. Ανάμεσα στα μέγαρα είναι: Το Mϋkellep Pasha Serai, το Veli
Ketkoda Serai, το Shaban Alay Bcyi Serai, το Ankebut Ahmed Pasha Serai και…
Π ε ρ ί τ η ς α π α ρ ι θ μ ή σ ε ω ς τ ω ν Α υ τ ο κ ρ α τ ο ρ ι κ ώ ν Ο θ ω μ α ν ι κ ώ
ν κ α ι τ ω ν ά λ λ ω ν α ξ ι ο σ η μ ε ι ώ τ ω ν Τ ζ α μ ι ώ ν:
Τα κυριώτερα τζαμιά είναι έξη τον αριθμό: Πρώτο απ’ όλα, πάνω στην ακρόπολη, το τζαμί
του Ιμβραΐμ Χάν. Μετά, είς την πύλη Τεκκέ, το Τζαμί Βαλιδέ Σουλτάν. Είς την αγορά το Τζαμί Βελή
Χουσεΐν Πασά. Επίσης το Τζαμί Ανκεμπούτ Αχμέτ Πασά, απέναντι από την Πύλη Τεκκέ, μέσα στο
νεκροταφείο, το Τζαμί Βελή Πασά… όλ’ αυτά ικανά να εξυπηρετήσουν μεγάλους αριθμούς πιστών.
Οι εκκλησιές είχαν μετατραπή είς Μουσουλμανικούς τόπους λατρείας. Παλαιοί τόποι λατρείας…
Π ε ρ ί τ ο υ ε π ι σ ή μ ο υ κ α τ α λ ό γ ο υ τ ω ν Τ ζ α μ ι ώ ν (Mesajid) τ ο υ
Λ α ο ύ τ η ς Π ί σ τ ε ω ς:
Συνολικά υπάρχουν εννέα ενοριακά κοινόβια δια τους ευσεβείς και ασκητές μεταξύ των…
Ω ς έ π α ι ν ο ς δ ι α τ ι ς θ ε ο λ ο γ ι κ έ ς σ χ ο λ έ ς:
Υπάρχουν δύο Medreses δια τους μορφωμένους…
Π ε ρ ί τ ω ν π α ι δ ι κ ώ ν σ χ ο λ ε ί ω ν:
Συνολικά υπάρχουν τρία σχολεία για αγόρια: πρώτον…
Π ε ρ ί τ ο υ T e k k e τ ο υ A l – I a b a:
<<Η οικογένεια εκείνων που φορούν χειροποίητο ένδυμα των τιμημένων Δερβίσιδων>>).
Συνολικά υπάρχουν τρία κοινόβια δερβίσιδων, των αρχηγών του δερβισικού τάγματος των
Dhakirs. Ανάμεσα σ’ αυτά, ο Tekkes της Πύλης του Tekke ακμάζει… Έξω από την… Πύλη
είναι ο Τεκκές Βελή Πασά, (ένα χειρόγραφο έχει: Τεκκές Ντελή Χουσεΐν Πασά) ο οποίος
είναι ένα Khanaqan των Bektashis. Μοιάζει με το Bagh – I Irem (ένα γήινο, μυθικό
παράδεισο στην έρημο της Αραβίας) και αξίζει να το δη κανείς.
Π ε ρ ί τ ω ν μ α γ ε υ τ ι κ ώ ν λ ο υ τ ρ ώ ν τ α ο π ο ί α γ ε μ ί ζ ο υ ν τ
η ν ψ υ χ ή μ ε η ρ ε μ ί α κ α ι ε υ χ α ρ ί σ τ η σ ι:
Υπάρχουν δύο λαμπρά λουτρά, πρώτον…
Π ε ρ ί τ ω ν μ α γ ε ι ρ ε ί ω ν (Imaret), d a r a l’ i t’ a m γ ι α τ ο υς τ α
ξ ε ι δ ι ώ τ ε ς:
Υπάρχουν τρία ιδρύματα για προμήθειες. Αυτά είναι τα ακόλουθα: πρώτον το
μαγειρείον του Τζαμιού Δελή Χουσεΐν Πασά, το μαγειρείον του Τζαμιού Βαλιδέ Σουλτάν,
κοντά στην Πόλη Τεκκέ και το μαγειρείον του Τζαμιού Βελή Πασά… Όλα, πρωί – βράδυ
μοιράζουν την ευλογία ενός γεμάτου πιάτου σούπας για νέους και γέρους, πλούσιους και
φτωχούς…
Π ε ρ ι γ ρ α φ ή τ ω ν α γ ο ρ ώ ν κ α ι τ ω ν π α ζ α ρ ι ώ ν:
Υπάρχουν 150 μικρά καταστήματα που ανήκουν σε βιοτέχνες και εμπόρους, όπου
μπορεί κανείς να βρη οτιδήποτε.
Π ε ρ ι γ ρ α φ ή τ ω ν K h a n s τ ω ν Ι χ θ υ ε μ π ό ρ ω ν:
Υπάρχουν τρία Khans των κυριωτέρων εμπόρων, μεταξύ των οποίων…
Έ π α ι ν ο ς τ ω ν κ ρ η ν ώ ν π ο υ ε υ χ α ρ ι σ τ ο ύ ν τ η ν κ α ρ δ ι ά
κ α ι τ η ν ψ υ χ ή:
Υπάρχουν συνολικά δέκα κρήνες ποσίμου νερού, αλλά, μεταξύ αυτών,
αξιοσημείωτες είναι η Πηγή του Νερού της ζωής, η Qral Chslimesi (Βασιλική Πηγή) είς την
Πλατεία της Αγοράς. Από άσπρο μάρμαρο σκαλισμένη από ένα Φράγκο μεγάλο γλύπτη,
είναι στολισμένη με διάφορα είδη αναγλύφων. Απο τα στόματα και τις μύτες και τους
φαλλούς των προσώπων, τρέχει καθαρό διαυγές νερό, με τέτοιο τρόπο ώστε όλοι όσοι τα
βλέπουν, βάζουν τα δάκτυλά τους στα στόματά τους, με έκπληξη και αμηχανία…
Μ ι α υ π ο δ ε ι γ μ α τ ι κ ή ε ρ γ α σ ί α:
Μέσα στην πόλη υπάρχει ένας πύργος (φυλακών) είς την κορυφή του οποίου υπάρχει
ένα ρολόϊ το οποίον είναι ένα θέαμα πάρα πολύ αξιόλογο.
Ε π α ι ν ώ ν τ α ς τ ο α σ φ α λ έ ς λ ι μ ά ν ι γ ι α ν α υ τ ι κ ο ύ ς:
Το λιμάνι του φρουρίου ευρίσκεται είς το ανατολικό άκρο της πόλεως, είναι τεχνητό
και έχει χώρο για 50 ιστιοφόρα, αλλά όπως είναι ανοικτό προς την ανατολή, είναι
εκτεθειμένο είς τους ανατολικούς ανέμους, και όπως ο βυθός του είναι αμμώδης οι άγκυρες
δεν συγκρατούνται και τα μεγάλα ιστιοφόρα δεν μπορούν να πλευρίσουν εκεί.
Το οχυρό κοντά στο λιμάνι: Υπάρχει ένα άλλο Ich – Qale όπως πάνω από… (το
κείμενο κατεστραμμένο) … Υπάρχει ένα λαμπρό οχυρό δίπλα στην κάτω πόλι, που περιέχει
50 κανόνια.
Π ρ ο σ θ ή κ η:
Εκτός από τα κτίρια και τις οικοδομές του φρουρίου του Ρεθύμνου, τα χαμηλότερα
προάστεια περικλείουν μακρείς δρόμους με κληματεριές είς τις αγορές και τα παζάρια, ώστε
να μοιάζουν οι κύριες λεωφόροι με στολισμένα υπόστεγα. Μέσα σ’ αυτή την όμορφη αγορά,
έμποροι ασχολούνται με το εμπόριο και τις συναλλαγές, προστατευμένοι από τις καυστικές
ακτίνες του ηλίου το καλοκαίρι, σαν να βρίσκονται σε μυθικό παράδεισο, και τον χειμώνα,
επειδή το έδαφος είναι αμμώδες, δεν δημιουργείται λάσπη κάτω από τα πόδια.
Περίφημα σ’ όλο τον κόσμο είναι το νερό και ο αέρας του, τα <<Veloveds and
Beloveds>> του. Οι κήποι και τ’ αμπέλια του, τα λεμόνια και τα νεράτζια, τα ροδάκινα, τα
σύκα, τα σταφύλια και οι εληές του. Αρκετά κοντά, προς τ’ ανατολικά του φρουρίου, είναι
το (Χριστιανικό;) χωριό, γνωστό σαν Bostanli που αξίζει να το επισκεφθή κανείς.
Ονομάζεται έτσι εξ αιτίας των πλούσιων κήπων του. Προχωρώντας πέρα απ’ αυτό και πέρα
από μια τοποθεσία γνωστή σαν Delikli Tash και Qinarja Khan, φθάνει κανείς σε πέντε ώρες
στο τσιφλίκι του Χουσεΐν Πασσά, όπου υπάρχει ένα χάνι και ένα καφενείο και λίγα μαγαζιά.
Επίσης ένας ξενώνας, όπου μπορεί κανείς να περάση τη νύχτα και όπου περάσαμε πολύ
ωραία. Κατόπιν, προχωρώντας ανατολικά, και σε απόσταση… ωρών περνώντας μερικές
φοβερές τοποθεσίες, υπάρχει μια δροσιστική πηγή, γνωστή σαν Papas Cheshimesi. Ύστερα
πάλι ανατολικά, σε απόστασι δύο ωρών, φθάνει κανείς στο χωριό του Kϋpler (ή Kϋplu) …
(;) Εξ αιτίας του ότι κατασκευάζουν εδώ στάμνες, λαγήνια και κεραμίδια οι εντόπιοι
(Χριστιανοί) το ονομάζουν Kϋpler ή Kϋplu Koy. Εδώ υπάρχει και ένα χάνι και τρία
καφενεία και περίπου δέκα μαγαζιά. Δυό ώρες μακρύτερα, προς ανατολάς, περνά κανείς το
Γενί Γκαβέ και… ή τρείς ώρες μακρύτερα…
Η μετάφρασις είναι από τον τόμο VIII σελ. 389- 392 της εκδόσεως Istambul του
Evliya Chelebi.
Δια την παρουσίασιν: Μιχάλης Μ. Παπαδάκις
Οδοιπορικό στο Ρέθεμνος του 1740
του Μανόλη Α. Παπαδογιάννη.
.
“Αφού πέφτει και ο Χάνδακας στα 1669, η Κρητική γη μοιράζεται ανάμεσα στα θρησκευτικά ιδρύματα, τους διάφορους αξιωματούχους και το τουρκικό Δημόσιο, ενώ ο ντόπιος πληθυσμός δουλεύει σε αυτήν σαν δουλοπάροικος, παίρνοντας από τη σοδειά ένα ποσοστό καθορισμένο, που ποτέ όμως δεν τηρήθηκε σεβαστό από την αρπαχτική ασυδοσία του κατακτητή.
Εκτός δε τις καταστροφές του Τουρκικου ασκεριού κατά το Βενετοτουρκικο πόλεμο, στα 1717 ένας μεγάλος σεισμός ερειπώνει κυριολεκτικά το νησί ενώ τον επόμενο χρόνο 1718 μια επιδημία πανούκλας ολοκληρώνει τις συμφορές…
Μόνο μετά τη συνθήκη του Βελιγραδίου του 1739 θα σταματήσουν οι πολεμικές συγκρούσεις και θα επικρατήσει για αρκετά χρόνια μια φαινομενική ηρεμία σε ολάκερο τον Ελλαδικό χώρο και φυσικά και στην Κρήτη.
Σιγά σιγά η ζωή αρχίζει να ξανακυλά για τους Μωαμεθανούς ήρεμη κι ευχάριστη, για τους Χριστιανούς τυραννισμένη κι επικίνδυνη.
Οι περισσότεροι μουσουλμάνοι προτιμούνε την ασφάλεια των μεγάλων αστικών κέντρων, που αρχίζουν διστακτικά να δέχονται κατοίκους και από άλλες εθνότητες.
Στην απογραφή του 1647 στο Ρέθυμνο, υπάρχουν μόνο 54 σπίτια ραγιάδων που είναι υποχρεωμένα να πληρώνουν από 4 γρόσια κεφαλικό φόρο το καθένα, ενώ στη διανομή τον φορολογικών δελτίων του 1694 καταγράφονται σε όλη την επαρχία Ρεθύμνου μαζί με τους κατοίκους της Φορτετζας, Εύποροι 326, Μεσαίας τάξης 981 και Άποροι 326, σύνολο 1663. Από κάποιο στιχούργημα όμως που θα εξετάσουμε και τον αυτόπτη Αρμένη ποιητή του, μαθαίνουμε πως υπήρχανε στην πόλη Τούρκοι, Έλληνες, Αρμένιοι, Εβραίοι και Αφρικανοί.
Συμπληρωματικά θα πρέπει να αναφέρουμε πως πολλοί από τους μαγαζάτορες στο κείμενο χαρακτηρίζονται με επίθετα που δηλώνουνε τον τόπο καταγωγής τους, Κρητικό η ξένο. Υπάρχουν, ένας καπνοκοπτης Χανιώτης, ένας Αλη Γερανιώτης (από το χωριό Γεράνι), ο Γιουσούφ Σκεντερ (ο Αλεξανδρινός), ο Σταμπολης (ο Κων/λιτης), ο Σεφέρης, ο Κανιαλης (ο Ικονιατης), μαζί με τον Αρτιν τον Εβραίο και έναν μανζιζι (άπιστο). Εκείνο τον καιρό στην Κρήτη όλοι μιλάνε Ελληνικά, τόσο οι υπόδουλοι όσο και οι τουρκοκλητικοι που παρά τον εξισλαμισμό τους πολλοί παραμένανε κρυφοχρισιανοι, γνωρίζουνε και χρησιμοποιούνε μόνο την ελληνική γλώσσα.
Ακόμα και οι ολίγοι πραγματικοί Τούρκοι, οι εγκατασταθεντες εν Κρήτη μετά την αλωσιν, λαβοντε οι πλειστοι γυναίκας Κρησσας και ανατρεφόμενοι καθημερινός εν μέσο Ελληνικού πληθυσμού, αφηκαν απογόνους Ελληνόφωνους.
Μα οι ξένοι που μένουνε στο νησί όπως ο Αρμένης ποιητάρης μας, όχι μόνον μιλούν μα στιχουργούν κιόλας στην καινούργια τους γλώσσα απόδειξη μιας καθολικής της παραδοχής.
Να πιης καββε στου Χακκαλη σε φαρφουρί φλιτζάνι,
στου Βενετσιάνου το Τσεσμέ, ίσκιο πολύ που κάνει,
Μπακλα Σμυρλη, νοχουτ φασουλ, θα βρεις εις του Τοπαλη.
Τζονακ μπουγιουκ τουρλου τουρλου, θα βρεις εις του Καραλη.
Πιπερ καννελλα τζεντζεφιλ ντεβιζ μοσχου, σακκιζι
εις το Γιαλι μαχαλεσι θα βρεης στου Ιμαντζιζι.
Από τις πιο αξιόλογες προσπάθειες είναι ο εντοπισμός στο κείμενο, πολλών ονομάτων συνοικιών και τοποθεσιών όπως ακούγονταν το 1740 στο Ρεζιμε, καθώς το έλεγαν οι Τούρκοι την πιότερο αγαπημένη τους πόλη στο Νησί.
Στου Βενετσιάνου το Τσεσμε, ίσκιο πολύ που κάνει, ήταν ένα καφενείο του Χακκα-λη. Ο Παντελής Πρεβελακης αναστορει πως ακόμα <<στον Πλάτανο… και στο λιμάνι κοντά στον Ταρσανά, βρίσκονταν οι δυο μεγάλοι καφενέδες, που σαν ετούτους δύσκολο να έχεις άλλους ιδωμένους>>.
( Παντελή Πρεβελάκη. Το χρονικό μιας πολιτείας). Είναι η κρήνη RIMONDI η βρύση του Βενετσιάνου η βρύση στον Πλάτανο η Μεγάλη βρύση.
Στο κουμ καπι είναι η γνωστή σε όλους, Άμμος Πόρτα Εδώ βρίσκονταν το αχτάρικο κάποιου Τούρκου. Συνοικία γνωστή από τι 1658.
Στο Σειταν τσαρσί ήταν ένα μπουγατσατζίδικο. <Η αγορά του διαολου>. Την θυμούνται οι παλιότεροι Ρεθυμνιώτες. Στενός δρόμος γύρο στα 3 μέτρα παράλληλος με τα μπιτσακσιδικα (μαχαιραδικα). Στο χρονικό μιας πολιτείας ξαναδιαβάζουμε πως ήταν ένας Τούρκος αχτάρης πουχε το μαγαζί του στη λιμανοχωρα κάτω στο Σειταν τσαρσί.
Εις το Τσιτου μαχαλεσι ήταν κάποιος βαρελάς. Συνοικία από το σπίτι Α. Σαουνατσου μέχρι το Καμαράκι.
Στο Μασταμπα μαχαλεσι. Ο σημερινός Μασταμπας. Εδώ φτιάχνανε παστέλια.
Εις την μπουγιουτ πηγάδα ήταν ο φούρνος. Στο Μεγάλο Πηγάδι πιθανότατα κοινής χρήσης. Άγνωστη σήμερα τοποθεσία.
Στο Μειντανι υπάρχει και το χρυσοχοείο. Στην πλατεία, μάλλον η ίδια περιοχή με τη Μεγάλη Βρύση. Από τον Πλάτανο πούνε πλατεία και σταυροδρόμι… καθώς γράφει πάλι ο Πρεβελακης.
Εις το Ισσαρ, στη Φορτετζα (στραγαλαδικο).
Στο Καρακόλι. Στο σταθμό Χωροφυλακής (είχε ένα φούρνο). Άγνωστη περιοχή. Μόνο αν ταυτίζεται με το Καραούλι, το σταθμό Γενίτσαρων της πόλης του 1658, τούτες συνορεύει με τη συνοικία Γιαλι-Μαχαλεσι.
Στο Τοπ-Αλτι. Τοποθεσία σε απόσταση βολής κανονιού από τη Φορτετζα έξω από τα σύνορα της παλιάς πόλης προς τα Ανώγεια. Σε έγγραφο της 2ας Ιουνίου 1672, τα όρια του καθορίζονται ακριβός εις το επί τούτης καταρτισθεν οροθεσιακον έγγραφων. Τοπωνύμια Αλτι, Κουμ- Καπι και Μειντανι, υπήρχανε τότες και στον Χάνδακα.
Στην αγορά του Ρεθύμνου κυκλοφορούνε τότες και αρκετά ξενόφερτα εμπορεύματα.
Μερικά από αυτά δεν υπάρχουν καθόλου στο νησί ενώ άλλων είναι μειωμένη η παραγωγή.
Ο δεύτερος λόγος είναι χαρακτηριστικός της εποχής που η παραμέληση της καλλιέργειας της γης στον Χριστιανικό πληθυσμό γινότανε συνειδητά για να γλιτώσουν από την απληστία του Τούρκου φοροεισπρακτορα-αφεντικού.
Παρόλο που είχαν απαγορευτεί σε όλη την Οθωμανική επικράτεια οι συναλλαγές και το εμπόριο με τους Ενετους για να επέλθει μοιραίος εξασθένιση και παρακμή της ισχύος των, φαίνεται πως οι σχετικές διαταγές εφαρμοζότανε ανάλογα με τη διάθεση του τοπικού διοικητή που εισέπραττε τους φόρους εισαγωγής και από το μέγεθος των συνηθισμένων δωροδοκιών των Τούρκων από τους παμπόνηρους Βενετούς εμπόρους.
Άλλωστε η τεράστια έκταση και πόροι της Υψηλής Πύλης, είχαν τη δυνατότητα να αναπληρώσουν οποιαδήποτε ζήτηση στις αγορές της Κρήτης.
Παντος στο στιχούργημα μας, βρίσκουμε καταχωρημένες έμμεσα πληροφορίες για τροφοδοσία του ντόπιου εμπορίου με Αιγυπτιακό ρύζι, Περσικό καπνό, κουκιά Σμύρνης, κριθαράκι Βεγγαζης, βούτυρο Δερνας, σιτάρι Κομοτηνής, ζώνες από τη Δαμασκό, φέσια απο την Τυνιδα και δέρματα από το Αξαρι.
Ουζουν Σοκακ Ραμαζαν τσαους, το σημερινό Μακρύ Στενό.
Χοντεκ-μαχαλεσι. Η συνοικία του χαντακιού του φρουρίου.
Υπάρχει ένας σεβαστός αριθμός 32 εμπορικών η μαγαζιών που προσφέρουνε υπηρεσίες και καλύπτουνε όλο σχεδόν το κύκλωμα των αναγκών της μικρής πόλης.
Στην αγορά δουλεύουν μόνο άνδρες εκτός από μια Φεριντα που πουλάει στραγάλια και τη Νενέ κάποιου τυφλού αράπη που έφτιαχνε παστέλια.
Ένας κάτοικος η επισκέπτης του Ρέθυμνου στα 1740, θα μπορούσε να βρει για να φάει σε εστιατόρια (ατζιδικα), πιλάφι, κεμπάπ και μουχλιγε μαγειρεμένα με βούτυρο η σμυρναίικα κουκιά και ρεβίθια ενώ στα σπίτια συνηθιζότανε πολύ το γιουβέτσι.
Ακόμα σε μπουγατσατζιδικο θα έβρισκε μπουγάτσα με ντόπιο τυρί και μπουρέκια με κιμά. Ψωμί άσπρο η μαύρο θα αγόραζε από το φουρνάρικο μαζί με μικρά φραντζολάκια και παξιμάδια ενώ υπήρχε και ξέχωρος φούρναρης (μπουρεξης) που έψηνε μόνο φαγητά.
Αν ήθελες ένα δροσιστικό σερμπέτι μπορούσες να το απολαύσεις μέσα σε ένα ασημένιο κύπελλο. Αλλού θα έβρισκες νόστιμο παστέλι με μέλι, ενώ στραγάλια (λεμπλεμπί) πουλούσε κάποια Φεριντα στην πλατεία, ξεμετρωντας τα με ένα μπρούτζινο ποτήρι.
Καφενεία υπήρχανε φαίνεται αρκετά, εφοδιασμένα με όλα τα αγαπημένα σύνεργα που αποζητούσε ένας μερακλής και ράθυμος Ανατολίτης.
Είναι χαρακτηριστική η περιγραφή του Γάλλου περιηγητή TOURNEFORT που στα 1700 επισκέπτεται την Ελλάδα και την Κρήτη. Οι Τούρκοι γράφει περνούν όλη τους τη ζωή στο τέλμα της οκνηρίας, Τρώνε πιλάφι, πίνουν καφέ, καπνίζουν…
Τον καββε τον προσφέρουν σε φλιτζάνια από Κινέζικη πορσελάνη (φαρφουρί) ενώ μπορούσες να καπνίσεις ανάλογα με τη διάθεση πίπα (μακρύ τσιμπούκι) με κεχριμπαρένιο στόμα, άλλοτε με βαρύ καπνό κι άλλοτε με ελαφρύ που διαθέτανε ειδικά μαγαζιά. Θα έβρισκες ακόμα Περσικό καπνό (τουμπεκί), καθώς και θαυμάσιους ναργιλέδες σε κάποιου Σεφκη. Άφθονα μυρωδάτο μπαχαρικά πουλούσε ένα μαγαζί, πιπέρι, κανέλα, τζερτζεφυλλι (πιπερόριζα), μοσχοκάρυδο, μαστίχα κλπ. ενώ από ενός άλλου αχτάρικου την πραγματεία μας σώθηκε μόνο, από ποιητική οικονομία –το χαβλιζαν (φυτό – το ακορον) χόρτο για τον πονόδοντο.
Πρακτικότερα είδη πρώτης ανάγκης κριθάρι Βεγγαζης και σιτάρι Κομοτηνής, θα αγόραζες από του Αλεξανδρινού Γιουσουφ του γιου της Αραπίνας και πιατικά κάθε λογής και μεγέθους από ένα υαλοπωλείο.
Εκτός το φαγητό όμως και τη διασκέδαση, ήτανε χρειαζούμενα και τα ρούχα, που προσφέρουνε αρκετά εμπορικά, με μονοπώλιο καθώς φαίνεται σε ορισμένα είδη.
Ο Εφεντ Σαλη, διαθέτει αποκλειστικά τσόχες σε όλες τις ποιότητες και χρωματισμούς ενώ στα μεταξωτά ειδικευότανε δυο άλλοι, μαντίλια, σάλια και φερετζέδες ο ένας και ζώνες από τη Δαμασκό και φέσια από την Τυνιδα ο άλλος.
Φτωχικό μα απαραίτητο ήταν του σχοινοπλεχτη Μουταφη ντρουβαδες και τρίχινα σκοινιά από κατσικίσιο μαλλί πράγματα γνωστά σε όλους μας μέχρι τα τελευταία χρόνια.
Το ελκυστικότερο πάντως από τα καταστήματα της αγοράς πρέπει να ήτανε το χρυσοχοείο που είχανε συνεταιρικά στην πλατεία ο Αρμένιος Αρτιν με τον Εβραίο Σαμαληκ.
Εδώ μπορούσες να βρεις δακτυλίδια χρυσά, ασημένια η κοκάλινα στολισμένα με πολύτιμες πέτρες, ζαφείρια και διαμάντια η με μισοπολιτιμο αχάτη.
Επίσης διαθέτουνε ασημένια γιαταγάνια, τσιμπούκια με κεχριμπάρι και κομπολόγια από γιούσουρι. Υπάρχουν ακόμα ένας πεταλωτής, ένας σαμαράς και ομορφοστολισμενα χάμουρα από βακέτα με δώδεκα σειρές σειρητια, ενώ έξω απο την πόλη, στο Τοπ- αλτι κάποιος Κεριμ είχε ένα διαλεχτό μπεγιρι που ο στιχοπλόκος μας συμβουλεύει να πάνε όλοι τις φοράδες τους αν θελουν να αποκτήσουν άλογα από ράτσα.
Εδώ θα πρέπει να τονιστεί η μεγάλη αγάπη που έτρεφαν οι Τούρκοι της Κρήτης μα και όσοι από τα ντόπια αρχοντοσογα, μπορούσαν να συντηρούνε κάποιο φαρί.
Χωρίς ράφτη δεν μπορούσε βέβαια να έμενε το Ρεθεμνος. Τούτος ήταν ο Μουλα- Τερζής που έραβε σαλβάρια, μεϊντάνια, κάλτσες (τουσλούκ) και αράβικα σαρίκια με περίσσια τέχνη.
Το ίδιο ξεχωριστός για την μαστοριά του ήτανε και ο παπουτσής, που έφτιαχνε μάλιστα δίχως να πάρει μέτρο (ξαμαρι) κίτρινα κοντά μποτίνια (τσισμεδες) για τις χανούμισσες από δέρμα Αξαριωτικο.(Κίτρινο χρώμα παπούτσια φορούσαν μόνο οι Τουρκοι,στους Έλληνες επιτρεπόταν μόνο το κόκκινο χρώμα και φυσικά μαύρο).
Τελευταίο αφήσαμε κάποιον που δεν καταλάβαμε ποια ακριβός ήταν η δουλειά που έκανε .Μάλλον βαρελάς και μαραγκός . Για αυτό μεταφέρουμε ολάκερους τους στίχους που τον αφορούν…
<Εις το Τσιτου- μαχαλεσι Μαρίνος ο Κουτσάφτης κάνει βουτσιά, ντινελ-σιγλια στόφες, του μύλου αδράχτι>.
Ύστερα από τις παραπάνω πληροφορίες μπορούμε θαρρώ αρκετά καθαρά να ξαναζωντανέψουμε με λίγη φαντασία τη ζωή και την κίνηση στο Ρέθεμνος του 1740
Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ” Προμηθεύς ο Πυρφόρος” (1983)
Καφενεία υπήρχανε φαίνεται αρκετά
Σύμφωνα με μια περιγραφή που μου είχε κάνει ο αξέχαστος δημοσιογράφος Νίκος Αγγελής, στην κοινωνία εκείνης της εποχής , οι Τούρκοι μοίραζαν την ψυχαγωγία του ως εξής Πιθανότατα στο χώρο που λειτουργεί του Όθωνα Χριστουλάκη η ταβέρνα από τις έξι μέχρι τις 9 το βράδυ συγκεντρώνονταν Τούρκοι που έχαιραν της εκτίμησης όλων και νεότεροι Κάποιος άρχιζε να διηγείται ένα από τα μακρόσυρτα εκείνα παραμύθια της ανατολής που περιείχε και κάποια ηθικά διδάγματα και το ακροατήριο παρακολουθούσε με μεγάλη προσοχή Αλλά από τις 9 και μετά άλλαζε εντελώς το σκηνικό Τώρα λαϊκότερης τάξης ήταν η προσέλευση για να ακούσει χωρίς να κοκκινίζει φυσικά τα εντερψίδικα Ιστορίες δηλαδή αυστηρώς ακατάλληλες Και το πολύ δυο ώρες αργότερα όλοι έφευγαν για το σπίτι που τους περίμενε υπομονετικά η χανούμη τους
Η δύση του 19ου αιώνα βρίσκει την πόλη σε απόλυτο μαρασμό και σε έξαρση της εγκληματικότητας Αρχίζει πάλι να χαμογελά από το 1897 που ξεκινά η περίοδος της Κρητικής Πολιτείας με προστάτιδα δύναμη για το Ρέθυμνο τη Ρωσία
Η Ρωσική παρουσία κρίνεται ευεργετική για τους Ρεθεμνιώτες επηρεάζοντας ακόμα και την αισθητική τους Μαθαίνουν να διασκεδάζουν ,ε Βέρντι και άλλους κλασικούς όπως δείχνουν οι κοσμικές στήλες του τοπικού τύπου Γίνονταν πολλές χοροεσπερίδες που απολάμβαναν και οι ντόπιοι
Την εποχή που μιλάμε δεν υπήρχε προκυμαία και όλος ο κόσμος έκανε τον περίπατό του στην πλατεία Σκρίδλωφ
Ο Θεόδωρος Ντεχιόστακ αφήνει έντονη τη σφραγίδα του ως διοικητής σε έργα υποδομής και καλλωπισμού της πόλης
Το βασικότερο όμως είναι ότι από τα δύο καζάνια που ετοίμαζαν το συσσίτιο των Ρώσων στρατιωτών το ένα ήταν για τις ανάγκες των άπορων Ρεθεμνιωτών
Επίσης ήταν σπουδαίο για την ανασυγκρότηση της πόλης η ευκαιρία για εργασία με τη δημιουργία επιχειρήσεων που εξυπηρετούσαν τους πλέον των τριών χιλιάδων Οι περισσότερες ήταν σε χέρια εμπόρων της πόλης
Ο Θεμιστοκλής Βαλαρής αναφέρει χαρακτηριστικά το κατάστημα τροφίμων των αδελφών Περάκη , στην Αρκαδίου εκεί που είναι το εστιατόριο ΠΑΝΘΕΟΝ τι ποικιλία και πλούτο τροφίμων διέθετε
Κι ενώ όλα δείχνουν μαγικά μια επιδημία σύφιλης χτυπά το καμπανάκι για τους κινδύνους που δημιουργεί η έκκληση των ηθών Η παρουσία τόσων στρατιωτών βλέπετε
Αυτά μέχρι το 1909 που με την αποχώρηση των Ρώσων το Ρέθυμνο πέφτει και πάλι σε τέλμα
Όσο για τη δημόσια τάξη υπάρχει μόνο στα χαρτιά
Αυτή την περίοδο οι Ρεθεμνιώτες είναι σε μια συνεχή εγρήγορση ακολουθώντας πάντα τη φωνή της καρδιάς τους Υποδέχονται με τιμές ήρωα τον ύπατο αρμοστή , τον αποθεώνουν κυριολεκτικά από όπου περνάει κατά την επίσκεψή του στο νομό αλλά πρώτοι και καλύτεροι παίρνουν μέρος στην επανάσταση του Θερίσου Η συμβολή τους αυτή δημιουργεί δεσμούς ακατάλυτης φιλίας και αφοσίωσης με τον Ελευθέριο Βενιζέλο
Η χαρά για την πολυπόθητη Ένωση με την Ελλάδα κρατά για λίγο Από την αναχώρηση των Ρώσων το 1909 η πόλη στενάζει από τη φτώχεια Δεν έχει πια τα ευεργετικά συσσίτια από την προστάτιδα δύναμη Μια βιοτεχνία επεξεργασίας μετάξης κάποιου Σπυριδάκη μπορεί να ευνοεί τις οικοτεχνίες αλλά δεν λύνει το πρόβλημα
Και η αβεβαιότητα κάνει το Ρέθυμνο καζάνι που βράζει ιδιαίτερα μετά από φήμες ότι κεντρικές υπηρεσίες φεύγουν από το Ρέθυμνο και μεταφέρονται στο Ηράκλειο και στα Χανιά Εκείνες τις κρίσιμες ώρες αναλαμβάνει πρωτοβουλία ο Σέργιος Μανουράς παππούς του γνωστού και αξέχαστου ιστοριοδίφη πηγαίνει στο Γενικό Διοικητή Κρήτης Λουκά Κανακάρη Ρούφο και του μεταφέρει το κλίμα ζητώντας άμεσες λύσεις Εκτός από τα αναπτυξιακά του θέτει και ζητήματα μη πτυχιούχων δικηγόρων και στρατευσίμων Είχαμε φθάσει στο σημείο να υπηρετεί κάποιος τη θητεία του 32 μήνες
Η συνάντηση αυτή ήταν καθοριστική για τη μετάβαση του Ρεθύμνου στη νέα διοικητική πραγματικότητα, με τον Μανουρά να λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην τοπική κοινωνία και την κεντρική εξουσία. Όμως η πόλη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πρόβλημα επιβίωσης που προσπαθούν να ανακουφίσουν αλλά μερικώς το επιτυγχάνουν γυναικεία σωματεία που αρχίζουν να δραστηριοποιούνται Πρώτα ο σύλλογος Κυριών που συνεργάζεται άριστα και λόγω σχέσης προέδρων με τον Φιλεπκπαιδευττικό Σϋλλογο ενώ πρέπει να επισημάνουμε το ζωηρό ενδιαφέρον της Εκκλησίας Όλα όμως αποτελούν ημίμετρα και η μετανάστευση στην Αμερική φαίνεται σαν μόνη διέξοδος για τους νέους και το κύμα της γίνεται τσουνάμι Από τους μετανάστες αυτούς που με την πάροδο του χρόνου επιλέγουν και άλλες ηπείρους μεταναστεύσουν αναδεικνύονται μεγάλοι ευεργέτες για τον τόπο τους αλλά και κορυφαίους συνδικαλιστές όπως ο Ηλίας Σπαντιδάκης ο ήρωας της ξενιτειάς
Σε μια φάση απόλυτης ένδειας , με την εγκληματικότητα να βρίσκεται στα όρια απόλυτης ασυδοσίας έρχεται και η Μικρασιατική Καταστροφή Φθινόπωρο του 1922 καράβια αράζουν έξω από το λιμάνι και οι βάρκες αδειάζουν στη στεριά δυδυτχισμένους που από τον επίγειο παράδειστο στις πατρίδες τους βρέθηκαν στην κόλαση της προσφυγιάς
Πέρασε καιρός όμως μέχρι να αποδεχθεί η μια πλευρά την άλλη και να πάψουν οι ντόπιοι να αντιμετωπίζουν τους πρόσφυγες με προκατάληψη χωρίς να αποτελέσουν εξαίρεση βέβαια και οι αναμένοντες την ανταλλαγή πληθυσμών Τουρκορεθεμνιώτες
Συνοψίζοντας την πρώτη τριακονταετία του περασμένου αιώνα θα πρέπει να αναφέρουμε και την έναρξη μιας πνευματικής πορείας που θα σώσει αργότερα πολλές φορές το γόητρο του Ρεθύμνου , με κεντρικό πυρήνα τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο για τον οποίο μας έχει δώσει τόσο πολύτιμα στοιχεία ο κ. Γιάννης Παπιομύτογλου
Την εικόνα αυτής της περιόδου συμπληρώνει η εργασία της κ Ρένιας Τσιριμονάκη που αναφέρεται στο πρώτο ξενοδοχείο Ύπνου και Φαγητού μ την επωνυμία ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ το πρώτο Οδοντιατρείο, το πρώτο νηπιαγωγείο» και το πρώτο φωτογραφείο. Ιδρύεται υποκατάστημα του «Κοινοφελούς Ταμείου Κρήτης» καί αργότερα της «Κρητικής Τράπεζας», ενώ πρακτορεύονται τέσσερεις ευρωπαϊκές, ασφαλιστικές εταιρείες. Λειτουργεί αγγλικό τηλεγραφεΐο καί Κρητικό Ταχυδρομείο. Παρατηρείται ακόμα ένας πυρετός δομικών έργων: χείμαροι σκεπάζονται, οικοδομούνται γέφυρες, κατασκευάζεται ό αμαξωτός δρόμος Ρεθύμνου – Γεωργιούπολης, γίνονται τα πρώτα σχέδια για το λιμάνι. Ό δήμαρχος καλλωπίζει την πόλη κατεδαφίζοντας τα τόσο χαραχτηριστικά κιόσκια της. 87 από αυτά κατεδαφίστηκαν σε μια μέρα
Με την ανταλλαγή των πληθυσμών αλλάζει προς το καλύτερο η ζωή των προσφύγων αλλά και της πόλης καθώς δρομολογείται και ο ηλεκτροφωτισμός της με πρωτοβουλία των αδελφών Γαγάνη Η εταιρία που ίδρυσαν συγκέντρωσε γρήγορα το ποσόν των 700.000 που χρειαζόταν για την εγκατάσταση και λειτουργία του εργοστασίου ηλεκτροφωτισμού
Την διεύθυνση αναλαμβάνει ό Ηλεκτρολόγος Μηχανικός Ίω. Σκευάκης, πρόσφυγας από την Σμύρνη, αλλά Ρεθεμνιώτης στην καταγωγή
Σημαντική είναι η συμβολή των προσφύγων και στην ανάπτυξη της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής του τόπου Ας μην ξεχνάμε ότι ο πρωτεργάτης των Καρναβαλικών εκδηλώσεων της Περιηγητικής Λέσχης ήταν ο Κώστας Καννάς από τη Σμύρνη
Ο πόλεμος του 40 ανοίγει βαθιές πληγές και στο Ρέθυμνο Αξίζει πάντως να εξάρουμε τη συμβολή του Δικηγορικού Συλλόγου που ανέλαβε τις οικογένειες που είχαν προστάτη στο μέτωπο και βοήθησε σε κάθε τους ανάγκη
Η περίοδος της αντίστασης βρίσκει και τους καθηγητές στις επάλξεις Ξεχνούν τους κανόνες πειθαρχίας και καλύπτουν όλους τους μαθητές τους που αντιλαμβάνονται ότι συμμετέχουν στο κρυφό αγώνα κατά του κατακτητή
Ούτε ένας εκπαιδευτικός δεν περνάει στη μαύρη λίστα των δοσίλογων Αντίθετα έχουμε το αποτύπωμα τους σε όλο το φάσμα της εθνικής αντίστασης
Δεν έχει τονιστεί αρκετά και θα έπρεπε κάποτε να γίνει η συμβολή της επιστημονικής κοινότητας σε κρίσιμες ιστορικές στιγμές
Αν έλειπε η φωτισμένη εκείνη ομάδα που ανέλαβε πρωτοβουλία την ίδια μέρα που έφυγαν οι Γερμανοί 12 του Οκτώβρη 1944 τα γεγονότα του Γενάρη 1945 θα ήταν τραγικότερα και με μεγάλες συνέπειες όπως ο εμφύλιος στην άλλη Ελλάδα Ήταν αγωνιστές και από τις δυο πλευρές αυτοί που έσωσαν το Ρέθυμνο από βαρύ αιματοκύλισμα Έβαλαν όμως πάνω από κάθε ιδεολογία το συμφέρον της πόλης Από αυτές τις φωτισμένες μορφές και άλλες που ακολούθησαν η πόλη απέκτησε και υποδομή και πανεπιστήμιο κι έγινε ένας από τους δημοφιλέστερους προορισμούς στην τουριστική αγορά Μια οικονομική δύναμη που συνεχίζει να αποτελεί μοχλό ανάπτυξης του τόπου Αυτά όμως τα ξεχνάμε με μεγάλη επιμέλεια κι όχι μόνο δεν κάνουμε όπως οφείλουμε ,μνημόσυνες εκδηλώσεις και αναφορές στους πρωτεργάτες αυτούς ,που έκαναν το Ρέθυμνο ,από ένα χωριό μια συνεχώς αναπτυσσόμενη πολιτεία. αλλά ούτε ένα κεράκι δεν ανάβουμε στη μνήμη τους Όπως έγινε και πρόσφατα στην επέτειο θανάτου του Δημήτρη Αρχοντάκη Αυτή η απόλυτη σιωπή από όλα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν κόλαφος για όσους επιμένουν να θυμούνται