14 / 04 / 2025

Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Μια από τις 26 κοινότητες της επαρχίας Αγίου Βασιλείου. Παραθαλάσσιο χωριό, στη μέση περίπου της νότιας Κρήτης, κτισμένο κοντά στα όρια των νομών Ρεθύμνης και Ηρακλείου σε υψόμετρο 200 μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 54 χμ. και έχει 520 κατοίκους, που ασχολούνται με την ελαιοκαλλιέργεια, το ψάρεμα και τα τουριστικά επαγγέλματα. Στην Αγία Γαλήνη υπάγεται και ο οικισμός Ξηρόκαμπος.

Στην ίδια τοποθεσία κατά την αρχαιότητα βρισκόταν το επίνεια της Συβρίδου Σουλία. Νεότερος οικισμός με το όνομα Ερημόπολις καταστράφηκε από πειρατές τον 16^ο-17^ο αιώνα.

Σύμφωνα με την παράδοση η Αθηναΐδα, κόρη του Αθηναίου φιλοσόφου Λεόντιου και σύζυγος του Θεοδοσίου Β΄(408-450 μ. Χ.) αυτοκράτορα του Βυζαντίου, στην πορεία της για την Αφρική, εξορία στην οποία την είχε καταδικάσει ο σύζυγός της, έπεσε σε άγρια θαλασσοταραχή. Πλησιάζοντας στη στεριά έκανε τάμα, αν γλιτώσει να κτίσει εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία. Τα ιστιοφόρο, πράγματι, γλίτωσε και αφού έριξε άγκυρα στην αρχαία πόλη Σουλία, η Αθηναΐδα άρχισε τις εργασίες για το κτίσιμο της εκκλησίας της Παναγίας Αγίας Γαλήνης.

Άλλη εκδοχή για την προέλευση του ονόματος είναι από τα αεί γαλήνη, λιμάνι δηλ. πάντοτε ήρεμο, έτσι όπως προστατεύεται από το νοτιότερο ακρωτήρι της Κρήτης, το Λίθινο.

Οι γεροντότεροι το χωριό το λένε Αϊ – Γαλήνης όπου το αρσενικό γένος μας θυμίζει τη μονή του Γαλήνιου Χριστού που αναφέρει ο Ιωσήφ Βρυέννιος στα 1394 και ο Buondelmondi στα 1415. Από την ονομασία της μονής πήρε το όνομά του ο ποταμός Πλατές, που χύνεται κάτω από την εκκλησία του Γαλήνιου (Santo Galini Fiume τον αναφέρει ο Coronelli στο χάρτη του), και το λιμανάκι στις εκβολές του ποταμού.

Οι σημερινοί κάτοικοι της Αγίας Γαλήνης κατάγονται από τις Μ έ λ α μ π ε ς. Αυτό το συμπεραίνουμε από το ότι, όταν ιδρύθηκε ο σημερινός οικισμός στα 1884, η περιοχή υπάχθηκε στο δήμο Μελάμπων της επαρχίας Αγίου Βασιλείου, προφανώς με ενέργειες των πρώτων κατοίκων, για διευκόλυνσή τους. Επίσης κατάγονται από τα χωριά της επαρχίας Αμαρίου και από την νήσο Γαύδο.

Μεταξύ των πρώτων κατοίκων είναι οι: Γιώργης Μηναδάκης, Αλέξανδρος Μιχάλης, Μιχάλης Μαθιουδάκης, Μανώλης Νικηφοράκης, Μανώλης Σπυριδάκης, Νικόλαος Βεργαδής, Γρηγ. Σπυριδάκης, Μανώλης Τυροκομάκης, Μάρκος Μαργαρίτης.

Η Αγία Γαλήνη αποτελείται από δυο συνοικίες την Απάνω και  Κάτω Αγία  Γαλήνη. Κοντά στην πρώτη συνοικία, που λέγεται και Μπιζάνη ή Μνήματα, βρίσκεται το Σπήλαιο του Δαιδάλου ή Σπήλιος του Χριστοφογιαννάκη, απ’ όπου λένε ότι πέταξε ο Δαίδαλος. Εκτός από το σπήλαιο του Δαιδάλου, υπάρχουν ο Γεροντόσπηλιος στη θέση Πλακούρα, ο σπήλιος του Μαθιού, στη θέση Κάτω Λαγκούφα, ο Άγιος Αντώνιος στη θέση Ξηροκάμπια και η Σπηλιά στη θάλασσα, grotto azzura, όπου η πτώση των αγριοπερίστερων μέσα σ’ αυτή είναι πολύ θεαματική και ο ήχος τους πολύ παράξενος.

Νοτιοδυτικά της Αγίας Γαλήνης, 6χμ., βρίσκονται σε απόσταση δυο νησίδες τα Παξιμάδια (ίσως οι αρχαίες Πητώες). Σύμφωνα με έναν μύθο, εδώ έμεινε εξόριστος ο Δαίδαλος μαζί με το γιο του τον Ίκαρο.

Στον όρμο της Αγίας Γαλήνης βρέθηκε, το 1936, ναυάγιο ρωμαϊκού πλοίου του 3^ου  μ. Χ. αιώνα, με πλήθος ευρημάτων -χάλκινα κυρίως αντικείμενα. Κοντά στο χωρίο Αποδούλου βρέθηκαν αρχαιότητες και μάλιστα τρεις λουτηροειδείς λάρνακες, επιγραφή σε πέτρα, δισκοειδή και κυλινδρικά πήλινα υφαντικά βάρη και μυλόπετρες.

Το 64 π.Χ. οι Σαρακηνοί πειρατές έκαναν επιδρομή στη Σαλία και την αφάνισαν. Βέβαια, δε γλίτωσε από την καταστρεπτική μανία τους ούτε η εκκλησία της Παναγίας. Ευτυχώς σώθηκε το ιερό με τις θαυμάσιες αγιογραφίες.

Ο  όρμος της Αγίας Γαλήνης χρησιμοποιήθηκε στις επαναστάσεις του 1821 και 1866 για την εκφόρτωση πολεμοφοδίων.

Μεταξύ 1900-1905, ο πρίγκιπας Γεώργιος περιοδεύοντας στην Ευρώπη με το αξίωμα του Ύπατου Αρμοστή, πέρασε από την Αγία Γαλήνη, όπου και φιλοξενήθηκε στο σπίτι του Γ. Μαμαλάκη, που αργότερα επί Κρητικής Πολιτείας, έγινε βουλευτής της.

Στα 1912 η Ήπειρος μόλις είχε απελευθερωθεί, αλλά μαστιζόταν υπό τους Τσέτες. Τότε πολλοί Κρητικοί αποφάσισαν να πάνε να βοηθήσουν τους Ηπειρώτες. Από την Αγία Γαλήνη πήγαν μόνο εθελοντές, γιατί η κλάση τους δεν στρατευόταν. Στη Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-22, πάλι  οι Αγιογαληνιώτες έλαβαν μέρος, με 14 εθελοντές.

Στον πόλεμο του 1940 αρκετοί νέοι του χωριού έφυγαν για το μέτωπο της Αλβανίας. Αλλά και όταν καταλήφθηκε η Κρήτη  από τους Γερμανούς πολλοί Αγιογαληνιώτες βγήκαν στην Αντίσταση και κάθε τόσο επέφεραν σοβαρά πλήγματα στις δυνάμεις κατοχής. Παρόλη την αντιστασιακή δράση τους, κατάφεραν να γλιτώσουν από τα αντίποινα των Γερμανών κατακτητών.

Οι εκκλησίες της Αγίας Γαλήνης είναι: η Κοίμηση της Θεοτόκου και οι Άγιοι Τέσσερις Μάρτυρες. Τα ξωκλήσια του Αγίου Αντωνίου, Αγίου Γεωργίου, Αγίου Νικολάου και της Παναγίας (Εισόδια Θεοτόκου).

Οι τέσσερις μάρτυρες ήταν: ο Γεώργιος, ο Αγγελής, ο Μανουήλ και ο Νικόλαος. Γεννήθηκαν στις Μέλαμπες και βρήκαν φρικτό θάνατο από τους Τούρκους (28 Οκτωβρίου 1824). Δεν ξέρουμε πότε ακριβώς κτίστηκε η εκκλησία. Υπολογίζεται πως άρχισε να κτίζεται το πρώτο τέταρτο του 20^ου αιώνα. Σύμφωνα με πληροφορίες των κατοίκων, οι κολόνες που υπάρχουν στην είσοδο του περιβόλου προέρχονται από το ναό της Άρτεμης, τα θεμέλιά του δε βρίσκονται λίγο πιο κάτω από τη σημερινή εκκλησία.

Η Κοίμηση της Θεοτόκου είναι βασιλική σαμαρωτή. Πολλές αξιόλογες εικόνες στόλιζαν το ναό. Στο αριστερό μέρος της κύριας εισόδου, υψ. 160 μ., υπάρχει ένας πέτρινος πέλεκυς εντοιχισμένος, που ξεχωρίζει μόνο ένα τμήμα του και έχει και μια επιγραφή στην οποία διακρίνεται μόνο η φράση «Ερ ευχή…».

Οι κάτοικοι της Αγίας Γαλήνης μας διηγούνται τις παρακάτω ιστορίες. Κάποιος Τσουτσούδης είχε την ικανότητα να βλέπει τους ανθρώπους λαζαρωμένους (έτσι λέγεται κάποιος όταν πρόκειται να πεθάνει μέσα σε 40 μέρες). Ο Μπεργαδονικολής (Ν. Βεργαδής) στεκόταν έξω από το σπίτι του. Τότε, ο γέρος που δεν έβλεπε καλά ρώτησε κάποιο νεότερό  του, το Μαμαλοβαγγέλη, να του πει ποιος είναι. Όταν εκείνος του απάντησε, ο γέρος του είπε: «Εσύ τον βλέπεις όπως πάντα, εγώ όμως τον βλέπω λαζαρωμένο». Σε λιγότερες από 40 μέρες πέθανε ο Μπεργαδονικολής.

Ο Γ. Μελισανάκης, που ήταν για πολλά χρόνια αγροφύλακας στο χωριό, είχε την ικανότητα να «δένει» τους ανθρώπους με τη βοήθεια κακών πνευμάτων. Για παράδειγμα, μπορούσε να κάνει αντρόγυνα να φιλονικήσουν και να ρθουν σε διάσταση, τη διάρκεια της οποίας κανόνιζε ο ίδιος, μέχρι να «λύσει» τη μαγεία του, να αποκατασταθεί η αρμονική συμβίωσή τους. Κάποτε οι δαίμονες, που φαίνεται πως είχαν θυμώσει με το Μελισανάκη, τον έδειραν και του άρχισαν το πουκάμισο. Όπως εξομολογείται ο Τυροκομάκης, επειδή ο Μελισανάκης ντρεπόταν να γυρίσει στα Σαχτούρια (τον τόπο καταγωγής του) σ’ αυτή την κατάσταση, του χάρισε το δικό του πουκάμισο, όχι τόσο από φιλοφροσύνη, όσο από το φόβο των διαβόλων.

Αγία Γαλήνη, η. Παραθαλάσσιο χωριό και κοινότητα επαρχ. Αγ. Βασιλείου, ν. Ρεθύμνου, κάτ (1981) 721, υψ 5-20μ. στον κόλπο της Μεσαράς. Τουριστικό κέντρο στο Λιβυκό  πέλαγος με ξενοδοχεία, κ.λπ. Απέχει από το Ηράκλειο 68,8 χλμ. και από το Ρέθυμνο 61 χλμ.
Υπάρχουν σπηλιές στις οποίες εισχωρεί η θάλασσα και δημιουργούνται φωτεινές ανταύγειες, όπως στο Κάπρι της Ιταλίας. Σε μια απ’ αυτές, λέγεται, ότι φυλακίστηκε ο Δαίδαλος. Οι σημερινοί κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με τον τουρισμό, την αλιεία και τη γεωργία.
Η Αγία Γαλήνη είναι νέο χωριό. Αποικίστηκε τελευταία, από το 1884 κι έπειτα, από κατοίκους του χωριού Μέλαμπες. Γι’ αυτό δεν αναφέρεται στις βενετσάνικες απογραφές, ακόμη και στην απογραφή του 1881. Όμως το τοπωνύμιο υπήρχε. Ο ποταμός Αμαριανός, ή Πλατύς και στην αρχαιότητα ποταμός της Ηλέκτρας, που εκβάλλει κοντά στο χωριό, αναφέρεται σε παλαιούς χάρτες Santo Galini fiume. Το 1415 ο Cristof. Buondelmonti επισκέφτηκε το μοναστήρι της Αγ. Γαλήνης, …hodie Gelenum Sanctum (Άγιο Γαλήνιο) caloeri ibi in monasterio habitantes appellant. (Βλ. Ghrist. Buondelmonti, Descriptio Insule Crete κ.λπ. Κριτική έκδοση Συλλόγου Πολιτιστικής Αναπτύξεως Ηρακλείου, 1981, σ. 113). Πρόκειται για την μονή του ΓαλήνιουΧριστού, που ήταν στη θέση «Ποταμίδα», όπου είναι σήμερο η εκκλησία της Παναγίας και το νεκροταφείο του χωριού.
Σχετικά με τον αποικισμό της Αγ. Γαλήνης ο Στέργ. Μανουράς αναδημοσίευσε στο περιοδικό «Προμηθεύς Πυρφόρος» (τεύχ. 37, σ. 91) ένα σχετικό έγγραφο-μαρτυρία των πρώτων οικιστών της 12 Μαρτ. 1885, που αναδημοσιεύεται εδώ αυτούσιο: «Εν τη Γιαλιά της κωμοπόλεως Μέλαμπες της επαρχ. Αγ. Βασιλείου παρά την ακτήν της θαλάσσης, και παρά την θέσιν ΆγιοςΓαλήνιος υπήρχε ποτέ πόλις ονομαζομένη Ερμούπολις ήδη δε Αρμόπολις, την οποίαν απεφασίσαμεν να ανεγείρωμεν. Μεταβάντες όθεν πρώτον ημείς προ είκοσι ημερών ηρχίσαμεν την ανοικοδόμησιν δέκα μαγαζιών, αφού πρώτον ελάβαμεν την άδειαν παρά του κ. Δημάρχου Μελάμπων, και την επιβεβαίωσιν, ότι έκαστος εξ οιουδήποτε μέρους της νήσου μας θα η ελεύθερος και δεκτός να λαμβάνει οικόπεδο δωρεάν… και να κτίζη οίκημα ή μαγαζίον.
Ακολούθως δε μετέβη και ετέρα τις εταιρία εξ είκοσι ατόμων δια τον αυτόν σκοπόν, και ήδη ευρίσκονται εν ενεργεία άνω των 30 μαγαζίων… Η κατά πρώτην μεταβάσα εν τη μελούση πόλει εταιρία, Γεώργιος, Εμμανουήλ και Μιχαήλ Χαρκιαδάκης, Αριστοτέλης, Μιχαήλ και Γεώργιος Παπαδάκης- Γ. Βουργαράκης, Μύρ. Χατζηδάκης, Νικ. Περγαδάκης».
Στη θέση του σημερινού οικισμού υπήρχε παραθαλάσσιος οικισμός με το όνομα Σουλία ή Σούληνα, ή Σουλήνα, λιμάνι της αρχαίας Συβρίτου. Στον τόπο αυτό ανθούσε η λατρεία της Αρτέμιδος. (Hoc loco Dianae cultus floruerit, Βλ. Marg. Guarducci, Inscriptiones Creticae, II, p. 278 – R. Pashley, Travels in Crete, I, 304) και δίχως αμφιβολία, λέει η Γκουαρντούκι, υπήρχε ναός της θεάς.
Ο Federico Halbherr αναφέρει (A.J.A. 1896, σ. 593) ότι βρέθηκαν φτωχά λείψανα της Σουλίας. Και ο J. Pendlebury, (The Archaelogy of Crete, σ. 371) αναφέρει, ότι στο Μουσείο Ηρακλείου υπάρχει λύχνος από τη Σουλία. Στους Σταδιασμούς αναφέρεται: Από Ματάλης (Μάταλα) εις Σουλίαν στάδιοι ξε’ (65) ακρωτήριόν εστί καλόν ανέχον προς μεσημβρίαν λιμήν εστί καλόν ύδωρ έχει. Όλα αυτά πιστοποιούν ύπαρξη της Σουλίας.
Τη λατρεία της Αρτέμιδος διαδέχτηκε η Χριστιανική λατρεία. Στα ερείπια του ναού της Αρτέμιδος κτίστηκε η εκκλησία του Γαλήνιου Χριστού, που επισκέφτηκε ο Μπουοντελμόντι το 1415. Συνεπώς από τη μονή του Γαλήνιου Χριστού προέρχεται το όνομα του σημερινού οικισμού, που πρέπει, πιο σωστά, να λέγεται Άγιος Γαλήνης.
Στο κόλπο της Αγ. Γαλήνης, ΝΔ του Κόκκινου Πύργου, ανακαλύφτηκε τελευταία ναυάγιο ρωμαϊκού πλοίου, του 3^ου μ.Χ. αιώνα, από το οποίο ανασύρθηκε ολόκληρος θησαυρός από χαλκά αντικείμενα, προτομές, ειδώλια, λύχνοι κλπ., που βρίσκονται σήμερο στο μουσείο Ρεθύμνου. Ο Ν. Πλάτων, ύστερα από σχετική έρευνα, περισυνέλλεξε 260 χαλκά νομίσματα ρωμαίων αυτοκρατόρων, Δεκίου, Φαφστίνη, Γορδιανού και Φιλίππου, ένα αγαλμάτιο της Αφροδίτης, άλλο του Έρωτα, προτομή της Δήμητρας, βάσεις ειδωλίων κλπ.

ΑΠΟ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ (ΤΟΠΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ)

ΑΓΙΑ ΓΑΛΗΝΗ

Βρίσκεται σε απόσταση 62 χιλιομέτρων από δω.
Στο Λυβικό Πέλαγος. Αλλα πώς παει κανείς; Ο δρόμος υποτίθεται
πως είναι αμαξιτός γιατι είναι κεντρική αρτηρία Ρεθύμνης –
αεροδρόμιο Τυμπακίου – Ηρακλείου.
Ε, λοιπόν καμιά φορά θα ήταν δρόμος τώρα δεν είναι.
Είναι ντροπή για το κράτος είναι ντροπή για τους Πρωθυπουργούς
και τους υπουργούς όλους, των τελευταίων ετών, που περνούν
από κει και βλέπουν τα χάλια του δρόμου την τέλεια εγκατάλειψη
και δεν διατάζουν να επισκευασθεί στοιχειωδώς έστω.
Πέρυσι ήμουν στην Αθήνα και είδα ότι υπάρχει δρόμος προς το
Σούνιο, για τουριστικούς λόγους, διοτι εκεί υπάρχει αρχαίος Ναός,
της Αθήνας και πηγαίνουν ξένοι.
Ως εδώ είναι σωστό. Αλλά επειδή επείγει –το τοπίο ήταν ξηρό
γιατι ο δρόμος πήγαινε από τα Μεσόγεια, έκαναν άλλο, παραλία –
παραλία, για να είναι ομορφότερος. Και είναι μεν μακρύτερος κατά
5 χιλιόμετρα και στοίχησε 75 εκατομμύρια δρχ. Έγινε όμως ότι το
σύνθημα των εκάστοτε κυβερνώντων ήταν και είναι: «όλα για την
Αθήνα». Και βρέθηκαν συμπολίτες να γράψουν όπως μπορεί να
γράψουν όπως μπορεί να γράψουν και τώρα, πως δεν τα λεω
σωστά . και όμως αυτά είναι το σωστό.
Είναι ακατανόητο και απαράδεκτο να γίνονται δρόμοι για
«φιγούρα» τη στιγμή που υπάρχουν δρόμοι και μάλιστα κεντρικές
αρτηρίες αδιάβατοι.
Μα ο τουρισμός;
Πρώτα οι δρόμοι που εξυπηρετούν το κοινό και μετά ο τουρισμός.
Μα από τον τουρισμό εισάγουμε συνάλλαγμα. Ναι αλλά και από το
κοινό εισπράττετε φόρους και φόρους. Πέρυσι έκαναν απεργία
όμως και οι αυτοκινητιστές. Κάθε απεργία είναι αντιπαθής για το
κοινό την απεργία όμως αυτή το κοινό την δέχτηκε με συμπάθεια,
για βλέπει πως έχουν δίκιο και γιατι βλέπει ότι με την κατάσταση
των δρόμων οι αυτοκινητιστές σε διαστημα λίγων χρόνων

βλέπουν τα αυτοκίνητά τους να παύουν να είναι αυτοκίνητα και
να μεταβάλλονται σε άχρηστα παλιοσίδερα.
Δεν ξερω το αποτέλεσμα της απεργίας εκείνης φαντάζομαι όμως
ότι θα έμειναν με καμία υπόσχεση γενική και αόριστη ώστε να μην
πραγματοποιηθεί ουτε αυτή.
Ξέρω ότι και το σημείωμα αυτό, θα μείνει χωρίς αποτέλεσμα είναι
όμως μια φωνή που βγαίνει από τα στήθη όλου του
ταλαιπωρημένου κόσμου, ο οποίος στο κατω – κάτω της γραφής,
δε ζητά τίποτα το παράλογο, ή το υπερβολικό παρα ζητά να
διατεθεί και γιαυτους ένα μικρό μέρος από τους φόρους τους
οποίους πληρώνουν.
Με ολη την περιπέτεια κάποτε φτάνει κανείς στο τέρμα . Αυριο θα
πως τις εντυπώσεις μου.

ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΕΛΑΊΔΗΣ.
Εφ. «Βήμα» 4-1-1958

Ένα έγγραφο – μαρτυρία για την χρονολογία
Ιδρύσεως του οικισμού: Αγία Γαλήνη

Στη παλαιά εφημερίδα του Ρεθέμνους ΑΡΚΑΔΙΟΝ 1 δημοσιεύθηκε στο φύλλο αρ. 23
της 32 (=23ή31) Μαρτίου 1885 μία επιστολή δέκα Μελαμπιανών, με ημερομηνία
συντάξεώς της 12 Μαρτίου 1885. Η ίδια επιστολή αναδημοσιεύθηκε στην μεταγενέστερη
Ρεθεμνιώτικη εφημερίδα «Ο ΤΥΠΟΣ» 2 , στο φύλλο αρ. 16/25 Μαρτίου 1932 με τον τίτλο:
«Μια επέτειος. Η ίδρυσις της Αγίας Γαλήνης» και με τη σημείωση από πού
αναδημοσιεύεται.
Η επιστολή αυτή αποτελεί αναμφισβήτητη ιστορική μαρτυρία για την χρονολογία
της ιδρύσεως του σύγχρονου παραθαλάσσιου οικισμού Αγία Γαλήνη 3 και δίνει λίγες αλλά
σημαντικές, τοπωνυμικές και άλλες, πληροφορίες, γιαυτό αναδημοσιεύεται εδώ με λίγα
σχόλια στις υποσημειώσεις. Το έγγραφο, από την πρώτη δημοσίευση, έχει ως εξής: 4
«Κύριε συντάκτα του «Αρκαδίου»
Δημοσιεύσατε παρακαλούμε δια της αξιοτίμου εφημερίδος σας τα επόμενα.
Εν τη Γιαλιά της κωμοπόλεως Μέλαμπες της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου παρά την
ακτήν της θαλάσσης, και παρά την θέσιν 5 «Άγιος Γανήνιος»6 υπήρχε ποτέ πόλις
ονομαζομένη «Ερμούπολις» ήδη δε «Αρμόπολις» ή «Ερημόπολις» 7 την οποίαν
απεφασίσαμεν να ανεγείρωμε. Μεταβάντες όθεν πρώτον ημείς προ είκοσιν ημερών 8 ,
ηρχίσαμεν την ανοικοδόμησιν δέκα μαγαζίων, αφού πρώτον ελάβαμεν την άδειαν παρά
του αξιοτίμου κ. Δημάρχου Μελάμπων, και την επιβεβαίωσιν ότι έκαστος εξ οιουδήποτε
μέρους της Νήσου μας θα η ελεύθερος και δεκτός να λαμβάνη οικόπεδον δωρεάν
(εξαιρουμένου του κατά προαίρεσιν χορηγήματος 9 , εν τη εκκλησία Μελάμπων) και να κτίζη
οίκημα ή μαγαζείον. Ακολούθως δε κ. Συντάκτα μετέβη και ετέρα τις εταιρία εξ είκοσιν
ατόμων 10 διά τον αυτόν σκοπόν, και ήδη ευρίσκονται εν ενεργεία άνω των τριάκοντα
μαγαζίων 11 .
Σπεύδομεν λοιπόν να δηλώσωμεν τούτο δια της παρούσης μας εις το κοινόν, όστις
βούλεται μεταβή εκεί και κτίση μαγαζί, καθό προσεχώς ανοίγει εκεί (ληλική;;) 12 .
Δέξασθε εν τούτω κ. Συντάκτα την διαβεβαίωσιν της προς υμάς υπολήψεως μας.
Μέλαμπες 12 Μαρτίου 1885

Η κατά πρώτην μεταβάσα εν τη μελούση πόλει Εταιρεία
Γ. Χαρκιαδάκις 13
Εμ. Χαρκιαδάκις
Μιχ. Χαρκιαδάκης
Αριστοτέλ. Παπαδάκης
Μιχ. Παπαδάκης
Γεωρ. Παπαδάκης
Ηλ. Παπαδάκης
Γεωρ. Βουργαράκης 14
Μύρ. Χατζηδάκης
Νικ. Περγαδάκης» 15 .
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Η εφημερίδα ΑΡΚΑΔΙΟΝ εκδόθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1884 (μ. 17 Μαΐου 1886)
από τον Στυλ. Εμμ. Καλαϊτζάκη. Αποτελεί ουσιαστικά συνέχεια της πρώτης γνωστής
Ρεθεμνιώτικης εφημερίδας ΝΕΟΣ ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ του ίδιου εκδότη (βλ. Γιάννη
Παπιομύτογλου, Εκατό χρόνια Ρεθεμνιώτικων Εφημερίδων, 1881 – 1981 Προμηθεύς τομ.
6/1982 σελ. 167-168.
2 Η εφημερίδα Ο ΤΥΠΟΣ εκδόθηκε στις 7 Μαρτίου 1932 (μ. 18 Οκτωβρίου 1939)
από τον Μάνο Β. Τσάκωνα (βλ. Παπιομύτογλου ό.π. σελ. 174.
3 Στέργιος Σπανάκης, ΚΡΗΤΗ (οδηγός) τομ Α3 χ.χ. (1982) λήμμα Αγία Γαλήνη σελ. 92-
94, Στ. Μανουράς, Η Αγία Γαλήνη Κρήτης, περ. Κουρήτης τομ. 1/1982 σελ. 21-24
(ανατυπώσεως), Ελευθ. Πλατάκης Σπήλαια στην Αγία Γαλήνη Κρήτης, Προμηθεύς τομ.
6/1982 σελ. 123-124, Εμμ. Χ. Αυγουστάκης, Η Αγία Γαλήνη, Αθήνα 1983 σελ. 1-130.
4 Οι υπογραμμίσεις (με αραιά) των τοπωνυμίων ή λέξεων δεν υπάρχουν στην
πρώτη (ή δεύτερη) δημοσίευση.
5 Το τοπωνύμιο: Άγιος Γαλήνιος (Αι-Γαλήνης) δήλωνε μέχρι και το 1885 τη θέση
«παρά την ακτήν της θαλάσσης», κοντά στις εκβολές του ποταμού Ηλέκτρα ή Πλατύ.
Παλαιότερα πιθανόν να δήλωνε και το ποτάμι, όπως φαίνεται σε Ενετικούς Χάρτες.
6 Άγιος Γαλήνιος (λόγιο): Άγιος Γαλήνης ή Άϊ – Γαλήνης. Προέρχεται από την
ονομασία της Μονής Γαληνίου Χριστού (όπου σήμερα η εκκλησία της Παναγίας στη θέση
«Ποταμίδα», του νεκροταφείου του χωριού) από το 1394 τουλάχιστο. Βλ. σχετικά Ν. Β.
Τωμαδάκη, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400, Αθήναι 1947, σελ.86
7 Η ονομασία του οικισμού, που βρισκόταν στην ίδια τοποθεσία κατά την
αρχαιότητα και αποτελούσε επίνειο της Συβρίτου, ήταν Σουλία. Ο ίδιος οικισμός ή
νεώτερος του, είχε τουλάχιστο από το 1394 (βλ. σημ. 6) το όνομα Ερημόπολις.
Καταστράφηκε μάλλον τον 16 ο ή 17 ο αιώνα από πειρατές ή εγκαταλήφθηκε από τους
κατοίκους του γιατί διέτρεχαν κινδύνους από τις πειρατικές επιδρομές. Η προφορική
παράδοση διατήρησε την ονομασία αυτή ή την παρεφθαρμένη: Ερμούπολις, μέχρι το 1885
(όπως στο έγγραφο) που την κατέγραψε και ο Εμμ. Λαμπρινάκης (βλ. Γεωγραφία Κρήτης…
1890, σελ. 70) και Εμμ. Γενεράλις (βλ. Γεωγραφία Κρήτης … 1891, σελ. 57). Η (λαϊκή

ονομασία: Άγιος Γαλήνης ή Αι – Γαλήνης ανήκε αρχικά στο κοντινό Μοναστήρι (βλ. σημ. 6).
Από την ονομασία της Μονής πήρε το όνομά του ο όρμος και το τελευταίο προς τη
θάλασσα τμήμα του ποταμού Λυγιώτη ή Πλατύ. Οι Μελαμπιανοί οικιστές του 1885 έδωσαν
στον νέο οικισμό τους αρχικά το όνομα Άγιος Γαλήνης (έτσι και η σφραγίδα του πρώτου
ταχυδρομικού γραφείου που ίδρυσαν οι Αρχές της Ρωσικής Κατοχής το 1899) και λίγο
αργότερα (1905;) οι ίδιοι το μετέβαλαν σε Αγια Γαλήνη, που καθιερώθηκε ως επίσημη
ονομασία και σήμερα έχει επικρατήσει.
8 Δηλαδή με βάση την ημερομηνία συντάξεως της επιστολής, η 20 Φεβρουαρίου
1885, πρέπει να θεωρείται η ημέρα κατά την οποία τέθηκε «ο θεμέλιος λίθος» του
σύγχρονου οικισμού της Αγίας Γαλήνης.
9 Προαιρετική μικρή εισφορά («τέλος») υπέρ της ενοριακής Εκκλησίας των
Μελάμπων που μεταβλήθηκε φαίνεται σιωπηρά σε υποχρεωτική (γλ. Αυγουστάκη ό.π. σελ.
30).
10 Υπήρξαν επομένως δύο εταιρείες (συνεταιρισμοί κατασκευής οικοδομών). Την
«πρώτη» αποτελούσαν οι δέκα Μελαμπιανοί που υπογράφουν την επιστολή και την άλλη
(«δεύτερη») είκοσι Μελαμπιανοί με επικεφαλής τους αδελφούς Αντώνιο και Ηλία
Μαμαλάκη (βλ. Αυγουστάκη ό.π. σελ. 29). Πάντως και οι δύο εταιρείες ασχολήθηκαν
σχεδόν ταυτόχρονα με την ανέγερση οικοδομών στην Αγία Γαλήνη.
11 Οι αρχικοί κάτοικοι στην Αγία Γαλήνη το 1885 ήσαν επομένως 30 περίπου.
12 Ακατανόητη λέξη και για τον συντάκτη της εφημ. ΑΡΚΑΔΙΟΝ
13 Γεώργιος Χαλκιαδάκης, ή, όπως αναφέρεται αλλού, Χαλκεδάκης. Είναι ο
εμπειροτέχνης «πολεοδόμος» της Αγίας Γαλήνης, επικεφαλής της «πρώτης» εταιρείας. Είχε
εργασθεί και στην Σμύρνη. Το ίδιο αναφέρεται και για τον Ιωάννη Μαμαλάκη, Μελαμπιανό
(βλ. Αυγουστάκη ό.π. σελ. 29)
14 Βουργαράκης ή Βουλγαράκης ή Βούλγαρης
15 Περγαδάκης ή Μπεργαδάκης ή Μπεργαδής ή Βεργαδής.

Αθήνα, Δεκέμβριος 1983 – Μάρτιος 1981

Αγία Γαλήνη 1916:

«τα μόνα εν Κρήτη θερμά ιαματικά λουτρά…»

• Πολλά υποσχόμενη πρόταση εναλλακτικού τουρισμού από το παρελθόν για το σήμερα!

 του Αντώνη Ε. Τσουρδαλάκη

Ο τουρισμός υγείας είναι πολλά υποσχόμενος κλάδος του τουρισμού, στον οποίο οι επισκέπτες μπορούν και μετέχουν σε προγράμματα υγείας που αποσκοπούν στην πρόληψη, θεραπεία ή αποκατάσταση της υγείας τους. Συναντάται με τις εξής εναλλακτικές μορφές:

• Θεραπευτικός τουρισμός, ο οποίος περιλαμβάνει προγράμματα με σκοπό την θεραπεία του ατόμου με αποκλειστικά σύγχρονες μεθόδους.

• Τουρισμός φυσικοθεραπείας, στον οποίο γίνεται εφαρμογή φυσικών μεθόδων θεραπείας.

• Τουρισμός υγιεινής διαβίωσης, όπου τα άτομα ακολουθούν προγράμματα υγιεινής διατροφής, αλλά κάνουν και ασκήσεις, για υγιεινή και φυσική ζωή.

• Τουρισμός ομορφιάς, στον οποίο εφαρμόζονται προγράμματα ομορφιάς και αισθητικής.

• Ιαματικός τουρισμός. Αυτός διακρίνεται:

α) στην Ποσιθεραπεία, που βασίζεται στην πόση ιαματικού νερού, το οποίο έχει συγκεκριμένα ποιοτικά χαρακτηριστικά,

β) στην Λουτροθεραπεία σε νερά τα οποία πηγάζουν μέσα από πετρώματα της γης, και κατά την διάρκεια της διαδρομής τους αποκτούν πολύτιμα μεταλλικά συστατικά στα οποία οφείλεται και η θεραπευτική τους δράση και

γ) στην Θαλασσοθεραπεία, που γίνεται σε θαλασσινό νερό και βελτιώνει την κυκλοφορία του αίματος, συμβάλλει στην αποτοξίνωση του οργανισμού. Όταν, μάλιστα, είναι ζεστό «ανοίγει» τους πόρους του δέρματος, ενεργοποιεί την μικροκυκλοφορία των ιστών βοηθά στην αύξηση του μεταβολισμού, συμβάλλει στη βαθιά απολέπιση του σώματος, αποκαθιστά φλεγμονές, δερματολογικά, αναπνευστικά, ορθοπεδικά προβλήματα κά.

Το μοναδικό, και πρώτο ιστορικά, κέντρο Θαλασσοθεραπείας στην Κρήτη, με θερμά ιαματικά λουτρά, ανακαλύψαμε πρόσφατα στο πλαίσιο σχετικής έρευνας. Το κέντρο αυτό άρχισε να λειτουργεί και να φιλοξενεί πάσχοντες, στις 9 Ιουλίου 1916 στην Αγία Γαλήνη, από τον φιλοπρόοδο επιχειρηματία Ματθαίο Μαμαλάκι!!!

Το γεγονός αυτής της ανακάλυψης είναι σημαντικό, όχι μόνο ως ιστορικό εύρημα, αλλά επειδή επιβεβαιώνει την άποψη ότι η μελέτη της ιστορίας, σε πολλές περιπτώσεις, είναι ικανή να δώσει κατευθύνσεις για εγγυημένη πορεία στο μέλλον, καθώς επίσης και ασφαλείς προτάσεις για τη βιώσιμη ανάπτυξη ενός τόπου. Ως τέτοιο αντιλαμβάνομαι και το εν λόγω ιστορικό εύρημα που αφορά στην ύπαρξη και τη λειτουργία θερμών ιαματικών λουτρών στις νότιες περιοχής του δήμου Αγίου Βασιλείου.

Συγκεκριμένα, σύμφωνα με δημοσιεύματα στον τοπικό τύπο της εποχής, των αρχών του 20^ου αιώνα, στην Αγία Γαλήνη, ο φιλοπρόοδος επιχειρηματίας παρείχε προηγμένες υπηρεσίες Ιαματικού Τουρισμού αξιοποιώντας τις ιδανικές κλιματικές συνθήκες της περιοχής καθώς και το θαλασσινό νερό.

Παραθέτω τα δημοσιεύματα στην εφημερίδα «Κρητική Επιθεώρηση» τα έτη 1916 και 1918:

Εξ Αγ. Γαλήνης

Το μικρό τούτο εμπορικόν κέντρον, δια του οποίου διεξάγεται αρκετόν εισαγωγικόν και εξαγωγικόν εμπόριον, ένεκα της ευρύτητος και παραγωγικότητος της περιφέρειας του και το οποίον, χάρις εις την ιδιωτικήν πρωτοβουλίαν, έχει επιτελέσει αρκετά βήματα προόδου, κεκτημένου ήδη και τα μόνα εν Κρήτη θερμά ιαματικά λουτρά, εστερήθη μέχρι τούδε πάσης κυβερνητικής μερίμνης, ενώ άδει να έχη κάπως προστατευθή και χάριν του περίοικου πληθυσμού, εντελώς απομονωμένου των κέντρων της Νήσου.

Θα ήτο ευτύχημα εάν ο κ. Εκπρόσωπος της προσωρινής κυβερνήσεως, λαμβάνων υπ’ όψη ότι αι επαρχίαι Αγ. Βασιλείου και Αμαρίου είναι εντελώς παραμελημέναι και ηδικημέναι, διέτασσε και χάριν των εμπόρων Αγίας Γαλήνης, την εγκατάστασιν τηλεφώνου, αφού ως πληροφορούμεθα, όλα τα υλικά είναι έτοιμα. Θα αποτελεί τούτο μεγίστην έξυπηρέτησιν των συμφερόντων των κατοίκων.

4-10-16

Σ.Φ.

ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΝ

Πάσχων συνεπεία τραύματος από ρευματισμούς επεσκέφθην προς θεραπεία τα εν Αγία Γαλήνη λουτρά του κ. Ματθαίου Μαμαλάκι. Αναχωρών εκείθεν τελείως αποκατεστημένην της υγείας μου, ως και κατευχαριστημένος από την εν γένει περιποίησιν και τάξιν εις το ως άνω θαυματουργόν ίδρυμα έρχομαι από καθήκον ευγνωμοσύνης και δικαίας εκτιμήσεως να απευθύνω και δημοσία τας απείρους μου ευχαριστείας προς τον ιδιοκτήτην και Διευθυντήν των λουτρών κ. Μ. Μαμαλάκιν ότις όντως δια της φιλοπροόδου δράσεως του σπουδαίαν έξυπηρέτησιν παρέχει εις τον πάσχοντα κόσμον της Νήσου μας δια της ιδρύσεως συστηματοποιήσεως του άνω Θεραπευτηρίου.

Έν Πανόρμω 4 Ιουν 1918.

Ο εύχαριστών

Δ. Ι. ΔΑΣΚΑΛΑΚΙΣ

Συνέχεια των ευρημάτων αυτών είναι και οι παρακάτω σχετικές λεπτομέρειες: ο επιχειρηματίας Μαθιός Μαμαλάκης, στην εν λόγω επιχείρηση που διατηρούσε, αντλούσε θαλασσινό νερό, το θέρμαινε με τη βοήθεια καυστήρων του παρακείμενου πυρηνελαιουργείου που διατηρούσε ο ίδιος και το παροχέτευε με πίεση σε ειδικά διαμορφωμένους λουτήρες (υδρομαλάξεις) εντός του ειδικά διαμορφωμένου συγκροτήματος- θεραπευτηρίου. Στη διαδικασία ανακύκλωσης του θερμού θαλασσινού νερού πρόσθετε επιπλέον συστατικά, πιθανόν και βότανα της περιοχής. Η ιατρικές υπηρεσίες θεραπείας πραγματοποιούνταν καθ’ υπόδειξιν του Αναστάσιου Δαμβέργη, κορυφαίου καθηγητή της Φαρμακευτικής Χημείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1857 -1920) με καταγωγή από το Ρέθυμνο.

Είναι πράγματι αξιοθαύμαστο, τόσο το επιχειρηματικό πλαίσιο, όσο και τα αποτελέσματα της επιστημονικής μεθόδου που χρησιμοποιούσε. Θα πρέπει επίσης να αποτελέσει αφορμή για προβληματισμό και εμπέδωση του περιβαλλοντικού θησαυρού που διαθέτει η περιοχή μας, ικανού να συνεισφέρει σε αυτό που λέμε: βιώσιμη ανάπτυξη.

Από στοιχεία της Ακαδημίας Ιαματικής Ιατρικής προκύπτει ότι μέχρι το 2025, ο ιαματικός τουρισμός παγκοσμίως πρόκειται να αποτελέσει τη δεύτερη μεγαλύτερη βιομηχανία, μετά την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, πρόβλεψη η οποία θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Ο ιαματικός τουρισμός απαιτεί θεραπείες 21 ημερών ανά εξάμηνο, σε ασθενείς αλλά και προληπτικά σε υγιείς ανθρώπους. Εξασφαλίζει επαναλαμβανόμενους τουρίστες, χρηματοδοτούμενους από τα ιδιωτικά και δημόσια ασφαλιστικά ταμεία των ευρωπαϊκών χωρών. Έτσι, όπως γίνεται αντιληπτό, εδραιώνεται το μοντέλο της 12μηνης τουριστικής περιόδου, εξασφαλίζοντας εντυπωσιακά οικονομικά οφέλη.

Όλα αυτά διαμορφώνουν για την Κρήτη, τα νότια παράλια και ειδικότερα για την περιοχή μας, ισχυρή δυναμική ανάπτυξης με την λειτουργία των κέντρων θαλασσοθεραπείας. Ο λόγος δεν είναι μόνο η τεράστια ακτογραμμή, αλλά κυρίως το εξαίρετο βιοκλίμα και η υψηλή περιεκτικότητα σε αλάτι και ιώδιο, του θαλασσινού νερού του Νοτίου Κρητικού πελάγους. Έτσι, μπορεί να παρέχονται υπηρεσίες όλου του φάσματος της Ιαματικής Ιατρικής και των εναλλακτικών μορφών τουρισμού. Σε συνδυασμό δε με την πλούσια πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά, σε ένα εξαιρετικά όμορφο φυσικό περιβάλλον βιώσιμης και αειφόρου ανάπτυξης και τη φημισμένη μεσογειακή διατροφή θα μπορούσε να αποτελεί τον ιδανικό προορισμό για τον επισκέπτη αλλά και την καλύτερη επένδυση στο μέλλον της περιοχής μας.

Ο ρόλος της αυτοδιοίκησης στην προκειμένη περίπτωση, καταρχήν εστιάζεται στην επιστημονική διερεύνηση και στην ενημέρωση των δημοτών. Μετά τον εντοπισμό των ιστορικών ευρημάτων που επιβεβαιώνουν τις δυνατότητες μετεξέλιξης του τουριστικού προϊόντος, θα πρέπει αναζητηθεί κάθε είδους πληροφορία σχετικά με την ποιότητα σήμερα των υδάτων, θαλάσσιων αλλά και αυτών των πηγών της περιοχής μας, σε συνεργασία με το τμήμα Ορυκτών πόρων του Πολυτεχενίου Κρήτης, του Τμήματος Μηχανικών Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος του ΤΕΙ Κρήτης και του ΕΛΚΕΘΕ, ενώ σε συνεργασία με την Ακαδημία Ιαματικής Ιατρικής να αναζητηθούν οι μορφές οι επιχειρηματικές που μπορούν να τα αξιοποιήσουν. Δεδομένης μάλιστα και της πρόσφατης κοινής υπουργικής απόφασης που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ 356/Β/7-2-2018) και αφορά στο θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των Κέντρων Θαλασσοθεραπείας στη χώρα μας, το επιχειρηματικό πεδίο πλέον στον τομέα αυτό θα είναι εντελώς ξεκάθαρο και κάθε δράση σχετική, απόλυτα ασφαλής.

* Ο Αντώνης Τσουρδαλάκης είναι καθηγητής, διδάσκει Φυσική στο 2^ο Λύκειο Ρεθύμνου και υπεύθυνος Παιδείας στο Δήμο Αγίου Βασιλείου