Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Χωριό της επαρχίας Μυλοποτάμου, κτισμένο στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη. Βρίσκεται ανάμεσα στους λόγους Κεφάλα, Πλατούρα και Κρέβατο, απέχει 48 χμ. από το Ρέθυμνο, σε υψόμ. 280μ.
Για την προέλευση του ονόματος του χωριού υπάρχουν τρεις πιθανές εκδοχές: Η πρώτη δέχεται ότι το χωριό πήρε το όνομά του από τον Άγιο Παντελεήμονα – Άι…μονα. Πιθανό να υπήρχε εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα γιατί βρέθηκε μια πλάκα που λέγεται ότι ήταν στην Αγία Τράπεζα της παλιάς εκκλησίας. Την πλάκα αυτή την τοποθέτησαν στην Αγία Τράπεζα της νέας εκκλησίας του Αγίου Παντελεήμονα. Μάλιστα οι κάτοικοι του χωριού υποστηρίζουν ότι κάποιος χωριανός είδε στον ύπνο του τον Άγιο Παντελεήμονα που του υπέδειξε το μέρος στο οποίο έπρεπε να σκάψουνε για να βρούνε την πλάκα της Αγίας Τράπεζας και το εικόνισμα του Αγίου. Αυτό είναι και η πιο πιθανή εκδοχή για την προέλευση του ονόματος του χωριού.
Μια δεύτερη εκδοχή δέχεται ότι το όνομά του το χωριό το οφείλει στο ότι παλιά λατρευόταν ο Δίας Άμμωνας (Άμμων Ρα, όπως λατρευόταν στην Αίγυπτο). Αυτή η εκδοχή φαίνεται η πιο απίθανη. Αξίζει να υπαινιχθούμε και το μυθολογικό Αιμόνιο, γιο της άλλης αίγας Αμάλθειας, της οποίας το γάλα θήλασε ο Δίας στο Δικταίο άντρο.
Μια άλλη εκδοχή -σύμφωνα με τις δηλώσεις των χωριανών- είναι ότι πριν την Τουρκοκρατία ζούσε εδώ ένας μόνο κάτοικος, πιθανό μοναχός, και από το αεί-μόνος, έδωσε το όνομα στο χωριό γι’ αυτό και μπορεί να συναντηθεί και με τη γραφή Αειμονάς.
Παλιότερες οικογένειες στο χωριό είναι οι: Τερζάκηδες, Λιναρίτηδες, Σιλλέτοι, Παπαδάκηδες, Πάγκαλοι, Φλουρήδες, Τζενάκηδες, Κοντογιάννηδες, Σαμόληδες.
Οι κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Παράγουν σταφίδα λάδι, κρασί, πατάτες, χαρούπια, κηπευτικά και κτηνοτροφικά προϊόντα.
Για το πότε κτίστηκε το χωριό δεν έχουμε ακριβείς πληροφορίες. Πάντως πρέπει να υπήρχε στην εποχή της Ενετοκρατίας και αυτό γιατί βρέθηκε ένα βενετσιάνικο τείχος και ένα κτίσμα της ίδιας περιόδου. Η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου είναι και αυτή βενετικής εποχής.
Το χωριό επί Τουρκοκρατίας καταλήφθηκε από τους Τούρκους, και εγκαταστάθηκε εδώ ένας αγάς. Υπάρχει μάλιστα και γειτονιά με το όνομα Α γ α δ ι κ ά.
Στην τοποθεσία Π α π ά κ α μ π ο ς, λέγεται ότι βρέθηκε σκοτωμένος ένας Τούρκος. Όταν οι Τούρκοι έκαναν ανακρίσεις, οι Αϊμονήτες κράτησαν καλά το μυστικό τους, όμως Καμαριωθιανοί μαρτύρησαν στους Τούρκους ότι οι Αϊμονήτες τον σκότωσαν. Τότε ο αγάς, για τιμωρία των Αϊμονητών, τους πήρε όλα τα χωράφια και τα έδωσε στους Καμαριωθιανούς.
Το 1866 οι Τούρκοι έφυγαν από το χωριό γιατί φοβήθηκαν την εκδίκηση των Αϊμονητών και κατέφυγαν σ’ ένα χωριό έξω από το Ηράκλειο το Τ σ α λ ι κ ά κ ι. Το χωριό καταλήφθηκε και από τους Γερμανούς οι οποίοι εκτέλεσαν δυο Αϊμονήτες. Αργότερα συνέλαβαν και άλλους, αλλά κάποιος Γερμανός λοχίας τους έσωσε την τελευταία στιγμή.
Στο χωριό υπάρχουν και αρκετά σπήλαια. Στη θέση Κ α μ ί ν ι υπάρχει ένα σπήλαιο με το όνομα Μαρμαρότρυπα που έχει σταλαγμίτες και σταλακτίτες, ένα άλλο στη θέση Μ α κ ρ ι ά Χ ω ρ ά φ ι α και στη θέση Π α π α χ ά λ ε υ ρ ο ακόμα ένα με το όνομα Περιστεριώνας. Είναι γεμάτο περιστέρια, γι’ αυτό πήρε το όνομα Περιστεριώνας. Έχει βάθος δεκατέσσερα περίπου μ. και η αίθουσά του έχει έκταση ένα στρέμμα. Έχει και αυτό σταλακτίτες και σταλαγμίτες.
Σε απόσταση 60μ. περίπου από το σπήλαιο Περιστεριώνας βρίσκεται μια τάφρος. Λέγεται ότι από κει έριξαν έναν πετεινό και βρέθηκε στο χωριό Χ ώ ν ο ς.
Στη θέση Τ ζ α μ π έ λ α κοντά σ’ ένα παλιό πηγάδι υπάρχει μια τρύπα όπου προσπάθησαν να την εξερευνήσουν αλλά στάθηκε αδύνατο να προχωρήσουν. Σε απόσταση τετρακοσίων μέτρων απ’ αυτήν την τρύπα υπάρχει μια άλλη που το χειμώνα βγάζει ζεστό αέρα και το καλοκαίρι κρύο.
