Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Ο Άγιος Κωνσταντίνος είναι χωριό και κοινότητα της επαρχίας Ρεθύμνης με 222 κατοίκους. Βρίσκεται σε απόσταση 18,5 χμ. από το Ρέθυμνο, σε υψόμ. 220μ. Οι κύριες πηγές εισοδήματος των κατοίκων είναι το ελαιόλαδο, τα χαρούπια και τα κτηνοτροφικά προϊόντα.
Στην κοινότητα υπάγεται ο οικισμός Ά γ ι ο ς Γ ε ώ ρ γ ι ο ς, που είναι ένα πολύ όμορφο χωριό με μια σπουδαία εκκλησία (επισκευασμένη σήμερα).
Ο Άγιος Κωνσταντίνος πήρε το όνομά του από την ομώνυμη εκκλησία του, που κτίστηκε το 1315.
Το χωριό σημειώνεται για πρώτη φορά στο έργο του Κορνήλιου Creta Sacra. Το 1415 αναφέρεται από τον Buondelmonti, σύμφωνα με τον οποίο στον Άγιο Κωνσταντίνο γίνονταν πανηγύρι και αγώνες στην παλαίστρα και στο τόξο. Οι νικητές στεφανώνονταν από πράσινα φύλλα ελιάς. Στεφάνωναν επίσης τις γυναίκες που διακρίνονταν στο χορό με στεφάνια από λουλούδια. Αναφέρει ακόμη ο Buondelmonti ότι τα μέλη των οικογενειών παντρεύονταν μεταξύ τους, για να μην αναμειχτεί το αίμα τους με το αίμα ανθρώπων ξένων προς τη γενιά τους. Ο Άγιος Κωνσταντίνος αναφέρεται από τον «Καστροφύλακα» το 1583 με 179 κατοίκους. Στο ποίημα του Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή, «Κρητικός πόλεμος», δηλώνεται σαν «το χωριό του Μπαρότσι».
«…και του Μπαρότσι το χωριό τον Άγιο Κωνσταντίνο
και τσι βιτσίλες τα νερά και το νερό εκείνο…»
Στον Άγιο Κωνσταντίνο διατηρήθηκε ερειπωμένη μέχρι το 1941-42 η Βίλλα Μπαρότσι, την οποία φωτογράφισε ο Ιταλός εξερευνητής G. Gerola στις αρχές του αιώνα μας.
Η παρουσία της οικογένειας Μπαρότσι μαρτυρείται και από την επιγραφή: Franciscus Baroci us Jacopi filius parentum et amicorum suorum animi relaxation locum hunc per ornavit moix», που σημαίνει ότι «ο Φραγκίσκος Μπαρότσι, γιός του Ιακώβου, διαμόρφωσε την πηγή σε τόπο αναψυχής των γονέων και των φίλων του». Η επιγραφή εντοιχίστηκε, το 1509, σε λίθινη πλάκα πάνω από την πηγή στις Βιτσίλες, ανατολικά του χωριού. Η παραπάνω πλάκα έπεσε πριν από λίγο καιρό. Για την ίδια επιγραφή υπάρχει η μαρτυρία του Pashley, που επισκέφτηκε την πηγή και το χωριό στα 1834. Ο Pashley αναφέρει και το εξαίρετο κρασί που δοκίμασε εδώ.
Στον Άγιο Κωνσταντίνο σώζονται πολλά κτίσματα, που μαρτυρούν την ενετική παρουσία, όπως τα ερείπια ενετικού νομισματοκοπείου. Όπως αναφέρεται, το χωριό ήταν εξαιτίας του θαυμάσιου κλίματός του, θέρετρο πολλών ενετικών οικογενειών του Ρεθύμνου.
Εκτός όμως από τους Ενετούς, έντονη ήταν η παρουσία οικογενειών βυζαντινής καταγωγής, όπως των Μουσούρων και των Βλαστών, μέχρι το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821, οπότε -σύμφωνα με την παράδοση- αναχώρησε ο τελευταίος Μουσούρος για την Κωνσταντινούπολη.
Βυζαντινή παρουσία δηλώνουν παράλληλα τα ερείπια μοναστηριού και αρχοντικού, που ανήκε στην οικογένεια των Κομνηνών (πρόκειται για βυζαντινούς αποίκους) όπως και η τοποθεσία Α ρ γ υ ρ ό ς, που οφείλει το όνομά της στους Αργυρούς των βυζαντινών χρόνων.
Στην κεντρική εκκλησία του χωριού, τον Άγιο Κωνσταντίνο υπάρχουν αξιόλογες βυζαντινές εικόνες, που χρονολογούνται από το 1730-1770. Ανάμεσα στους αφιερωτές εμφανίζεται η οικογένεια των Βλαστών, που κατάγονται από τους Βλαστούς των βυζαντινών χρόνων. Στην ίδια οικογένεια ανήκε ένα χρυσό δακτυλίδι, που ζύγιζε 12 δράμια. Βρέθηκε γύρω στα 1950 σ’ ένα οικόπεδο του χωριού και σήμερα φυλάσσεται στο Ιστορικό Μουσείο του Ηρακλείου.
Την περίοδο της Τουρκοκρατίας το χωριό κατοικούνταν από Έλληνες. Ήταν η έδρα της επαναστατικής επιτροπής, που μεταφέρθηκε αργότερα στο χωριό Μαργαρίτες Ρεθύμνης, όπου και διαλύθηκε.
Τα χρόνια της Κατοχής, οι Γερμανοί ανάγκασαν τους χωριανούς να χτίσουν στρατώνα με υλικά των σπιτιών τους κι ό,τι είχε απομείνει από τη βίλα Μπαρότσι. Ο στρατώνας υπάρχει και σήμερα και γίνονται προσπάθειες για να διασωθεί σαν μνημείο νεότερης ιστορίας.
Οι κάτοικοι του χωριού χαρακτηρίζονται από μια βαθιά δημοκρατική παράδοση και αγωνιστικότητα όπως φαίνεται από τις προσωπικότητες που ακολουθούν:
Σακόραφος Γεώργιος, γεννήθηκε το 1875. Ήταν από τα πρώτα μέλη της Φιλικής Εταιρείας, πήρε μέρος στην Κρητική Επανάσταση και ήταν μέλος όλων των άλλων από το 1821-1829. Προτάθηκε από τη Γ΄ εθνοσυνέλευση της Τροιζήνιας από την αντιπολίτευση σαν κυβερνήτης της Ελλάδας αντί του Καποδίστρια αλλά αρνήθηκε. Είχε εκλεγεί ένας από τους 10 πρώτους ορισθέντες από τον Όθωνα γερουσιαστές και πέθανε στην Αθήνα το 1865.
Παπά Βασίλης Παπαδάκης. Ιερέας του χωριού γεννήθηκε σ’ αυτό το 1851 και πέθανε το 1931. Ήταν μέλος της Γενικής Επαναστατικής συνέλευσης τον Ιούνιο του 1896 και το 1897 είχε εκλεγεί αντιπρόεδρός της. Υπήρξε στενός φίλος και συνεργάτης του Βενιζέλου (φωτοτυπίες για τα στοιχεία αυτά βρίσκονται στην κοινοτική βιβλιοθήκη καθώς και επιστολές του Βενιζέλου προς αυτόν).
Μαραγκουδάκης Γεώργιος. Γεννήθηκε στον Άγιο Κωνσταντίνο, υπήρξε αγωνιστής της Κρητικής Επανάστασης, προβιβάστηκε στο βαθμό του Πεντακοσίαρχου από το γενικό αρχηγείο της επαρχίας Ρεθύμνου και την προσωρινή διοίκηση Κρήτης το 1878, έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και αρίστευσε.
Οι κάτοικοι του χωριού είναι προοδευτικοί, εργατικοί και φιλήσυχοι.
Στις παλιότερες οικογένειες ανήκουν οι Βλαστοί, οι Μουσούρηδες, οι Παπαδογιάννηδες, οι Σπαντιδάκηδες, οι Σπανδάγοι, οι Βενετάκηδες, οι Βερυκάκηδες, οι Δρανδάκηδες, οι Μελτζάκηδες, οι Ανδρεδάκηδες και οι Ατληδάκηδες.
Στο χωριό υπάρχει ένας θρύλος, τον οποίο οι κάτοικοι αναφέρουν σαν πραγματικό γεγονός: Γύρω στα 1800, πρωτοπαλίκαρο και άρχοντας του χωριού ήταν ο Μουσούρος τον οποίο ήθελε να σκοτώσει ο Τούρκος αγάς της περιοχής. Καβάλησε λοιπόν το άλογό του και προσπάθησε να μπει στο χωριό από κάποια είσοδο, που κοντά της υπήρχε μια εκκλησία. Μόλις όμως έφτανε στην είσοδο, το άλογο σταματούσε μόνο του και δεν έμπαινε μέσα. Τότε ο Τούρκος παρακάλεσε τον Άγιο Κωνσταντίνο να τον αφήσει να μπει στο χωριό και υποσχέθηκε πως δε θα σκοτώσει το Μουσούρο. Μπήκε πραγματικά στο χωριό και κράτησε την υπόσχεσή του. Τον επόμενο χρόνο ο Μουσούρος έκανε πανηγύρι στον Άγιο Κωνσταντίνο για να τον ευχαριστήσει για τη σωτηρία του.
Η μητρόπολη του χωριού είναι ο Άγιος Κωνσταντίνος. Είναι ρυθμού βασιλικής με τοιχογραφίες. Κτίστηκε το 1315 και αναστηλώθηκε. Ήταν από την αρχή δυμάρτυρη, αφιερωμένη στους ισαποστόλους Κωνσταντίνο και Ελένη.
Βυζαντινής εποχής είναι οι εκκλησίες του Σωτήρα Χριστού και του Χριστού. Η τελευταία αυτή εκκλησία είχε αξιόλογες τοιχογραφίες αλλά είναι σήμερα σε κακή κατάσταση. Στα βυζαντινά μνημεία της περιοχής περιλαμβάνεται και η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, στον παλιό οικισμό Α ρ τ ό ς, μεταξύ της περιοχής του οικισμού Α γ ί ο υ Γ ε ω ρ γ ί ο υ και της κοινότητας Ζ ο υ ρ ι δ ί ο υ.
Από τα χρόνια της Ενετοκρατίας υπάρχει η Κοίμηση της Θεοτόκου ρυθμού βασιλικής, που βρίσκεται στην άκρη του χωριού προς το Ζουρίδι. Στην Κοίμηση της Θεοτόκου είναι αφιερωμένη και η βυζαντινή εκκλησία, στην τοποθεσία Αρτός. Σήμερα σώζονται ελάχιστες τοιχογραφίες.
Μέσα σε σπηλιές οι εκκλησίες του Αγίου Αντωνίου, στην ομώνυμη τοποθεσία και του Αγίου Νικολάου, στη θέση Σ κ ά λ α. Γι’ αυτό το λόγο οι δύο άγιοι ονομάζονται Σπηλίτες. Στην τοποθεσία Μ α γ κ λ α β ά σώζεται το παλιό ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου, που μετονομάστηκε σε Άγιο Τίτο. Το 1940 χτίστηκε στο χωριό η Αγία Κυριακή.
Άγιος Κωνσταντίνος, ο. Χωριό και κοινότητα επαρχίας και ν. Ρεθύμνου, κάτ. (1981) 148, υψ. 250 μ. στο 18,5 χλμ. του δρόμου Ρέθυμνο – Ατσιπόπουλο – Γωνιά – Αγ. Ανδρέας – Αγ. Κωνσταντίνος, Ρούστικα. Διακλάδωση αριστερά στο 16 χλμ. του παλιού δρόμου προς Χανιά.
Πλούσιο χωριό σε γεωργικά προϊόντα. Βρίσκεται σε υψηλή και βραχώδη θέση, με ευρύχωρη πλακώδη πλατεία, όπου υπάρχουν ερείπια νομισματοκοπείου, κατά το Ρεθεμνιώτη Εμ. Λαμπρινάκη (Γεωγραφία Κρήτης, Ρέθυμνο, 1890, σ. 88). Το όνομα έχει πάρει από την εκκλησία του χωριού.
Αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo26r) S. Constantino, από τον Καστροφύλακα (Κ172) S. Constantino με 179 κάτ. το 1583, από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 128) S. Constantino το 1630.
Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται Haghio Konstantino (Pashley, Travels in Crete, II, 314) με 40 χριστιαν. και 10 τούρκ. οικογένειες. Το1881 είναι στο δήμο Ρουστίκων με 262 κάτ. Χριστιανούς και 1 Τούρκο. Το 1900 είναι στον ίδιο δήμο με 345 κάτ. το 1928 αποτελεί δική του κοινότητα με 292 κάτ. το 1940 με 267, το 1951 με 231, το 1961 με 200 και το 1971 έμειναν 152 κάτ.
Όλο το χωριό διατηρεί μια βενετσάνικη όψη, λέει ο Gerola (1900). Κατά τη Βενετοκρατία ήταν φέουδο της μεγάλης βενετικής οικογένειας Barozzi. Τη villa Barozzi με το οικογενειακό θυρεό βλ. στο (Gerola, Monumenti Veneti ecc. III, fig. 176 και IV fig 268). Είχε ωραίες βίλες και ήταν θέρετρο θερινής διαμονής των Βενετών αρχόντων του Ρεθύμνου.
Από την οικογένεια αυτή των Barozzi ήταν ο προδότης του Μεγάλου Κάστρου Ανδρέας Μπαρότσης, που υπόδειξε στους Τούρκους τα ασθενή σημεία των τειχών. Προδοσία μοιραία για την τύχη του Χάντακα. (Βλ. Ν. Σταυρινίδη, ο προδότης του Μεγάλου Κάστρου Ανδρέας Μπαρότσης, Κρητικά Χρονικά, Α΄, 393).
Ενδιαφέρουσα είναι και η περιγραφή του Pashley (Travels in Crete, I, p. 96) που επισκέφτηκε το χωριό το 1834. Ο Ιωσήφ Ρουσάκης, που τον φιλοξένησε, τον οδήγησε στη βενετσάνικη βρύση του Μπαρότση, ένα μίλι ανατολικά του χωριού, όπου διάβασε την επιγραφή: Franciscus Barocius Iacopi filius propter parentum et amicorum suorum animi recreatione (m) locum hunc per ornavit MDIX (=1509). (Βλ. Gerola, Monumenti Veneti ecc. IV, 367).
Στην περιοχή, μεταξύ Αγ. Κωνσταντίνου και Ρουστίκων, οι Τούρκοι νικήθηκαν το 1821 από τους επαναστάτες Εμμ. Ρουστικιανό, Ιωάν. Δρουλίσκο, Π. Μανουσέλη και Γ. Δεληγιαννάκη.
ΑΠΟ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ (ΤΟΠΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ)