Αβδανίτες, οι. Οικισμός της κοινότ. Δαμαβόλου, επαρχ. Μυλοποτάμου, ν.
Ρεθύμνου, κατ. (1981) 84., υψ. 290μ. σε τερπνή πεδινή περιοχή. (Τελευταία καθιερώθηκε
να αναφέρεται το υψόμετρο κάθε οικισμού. Δυστυχώς μερικά δεν είναι ακριβή). Απέχει
από το Ρέθυμνο 37 χλμ., διακλάδωση στο 30 χλμ. του παλιού δρόμου Ρεθύμνου-
Ηρακλείου.
Αναφέρεται στην επαρχία Μυλοποτάμου το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo 27v)
Avdhanites, από τον Καστροφύλακα (Κ172) Avdanites με 131 κατ. το 1583, και από το
Βασιλικάτα το 1630 (Μνημεία Κρητ. Ιστ. τομ. V, σ. 131) Evdhanites. Στην τουρ. Απογραφή
του 1671 αναφέρεται Avdanites με 26 χαράτσια. Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται
Αυδανίταις με 27 Χριστιανούς και 72 Τούρκους κάτ. στο δήμο Αυδανιτών. Το 1900
αναφέρεται Αυδανίτες στο δήμο Αυδανιτών με 66 κάτ. Αλλά έδρα του δήμου είναι οι
Αλιάκες. Το 1928 αναφέρεται Αβδανίτες στην κοινότητα Αλιάκες με 95 κάτ. Το 1940
αναφέρεται στην κοινότ. Δαμαβόλου με 119 κάτ. Η πληθυσμιακή εξέλιξή του τα επόμενα
χρόνια είναι: 1951 κάτ. 142, 1961 κάτ. 97, 1971 κάτ. 84.
Αβδελλάς, ο. Οικισμός της κοινότ. Αγ. Μάμα επαρχ. Μυλοποτάμου, ν. Ρεθύμνου,
κάτ. (1981) 187, υψ. 440μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 35χλμ. Διακλάδωση προς νότο στο 24
χλμ. (Πέραμα) του παλιού δρόμου Ρεθύμνου-Ηρακλείου.
Αναφέρεται στην επαρχία Μυλοποτάμου το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo27v)
Avdhela, από τον Καστροφύλακα (Κ175) Avdela με 91 κάτ. το 1583, από το Βασιλικάτα
(Μνημεία Κρητ. Ιστορ. τόμ. V, σ. 131) Avdela με 9 χαράτσα. (Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις
τουρκικών εγγράφων κ.λπ. τόμ. Β΄, σ. 129). Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται Αβδελλάς
στο δήμο Αβδανιτών με 127 Χριστ. κάτ., το 1900 στον ίδιο δήμο με 162 κάτ. το 1928
αναφέρεται στην κοινότητα Κεραμωτών με 155 κάτ., το 1940 στην κοινότητα Αγ. Μάμα με
213 κάτ. το 1951 έχει 212 κάτ. το 1961, κάτ. 207, και το 1971 κάτ. 208. Το όνομα πιθανώς
οφείλεται στο επώνυμο του πρώτου οικιστή Αβδελλά, επώνυμο που αναφέρεται σε
κτητορική επιγραφή στην Εκκλησία του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, στο χωριό Σελί
επαρχ. Ρεθύμνου (Gerola, Monumenti Veneti ecc. Vol. IV, σ. 477).
Αγαλιανός, ο. Οικισμός της κοινοτ. Κεραμέ, επαρχ. Αγίου Βασιλείου, ν. Ρεθύμνου,
κάτ. (1981) 18, υψ. 280μ. Βρίσκεται λίγο νοτιότερα του Κεραμέ, που απέχει από το Ρέθυμνο
47 χλμ. Διακλάδωση δεξιά στο 36,5 χλμ. της αρτηρίας προς Αγ. Γαλήνη.
Αγγελιανά, τα. Χωριό και κοινότ. της επαρχίας Μυλοποτάμου, ν. Ρεθύμνου, κάτ.
(1981) 569, υψ. 90μ.. Απέχει από το Ρέθυμνο 23,5 χλμ. Διακλάδωση αριστερά στο 22 χλμ.
του παλαιού δρόμου Ρεθύμνου-Ηρακλείου. Αποτελείται από τους συνοικισμούς Μετόχια
του Κάμπου και Σκλοπιανά ή Σκλιπιδιανά. Στην κοινότητα υπάγεται και ο οικισμός
Χανοθιανά, κάτι. 20, υψ. 80 και Χάνι Αλεξάνδρου, κάτ. 64, υψ. 63μ. Δεν αναφέρεται σε
καμμιά βενετσάνικη απογραφή ενώ αναφέρεται στην τουρκική του 1671 με 29 χαράτσα.
(Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις Β΄, σ. 131). Συνεπώς υπήρχε και κατά τη Βενετοκρατία.
Το 1881 αναφέρεται στη δήμο Μελιδονίου με 182 Χριστιαν. και 15 Τούρκ. κάτ. Το
1900 αναφέρεται στον ίδιο δήμο με 195 κάτ. Στην απογραφή του 1928 αποτελεί δική του
κοινότητα με 216 κάτ., το 1940 με 303, το 1951 με 251, το 1961 με 694 και το 1971 με 578.
Αγιά, η. Χωριό και κοινότ. Επαρχίας Μυλοποτάμου, ν. Ρεθύμνου, άτ. (1981) 228,
υψ. 180μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 33 χλμ. Διακλάδωση αριστερά στο 32 χλμ. του παλαιού
δρόμου Ρεθύμνου-Ηρακλείου.
Αναφέρεται στην επαρχ. Μυλοποτάμου το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo27v) Agia, από
τον Καστροφύλακα (Κ173) Agia με 296 κάτ. το 1583, και (Κ184) με 283 οφειλόμενες
αγγαρείες. Από τα Βασιλικάτα αναφέρεται (Μνημεία Κρητ. Ιστο. τομ. V, σ. 131) Aia. Στην
Τούρκικη απογραφή του 1671 αναφέρεται Aya με 23 χαράτσα, (Ν. Σταυρινίδη,
Μεταφράσεις τομ. Β΄, 131). Το 1881 αναφέρεται Αγιά στο δήμο Μελιδονίου με 142
Χριστιαν. κάτ. Το 1900 γράφεται Αγυιά με 192 κατ. στο δήμο Μελιδονίου. Για την
ετυμολογία βλ. προηγούμενο λήμμα. Το 1928 αποτελεί δική του κοινότητα με 240 κάτ., το
1940 με 129, το 1951 με 135, το 1961 με 269, το 1971 με 215 κατ.
Αγία Άννα, η. Οικισμός της επαρχίας Αμαρίου, ν. Ρεθύμνου. Ο δούκας της Κρήτης
Angelo Morosini το 1254 παραχώρησε στο Μιχάλη Βαρούχα (Pettochilos) δυο φέουδα,
στην Αγία Άννα με το Μοναστηράκι και το Σμιλέ στην Επάνω Σύβριτο (επαρχ. Αμαρίου). (Βλ.
E. Gerland, Histoire de la Noblesse Cretoise, Paris, 1907, σ. 119 και Στ. Ξανθουδίδη,
Ενετοκρατία εν Κρήτη, σ. 47). Ο οικισμός Α. Άννα δεν αναφέρεται σε καμμιά απογραφή.
Αγία Γαλήνη, η. Παραθαλάσσιο χωριό και κοινότητα επαρχ. Αγ. Βασιλείου, ν.
Ρεθύμνου, κάτ (1981) 721, υψ 5-20μ. στον κόλπο της Μεσαράς. Τουριστικό κέντρο στο
Λιβυκό πέλαγος με ξενοδοχεία, κ.λπ. Απέχει από το Ηράκλειο 68,8 χλμ. και από το Ρέθυμνο
61 χλμ.
Υπάρχουν σπηλιές στις οποίες εισχωρεί η θάλασσα και δημιουργούνται φωτεινές
ανταύγειες, όπως στο Κάπρι της Ιταλίας. Σε μια απ’ αυτές, λέγεται, ότι φυλακίστηκε ο
Δαίδαλος. Οι σημερινοί κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με τον τουρισμό, την αλιεία και τη
γεωργία.
Η Αγία Γαλήνη είναι νέο χωριό. Αποικίστηκε τελευταία, από το 1884 κι έπειτα, από
κατοίκους του χωριού Μέλαμπες. Γι’ αυτό δεν αναφέρεται στις βενετσάνικες απογραφές,
ακόμη και στην απογραφή του 1881. Όμως το τοπωνύμιο υπήρχε. Ο ποταμός Αμαριανός, ή
Πλατύς και στην αρχαιότητα ποταμός της Ηλέκτρας, που εκβάλλει κοντά στο χωριό,
αναφέρεται σε παλαιούς χάρτες Santo Galini fiume. Το 1415 ο Cristof. Buondelmonti
επισκέφτηκε το μοναστήρι της Αγ. Γαλήνης, …hodie Gelenum Sanctum (Άγιο Γαλήνιο)
caloeri ibi in monasterio habitantes appellant. (Βλ. Ghrist. Buondelmonti, Descriptio Insule
Crete κ.λπ. Κριτική έκδοση Συλλόγου Πολιτιστικής Αναπτύξεως Ηρακλείου, 1981, σ. 113).
Πρόκειται για την μονή του Γαλήνιου Χριστού, που ήταν στη θέση «Ποταμίδα», όπου είναι
σήμερο η εκκλησία της Παναγίας και το νεκροταφείο του χωριού.
Σχετικά με τον αποικισμό της Αγ. Γαλήνης ο Στέργ. Μανουράς αναδημοσίευσε στο
περιοδικό «Προμηθεύς Πυρφόρος» (τεύχ. 37, σ. 91) ένα σχετικό έγγραφο-μαρτυρία των
πρώτων οικιστών της 12 Μαρτ. 1885, που αναδημοσιεύεται εδώ αυτούσιο: «Εν τη Γιαλιά
της κωμοπόλεως Μέλαμπες της επαρχ. Αγ. Βασιλείου παρά την ακτήν της θαλάσσης, και
παρά την θέσιν Άγιος Γαλήνιος υπήρχε ποτέ πόλις ονομαζομένη Ερμούπολις ήδη δε
Αρμόπολις, την οποίαν απεφασίσαμεν να ανεγείρωμεν. Μεταβάντες όθεν πρώτον ημείς
προ είκοσι ημερών ηρχίσαμεν την ανοικοδόμησιν δέκα μαγαζιών, αφού πρώτον ελάβαμεν
την άδειαν παρά του κ. Δημάρχου Μελάμπων, και την επιβεβαίωσιν, ότι έκαστος εξ
οιουδήποτε μέρους της νήσου μας θα η ελεύθερος και δεκτός να λαμβάνει οικόπεδο
δωρεάν… και να κτίζη οίκημα ή μαγαζίον.
Ακολούθως δε μετέβη και ετέρα τις εταιρία εξ είκοσι ατόμων δια τον αυτόν σκοπόν,
και ήδη ευρίσκονται εν ενεργεία άνω των 30 μαγαζίων… Η κατά πρώτην μεταβάσα εν τη
μελούση πόλει εταιρία, Γεώργιος, Εμμανουήλ και Μιχαήλ Χαρκιαδάκης, Αριστοτέλης,
Μιχαήλ και Γεώργιος Παπαδάκης- Γ. Βουργαράκης, Μύρ. Χατζηδάκης, Νικ. Περγαδάκης».
Στη θέση του σημερινού οικισμού υπήρχε παραθαλάσσιος οικισμός με το όνομα
Σουλία ή Σούληνα, ή Σουλήνα, λιμάνι της αρχαίας Συβρίτου. Στον τόπο αυτό ανθούσε η
λατρεία της Αρτέμιδος. (Hoc loco Dianae cultus floruerit, Βλ. Marg. Guarducci, Inscriptiones
Creticae, II, p. 278 – R. Pashley, Travels in Crete, I, 304) και δίχως αμφιβολία, λέει η
Γκουαρντούκι, υπήρχε ναός της θεάς.
Ο Federico Halbherr αναφέρει (A.J.A. 1896, σ. 593) ότι βρέθηκαν φτωχά λείψανα της
Σουλίας. Και ο J. Pendlebury, (The Archaelogy of Crete, σ. 371) αναφέρει, ότι στο Μουσείο
Ηρακλείου υπάρχει λύχνος από τη Σουλία. Στους Σταδιασμούς αναφέρεται: Από Ματάλης
(Μάταλα) εις Σουλίαν στάδιοι ξε’ (65) ακρωτήριόν εστί καλόν ανέχον προς μεσημβρίαν
λιμήν εστί καλόν ύδωρ έχει. Όλα αυτά πιστοποιούν ύπαρξη της Σουλίας.
Τη λατρεία της Αρτέμιδος διαδέχτηκε η Χριστιανική λατρεία. Στα ερείπια του ναού
της Αρτέμιδος κτίστηκε η εκκλησία του Γαλήνιου Χριστού, που επισκέφτηκε ο
Μπουοντελμόντι το 1415. Συνεπώς από τη μονή του Γαλήνιου Χριστού προέρχεται το
όνομα του σημερινού οικισμού, που πρέπει, πιο σωστά, να λέγεται Άγιος Γαλήνης.
Στο κόλπο της Αγ. Γαλήνης, ΝΔ του Κόκκινου Πύργου, ανακαλύφτηκε τελευταία
ναυάγιο ρωμαϊκού πλοίου, του 3 ου μ.Χ. αιώνα, από το οποίο ανασύρθηκε ολόκληρος
θησαυρός από χαλκά αντικείμενα, προτομές, ειδώλια, λύχνοι κλπ., που βρίσκονται σήμερο
στο μουσείο Ρεθύμνου. Ο Ν. Πλάτων, ύστερα από σχετική έρευνα, περισυνέλλεξε 260
χαλκά νομίσματα ρωμαίων αυτοκρατόρων, Δεκίου, Φαφστίνη, Γορδιανού και Φιλίππου,
ένα αγαλμάτιο της Αφροδίτης, άλλο του Έρωτα, προτομή της Δήμητρας, βάσεις ειδωλίων
κλπ.
Αγία Ειρήνη, η. Οικισμός του δήμου Ρεθύμνου, κάτ. (1981) 34, υψ. 260μ. Βρίσκεται
προς νότο της πόλης, κοντά σε παλιό μοναστήρι της Αγ. Ειρήνης, διαλυμένο προ του 1870.
Σώζεται η εκκλησία του.
Αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (Fo 26r) S. Erinni, από τον Καστροφύλακα (Κ
174) S. Erini με 96 κατ. το 1583 και (Κ183) με 84 οφειλόμενες αγγαρείες. Στην απογραφή
του 1881 αναφέρεται στο δήμο Χρωμοναστηρίου με 24 Χριστιαν. και 42 Τουρκ. κάτ. Το
1900 υπάγεται στο δήμο Βρυσιναίων με 69 κάτ. Το 1928 αναφέρεται στην κοινοτ.
Ρουσοσπίτι με 86 κάτ., το 1940 αναφέρεται στο δήμο Ρεθύμνου με 96 κάτ., το 1951 έχει 88
κάτ. το 1961, 63 και το 1971 έμειναν 47 κάτ.
Αγία Μαρίνα, η. Ο οικισμός αναφέρεται στην επαρχία Ρεθύμνου το 1577 από το Fr.
Barozzi, (Fo 26r) S(an)ta Marina, από το Καστροφύλακα (Κ172) S. Marina, με 58 κάτ. το 1583
και (Κ173) με 321 κάτ. Το τελευταίο αναφέρεται ανάμεσα στα χωριά Μυλοποτάμου, αν και
δεν τηρείται καμμιά τάξη.
Στην τουρκική απογραφή του 1659 αναφέρεται Aya Marina με 8 σπίτια. (Βλ. Ν.
Σταυρινίδη, Απογραφικοί πίνακες, «Κρητικά Χρονικά» ΚΒ΄ σ. 131). Ο Paul Faure σημειώνει
(«Κρητολογία» τεύχ. 12-13, σ. 229) ότι ήταν στην περιοχή του οικισμού Πηγή. Σε νεότερες
απογραφές δεν αναφέρεται.
Αγία Παρασκευή, η. Χωριό και κοινότ. επαρχίας Αμαρίου, ν. Ρεθύμνου, κάτ. (1981)
90, υψ. 160μ. Απέχει 59χλμ. από το Ρέθυμνο. Αναφέρεται στην επαρχία Αμαρίου 10 1577
από Fr. Barozzi, (fo 27v) S(an)ta Venerand από τον Καστροφύλακα (Κ175) S. Veneranda με
95 κάτ. το 1583 και από τον Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 129) S. Veneranda,
Sagudhi, το 1630 (πιθανόν είναι το όνομα του φεουδάρχη). Στην αιγυπτιακή απογραφή του
1834 αναφέρεται Hagia Paraskeve (R. Pashley, Travels in Crete, II, 314) με 15 χριστιαν.
οικογένειες. Το 1881 αναφέρεται στο δήμο Αποδούλου με 78 Χριστιανούς κάτ. και το 1900
με 157 κάτ. Το 1928 αναφέρεται στην κοινότητα Αγ. Ιωάννου με 169 κάτ. το 1940, αποτελεί
δική του κοινότ. με 188 κάτ., το 1951 με 157, το 1961 με 154 και το 1971 με 97κάτ.
Μέσα στο χωριό είναι η εκκλησία της Παναγίας, αφιερωμένη στην Κοίμηση,
τοιχογραφημένη, με καλά διατηρημένες τοιχογραφίες, του 16 ου αιώνα. Σωζομένη επιγραφή
αναφέρει: + Ανηγέρθη εκ βάθρου και ιστορήθη ο θείος και πάνσεπτος ναός ούτος της
υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, δι’ εξόδου και κόπου
κυρού Γεωργίου ευλαβεστάτου ιερέως του Βαρούχα άμα συν τη αυτού συζύγω τιμιωτάτη
πρεσβυτερήσι, επί τη επαρχία του ευγενεστάτου και τρισεντιμωτάτου αυθεντός κυρού
Γεωργίου Καλιέργη. Έτους ΖΚΔ’ (=7024)=1516.» (Βλ. G. Gerola, Monumenti ecc. IV, p.500)
έγχρωμο αντίγραφο της εικόνας των ιδρυτών βλ. Gerola, Monumenti ecc. Vol. II, Πίν. 13)
Στο ειλητάριο που κρατούν στα χέρια των, κάτω από την εκκλησία που αφιερώνουν,
οι αφιερωτές, παπά Γεώργιος Βαρούχας και η πρεσβυτέρα του, είναι γραμμένοι οι
παρακάτω δεκαπεντασύλλαβοι, ανομοιοκατάληκτοι στίχοι -ποίημα πιθανώς κατά τον
Gerola- του ίδιου του παπά Βαρούχα:
Ημείς εις σε ελπίζομεν, δέσποινα Θεοτόκε,
ως ούσα σκέπη κρατεά, αντίληψις οξεία
εις τον ναόν προστρέχοντες, ον νυν περικρατούμεν,
και ηξιώθημεν ημείς ανακαινήσαι τούτον
εκ βάθρων των οικοδομών και συνηστορηθίναι
ίνα σε έχομεν αεί υπέρμαχον προστάτην
και σκέπε φρούρισον ημάς συν τοις εμοίς φιλτάτοις
τέκνοις από πάσης προσβολής και εκ παντός κινδύνου,
και λύτροσε κολάσεως πάντας τους ορθοδόξους.
Αγία Παρασκευή, η. Οικισμός της κοινότ. Άδελε, επαρχίας Ρεθύμνου, ν. Ρεθύμνης
κάτ. (1981) 141, υψ. 120μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 100,5 χλμ. λίγο νοτιότερα από το Άδελε.
Αναφέρεται στην επαρχία Ρεθύμνου το 1577 από το Fr. Barozzi (fo 26r) S(an)ta Veneranda
d’ Ario, από τον Καστροφύλακα (Κ172) S. Veneranda με 62 κάτ. το 1583, και (Κ183) με 76
οφειλόμενες αγγαρείες, και από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 128) S. Veneranda,
το 1630. Στην αιγυπτ. απογραφή του 1834 αναφέρεται Haghia Paraskene (Pashley, Travels
in Crete, II, 314) με 8 χριστιαν. και 3 τουρκ. οικογένειες. Το 1881 αναφέρεται στο δήμο
Πηγής με 20 Χριστιαν. και 34 Τούρκ. κάτ. Το 1900 είναι στον ίδιο δήμο με 21 κάτ., Το 1928
αναφέρεται στην κοινότ. Άδελε με 126 κάτ., το 1940 με 126, το 1951 με 144, το 1961 με 178
και το 1971 με 133 κάτ.
Αγία Παρασκευή, η. Μικρός οικισμός της κοινότ. Αρδάχτου, επαρχίας Αγ.
Βασιλείου, ν. Ρεθύμνου, κάτ. (1981) 3, υψ. 170 με. Αναφέρεται στην ίδια επαρχία το 1577
από το Fr. Barozzi, (fo27r) S. Veneranda, από τον Καστροφύλακα (184) S. Veneranda με 52
οφειλόμενες αγγαρείες το 1583 και από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 129) S.
Veneranda το 1630. Στις απογραφές 1881, 1900, 1928, 1940 και 1951 δεν αναφέρεται παρά
στην απογραφή 1961 με 4 κάτ. και το 1971 με 3 κάτ.
Αγία Πελαγία, η. Οικισμός της κοινότητας Μιξόρρουμα, επαρχίας Αγ. Βασιλείου, ν.
Ρεθύμνου, κάτ. (1981) 89, υψ. 360μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 27 χλμ. Διακλάδωση δεξιά
πριν από το Σπήλι (Μιξόρρουμα – Αγ. Πελαγία).
Δεν αναφέρεται στις βενετσάνικες απογραφές. Πρώτη φορά απαντάται στην
αιγυπτιακή απογραφή του 1834 Haghia Pelagia (Pashley, Travels in Crete, II, p. 313) μαζί με
άλλους οικισμούς. Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται στο δήμο Λάμπης με 62 Χριστιαν.
κάτ., το 1900 με 74. Το 1928 αναφέρεται στην κοινότ. Μιξόρρουμα με 108 κάτ. το 1940 με
121, το 1951 με 116, το 1961 με 104 και το 1971 είχε 91 κάτ.
Αγία Τριάδα, η. Οικισμός της κοινότητας Μέσης, επαρχίας Ρεθύμνου, κάτ. (1981)
55, υψ. 200μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 11,5 χλμ. Διακλάδωση δεξιά μετά το Άδελε στο
δρόμο προς το Αρκάδι. Αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo26r) S(an)ta Trinita από
τον Καστροφύλακα (Κ174) S. Trinita με 145 κάτ. το 1583 και από το Βασιλικάτα (Μνημεία
Κρητ. Ιστορ. V, σ. 128) S. Trinita το 1630. Στην απογραφή 1881 δεν αναφέρεται. Το 1900
αναφέρεται στο δήμο Πηγής, με 24 κάτ. Το 1928 αναφέρεται στην κοινότ. Μέσης, με 93
κάτ. το 1940 με 104, το 1951 με 106, το 1961 με 79 και το 1971 με 60 κάτ.
Αγία Φωτεινή, η. Οικισμός της κοινότητας Αποστόλων, επαρχ. Αμαρίου ν.
Ρεθύμνου, κάτ. (1981) 47, υψ. 500 μ. Είναι δημιούργημα των τελευταίων χρόνων. Πρώτη
φορά αναφέρεται στην απογραφή 1961 στην κοινότητα Αποστόλων με 30 κάτ. και το 1971
με 36.
Άγιος Ανδρέας, ο. Οικισμός κοινότ. Γωνιάς επαρχία Ρεθύμνου κάτ (1981) 117, υψ.
215μ. Κατάρρυτος και τερπνός οικισμός. Βρίσκεται στο 11,5 χλμ. του παλαιού δρόμου
Ρεθύμνου – Χανίων. Αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo26r) Sant’ And(re)a, από τον
Καστροφύλακα (Κ172) S. And(re)a με 162 κάτ. το 1583 και από το Βασιλικάτα, (Μνημεία
Κρητ. Ιστ. V, σ. 128) Andrea το 1630. Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται
Haghios Andhreas (Pashley, Travels in Crete, II p. 314) με 4 χριστιαν. και 20 τούρκ.
οικογένειες. Το 1881 αναφέρεται στο δήμο Ατσιπόπουλου με 25 Χριστιαν. και 250 Τούρκ.
κάτ. Το 1900 αναφέρεται Άι Αντρές (έτσι φαίνεται έλεγαν το χωριό οι Τούρκοι) με 19 κάτ.
το 1928 είναι στην κοινότητα Απάνω Βαρσαμόνερου με 105 κάτ. το 1951 με 134, το 1961 με
133 και το 1971 με 109 κάτ.
Αγίου Βασιλείου, Επαρχία Ρεθύμνου. Κατέχει ολόκληρο το νότιο τμήμα του Ν.
Ρεθύμνου. Έχει έκταση 359 τ. χλμ. και κατοίκους (1981) 8839. Συνορεύει από την Ανατολή
με τις επαρχίες Πυργιώτισσας και Αμαρίου, από τη Δύση με την επαρχία Σφακίων, από το
Βορρά με την επαρχία Ρεθύμνου και από το νότο με το Λιβυκό πέλαγος. Κυριότερα
υψώματα είναι το όρος Κέδρος ή Κέντρος υψ. 1777μ. το Ασιδέρωτο, υψ. 1170 μ., το Ξηρό
όρος 904 μ., το Κουρούπα, υψ. 984μ. και στα δυτικά το Κακάβες υψ. 1228 μ. Ποταμούς
έχει στην ανατολική άκρα τον Πλατύ ή Ηλέκτρας, που χύνεται στον κόλπο της Αγ. Γαλήνης,
το Μέγα ποταμό ή Κουρταλιώτη που χύνεται στη «Λίμνη» στην περιοχή Πρέβελη και τον
Ακουμιανό.
Το μεγαλύτερο τμήμα της επαρχίας διασχίζει ο νότιος οδικός άξονας της Κρήτης –
Τυμπάκι – Αγία Γαλήνη – Σπήλι – Ρέθυμνο. Άλλη διακλάδωση διασχίζει το δυτικό τμήμα:
Άγιος Βασίλειος – φαράγγι Κοτσυφού – Σελιά – Ροδάκινο – Σφακιά.
Κύρια απασχόληση των κατοίκων η Γεωργία και κυρίως η καλλιέργεια της ελιάς, η
κτηνοτροφία.
Εκκλησιαστικά υπάγεται στη μητρόπολη Λάμπης και Σφακίων που η έδρα της είναι
στην πρωτεύουσα της επαρχίας Σπήλι, όπου είναι και οι άλλες αρχές, ειρηνοδικείο,
Υποδιοίκηση Χωροφυλακής κλπ. Σήμερο έχει 26 κοινότητες, 53 οικισμούς και 8.839 κάτ.
Τη Β΄, Βυζαντινή περίοδο ονομαζότανε τούρμα Κάτω Σύβριτος με έδρα τον Αγ.
Βασίλειο, όπου υπήρχε φρούριο, αλλά η ακριβής θέση του δεν έχει ερευνηθεί. Οι Βενετοί
δεν άλλαξαν τη διοικητική διαίρεση της Κρήτης και την ονομασία των επαρχιών που
υπήρχε από τη Βυζαντινή περίοδο.
H Castellania S. Basilio chiamato Cato Sivrites Fr. Barozzi, (o26v) είχε το 1577 70
οικισμούς. Το 1630 αναφέρεται (Μνημεία Κρητ. Ιστορ. V, σ. 129) με 65 οικισμούς.
Άγιος Βλάσης, ο. Οικισμός επαρχίας Αγ. Βασιλείου ν. Ρεθύμνου. Αναφέρεται το
1577 από το Fr. Barozzi, (fo27r) S. Vlassi και από τον Καστροφύλακα (Κ 176) S. Blasio με 40
κάτ. το 1583. Σώζονται καταλύματα και η εκκλησία Αγ. Βλάσης κοντά στο χωριό Σαχτούρια
60.
Άγιος Γεώργιος, ο. Οικισμός στην επαρχία Μυλοποτάμου, ν. Ρεθύμνου. Αναφέρεται
από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστορ. V, σ. 131) S. Zorzi. Σήμερο δεν υπάρχει. Η θέση
του μου είναι άγνωστη.
Άγιος Γεώργιος, ο. Οικισμός της κοινότητας Αγ. Κωνσταντίνου επαρχ. Ρεθύμνου,
κάτ. (1981) 74, υψ. 260 μ. Βρίσκεται σε μικρή απόσταση ΝΔ του Αγ. Κωνσταντίνου.
Αναφέρεται το 1577 στην επαρχία Ρεθύμνου από το Fr. Barozzi, (fo 26r) S. Zorzi
Messoghoriti, από τον Καστροφύλακα (Κ174) S. Zorzi με 86 κάτ. το 1583 και από το
Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 126) S. Zorzi dei Barozzi το 1630. Υποθέτω πως
πρόκειται για τον οικισμό αυτό, γιατί αναφέρεται από το Barozzi μαζί με τους κοντινούς
οικισμούς S. Andrea, S. Constantino, S. Zorzi.
Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834, αναφέρεται Haghio Gheorghios (Pashley,
Travels in Crete, II, 314) με 20 χριστιαν. και 6 τουρκ. οικογένειες. Το 1881 αναφέρεται στο
δήμο Ρουστίκων με 6 Χριστιανούς και 83 Τούρκους κάτ. το 1900 αναφέρεται Ζουρίδι και
Αγ. Γεώργιος, στον ίδιο δήμο Ρουστίκων με 270 κάτ. συνολικά. Το 1928 το Ζουρίδι είναι
έδρα ομώνυμης κοινότ. στην οποία υπάγεται και ο Άγιος Γεώργιος με 210 κάτ. και οι δυο
οικισμοί. Το 1940 αναφέρεται στην κοινότ. Αγ. Κωνσταντίνου με 122, το 1951 με 122, το
1961 με 95 και το 1971 με 72 κάτ. Ο Λαμπρινάκης αναφέρει (Γεωγραφία Κρήτης σ. 89) ότι
κατά την επανάσταση του Δασκαλογιάννη οι κάτ. του Αγ. Γεωργίου τούρκεψαν όλοι.
Την πληροφορία του Λαμπρινάκη επιβεβαιώνει το ακόλουθο περιστατικό, που μας
διηγήθηκε κάποιος από το κοντινό χωριό Μούντρος, σε μια εκδρομή μου στα Ρουστικα:
«Μιας γυναίκας από τον Άγιο Γεώργιο τον Αρτό -παλαιό χωριό στην περιοχή του
σημερινού οικισμού του Αγ. Γεωργίου, λήμμα Αρτός- πήραν οι Τούρκοι τον άντρα της και
δυο γιούς της, κάποια επανάσταση.
Για να μην τους σφάξουν, υποσχέθηκε στους Τούρκους, ότι θα τους ειδοποιήσει,
πότε θα μπορέσουν να εξοντώσουν τους επαναστάτες, που κρατούσαν την κοιλάδα του
ποταμού, μεταξύ Λάππας και του Αρτού, παραπόταμου του Πετρέ.
Οι επαναστάτες είχαν πάρει σιτηρά από τη Μεσαρά, που είχαν πολύ (ν)ήρα, που,
όπως είναι γνωστό, το ψωμί που έχει πολύ (ν)ήρα ζαλίζει όποιον το φάει. Η γυναίκα αυτή
έμαθε πότε έφαγαν οι επαναστάτες αυτό το ψωμί και ειδοποίησε τους Τούρκους, οι οποίοι
πήγαν και τους έσφαξαν όλους. Έτσι, με την προδοσία έσωσε τον άνδρα της και τους γιούς
της. (Σχετικά βλ. και «Κρητικά Χρονικά’, τόμ. ΙΑ΄, σ. 65-67 υποσημειώσεις 2-4).
Άγιος Γεώργιος, ο. Οικισμός της κοινότητας Αρμένων, επαρχίας και ν. Ρεθύμνου,
κάτ. (1981) 80, υψ. 390 μ. Βρίσκεται σε μικρή απόσταση ΝΔ των Αρμένων. Δεν αναφέρεται
ούτε στην απογραφή του 1881. Το 1900 απαντάται πρώτη φορά στο δήμο Βρυσιναίων με
88 κάτ. Το 1928 είναι στην κοινότητα Αρμένων με 70 κάτ., το 1940 με 100, το 1951 δεν
αναφέρεται, το 1961 αναφέρεται με 74 και το 1971 με 64 κάτ.
Άγιος Δημήτριος, ο. Οικισμός της κοινότ. Πηγής, επαρχίας και ν. Ρεθύμνου, κάτ.
(1981) 54, υψ. 110 μ. Αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo26r) S. Demetrio από τον
Καστροφύλακα (Κ 172) S. Dimitrio με 115 κάτ. το 1583, και (Κ183) με 107 οφειλόμενες
αγγαρείες. Και από το Βασιλικάτα (Μνημείο Κρητ. Ιστορ. V, σ. 127) S. Dimitri, 1630. Το 1881
αναφέρεται στο δήμο Πηγής με 28 Χριστιανούς και 32 Τούρκους κάτ. Το 1900 είναι στον
ίδιο δήμο με 39 κάτ. το 1928 είναι στην κοινότ. Πηγής με 98 κάτ., το 1940 με 103, το 1951
με 115, το 1961 με 79 και το 1971 με 65 κάτ.
Το όνομα του οικισμού από τη βυζαντινή εκκλησία του Αγ. Δημητρίου, ιστορημένη
αλλά σώζονται μόνο υπολείμματα τοιχογραφιών. Άλλη βυζαντινή εκκλησία της Αγ. Τριάδας
με τοιχογραφίες καλύτερα διατηρημένες. (Βλ. Gerola – Λασιθιωτάκη, Κατάλογος
τοιχογραφημένων εκκλησιών, σ. 53).
Άγιος Δημήτριος, ο. Οικισμός στην επαρχία Αμαρίου (Απάνω Σύβριτος), ν.
Ρεθύμνου. Αναφέρεται από το Fr. Barozzi, (fo27v) S. Dimitri, και από τον Καστροφύλακα
(Κ184) S. Dimitri, στο territorio Apano Sivrites με 4 οφειλόμενες αγγαρείες. Η θέση του
μου είναι άγνωστη.
Άγιος Ευτύχιος, ο. Μικρός οικισμός, που αναφέρεται στην απογραφή 1881 στο
δήμο Χρωμοναστήρι, επαρχίας και ν. Ρεθύμνου με 14 Τουρκ. κάτ. Στην απογραφή του 1900
αναφέρεται στο δήμο (Βρυσιναίων) με 13 κάτ. Στις επόμενες απογραφές δεν αναφέρεται.
Άγιος Θεόλογος και Φώτης. Αναφέρεται οικισμός στην επαρχία Αμαρίου, ν.
Ρεθύμνου το 1630 από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 129) S. Theologo e Foti. Η
θέση του μου είναι άγνωστη. (Βλ. λήμμα Φώτη).
Άγιος Ιωάννης, ο. Χωριό και κοινότ. επαρχίας Αγ. Βασιλείου, ν. Ρεθύμνου, κάτ.
(1981), υψ. 460 μ. στο 29 χλμ. του δρόμου Ρέθυμνο – Αρμένοι – Αγ. Βασίλειος, Αγ. Ιωάννης
προς Πλακιά, λίγο πριν από την είσοδο στο φαράγγι του Κοτσυφού. Βρίσκεται σε ωραία
τοποθεσία μέσα σε ελαιώνες, αμπέλια και κήπους.
Αναφέρεται στην επαρχία Αγ. Βασιλείου το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo27r) S.
Z(uan)e Caimero, από τον Καστροφύλακα (Κ173) S. Zuanne Caimeno με 74 κάτ. το 1583.
Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται μαζί με άλλα χωριά της επαρχίας Haghio
Ianni (Pashley, Travels in Crete, II, 313). Το 1881 αναφέρεται στο δήμο Λάμπης με 273
Χριστιανούς κάτ. Το 1900 είναι στον ίδιο δήμο με 316 κάτ. το 1940 έχει 358, το 1951 έχει
247, το 1961 έχει 206 και το 1971 έμειναν 147 κάτ. Και σήμερο ακούεται Άγιος Ιωάννης
Καημένος.
Το 1770 οι Τούρκοι έκαψαν την εκκλησία του Αγ. Ιωάννου και όταν ανοικοδομήθηκε
καθιερώθηκε στον Άγιο Γεώργιο στη θέση αυτή οι Τούρκοι αναχαιτίστηκαν από τους
επαναστάτες, Βουρδουμπά, Κουρμούλη κλπ. την επανάσταση του 1821.
Άγιος Ιωάννης Θεολόγος, Οικισμός στην επαρχία Αγίου Βασιλείου, ν. Ρεθύμνου.
Αναφέρεται από το Fr. Barozzi, (fo27r) S. Z(uann)e Theologo και από τον Καστροφύλακα
(Κ175) S. Zuanne Theologo με 59 κάτ. το 1583. Ίσως ταυτίζεται με τον οικισμό Άγιος
Ιωάννης Αλοτός, που αναφέρεται μαζί με τον οικισμό Κεραμέ στο δήμο Αγίου Πνεύματος
επαρχ. Αγ. Βασιλείου στην απογραφή του 1881. Στις νεότερες απογραφές δεν αναφέρεται.
Άγιος Ιωάννης, ο. Οικισμός και κοινότητα επαρχίας Αμαρίου, ν. Ρεθύμνου, κάτ.
(1981) 120, υψ. 370 μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 56 χλμ. (Διαδρομή: Αποστόλοι – Μέρωνας –
Γερακάρης – Άνω Μέρος – Χωρδάκι – Αγ. Ιωάννης).
Αναφέρεται από το Fr. Barozzi, (fo27v) S. Z(uann)e Chiliaru, στην επαρχία Αμαρίου
το 1577, από τον Καστροφύλακα (Κ175) S. Giovanni Ghliafu με 47 κάτ. το 1583.
Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται στην επαρχία Αμαρίου Haghio
Ianni (Pashley, Travels in Crete, II, 314) με 15 χριστιαν οικογένειες. Στην απογραφή του 1881
αναφέρεται Άγιος Ιωάννης Χλιαρός στο δήμο Αποδούλου με 123 Χριστιαν. κάτ. Το 1900
αναφέρεται στον ίδιο δήμο με 127 άτ.
Το 1928 είναι έδρα ομώνυμης κοινότητας και έχει 220 κάτ, το 1940 έχει 216, το
1951 έχει 214, το 1961 έχει 223 και το 1971 έμειναν 146 κάτ.
Άγιος Ιωάννης, ο. Αναφέρεται το 1577 στην επαρχία Ρεθύμνου από το Fr. Barozzi
(fo26r) S. Zuane d’ Ario, από τον Καστροφύλακα (Κ177) S. Zuanne d’ Arioμε 50 κάτ. το 1583,
και από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 127) S. Giovanni d’ Ario το 1630. Στην
απογραφή του 1881 και του 1900 δεν αναφέρεται, αλλά στην απογραφή 1928 αναφέρεται
ο οικισμός Άγιος Ιωάννης της κοινότητας Μέσης, επαρχίας Ρεθύμνου με 8 κάτ. Στις
νεότερες απογραφές δεν αναφέρεται επίσης.
Άγιος Ιωάννης, ο. Χωριό και κοινότητα επαρχίας Μυλοποτάμου, ν. Ρεθύμνου, κάτ.
(1981) 91 υψ. 430μ. Βρίσκεται στο 40 χλμ. της αρτηρίας Ρέθυμνο – Πέραμα – Χουμέρι – Αγ.
Ιωάννης. Αναφέρεται στην επαρχ. Μυλοποτάμου το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo28r) S.
Zuanne, από τον Καστροφύλακα (Κ173) S. Zuanne με 119 κάτ. το 1583, από το Βασιλικάτα
(Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 132) S. Giovanni το 1630. Στην τουρκική απογραφή του 1671
αναφέρεται Ayo Yani με 26 χαράτσα. (Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις Β΄, σ. 130).
Το 1881 αναφέρεται στο δήμο Αβδανιτών με 169 Χριστιανούς και 15 Τούρκους κάτ.
το 1900 αναφέρεται στον ίδιο δήμο με 217 κάτ. το 1928 αναφέρεται στην κοινότητα
Επισκοπής με 219 κάτ. το 1940 αποτελεί δική του κοινότητα με 228 κάτ., Το 1940 αποτελεί
δική του κοινότητα με 228 κάτ., το 1951 με 233, το 1961 με 211 και το 1971 είχαν μείνει
118 κάτ.
Το χωριό διατηρεί έντονα το χαρακτήρα της Βενετοκρατίας. Σώζονται οικήματα που
διατηρούνται όπως ήταν πριν 5 αιώνες. Ένα απ’ αυτά τα Βενετσάνικα αρχοντικά ανήκει
σήμερο στο Μίνωα Αλεφαντινό, που έχει επίγνωση της σημασίας της αρχιτεκτονικής του,
που αντιπροσωπεύει μια ιστορική περίοδο, και το έχει επισκευάσει με ιδιαίτερη προσοχή,
χωρίς να θίξει τίποτε από τα χαρακτηριστικά του. Το εξωτερικό θύρωμα της αυλής
διατηρείται θαυμάσια, όπως και η αυλή, η εξωτερική πέτρινη σκάλα και η εσωτερική
διαρρύθμιση. Είναι ένα θαυμάσιο αρχιτεκτονικό μνημείο της Βενετοκρατίας.
Διατηρείται επίσης σχετικά καλά ένα άλλο βενετσάνικο αρχοντικό, που ο ιδιοκτήτης
του, βενετσάνος πιθανότατα, είχε γίνει μουσουλμάνος αλλά διατήρησε κρυφά τη
χριστιανική του θρησκεία. Πάνω στο ανώφλιο της καμαρωτής εξώπορτας διατηρείται
επιγραφή με παλιά τούρκικα γράμματα, που, κατά μετάφραση του Ν. Σταυρινίδη, λέει:
Μην αποφύγεις αυτή την πόρτα. Γίνου μουσαφίρης μου, να ζήσεις και να
πολυχρονήσεις. Κάτοχος και ιδιοκτήτης, Μουσταφά αγάς του 42 γενιτσαρικού τάγματος,
29 Αυγ. 1792.
Η τουρκική αυτή επιγραφή είναι περίπου μίμηση παρόμοιων επιγραφών στις
εξώπορτες των βενετικών μεγάρων, όπως του οίκου DE Mezzo στο χωριό Ετιά Σητείας, που
έγραφε: Intra vostra signoria senza rispetto, που σημαίνει: ας μπει η αφεντιά σας δίχως
συστολή. Η τούρκικη μίμηση της επιγραφής με τα ίδια περίπου λόγια πείθει, ότι ο
ιδιοκτήτης ήταν βενετός άρχοντας, που τούρκεψε τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, μα
διατήρησε κι αυτός και οι απόγονοί του μυστικά τη θρησκεία του μέχρι του τελευταίου
κατόχου του σπιτιού, γνωστού τότε με το όνομα: ο Μπέης του Μυλοποτάμου. Ο μπέης
εκείνος το 1884, τη νύχτα της ανάστασης, πήγε με όλη την οικογένειά του στην εκκλησία,
και αφού έκαμαν το σταυρό τους, ασπάστηκαν τις εικόνες και έπειτα είπε στους
εκκλησιαζόμενους Χριστιανούς: Αδέρφια μου Χριστιανοί, Ως τώρα μας θεωρούσατε
Μουσουλμάνους, γιατί εγίναμε τέτοιοι, για να αποφύγομε τη θηριωδία των κατακτητών.
Από τώρα και πέρα είμαστε Χριστιανοί. Εμένα θα με λέτε Ιωάννη και τη σύζυγό μου
Αθηνά αντί Μουριγιέ. Έπειτα ονομάτισε και τα παιδιά του και πέταξε το τούρκικο φέσι
του. Ο εγγονός του μπέη, που έχει το ίδιο όνομά του και κατοικεί στο ίδιο σπίτι του
παππού του είναι ο Ιωάννης Χατζηδάκης, συνταξιούχος.
Μια άλλη άποψη της καταγωγής της οικογένειας αυτής αναφέρει η δασκάλα Μ.
Δρανδάκη, στην Μεγάλη Ελλην. Εγκυκλοπαίδεια Δρανδάκη – Πυρσός, στο λήμμα
Χατζηδάκης.
Το ΙΖ΄ αιώνα ήλθε στην Κρήτη από την Πόλη ο Χουσεΐν μπέης, αξιωματικός των
Γενιτσάρων, και αγόρασε μια Χριστιανή σκλάβα, την οποία νυμφεύτηκε και της
εκμυστηρεύτηκε την Ελληνική του καταγωγή και τη Χριστιανική του πίστη. Απόγονος
τούτου ήταν ο Μουσταφά Χατζή Χασάν Ογλού (1827-1915), ο γνωστός με το όνομα Μπέης
του Μυλοποτάμου.
Άγιος Κωνσταντίνος, ο. Χωριό και κοινότητα επαρχίας και ν. Ρεθύμνου, κάτ. (1981)
148, υψ. 250 μ. στο 18,5 χλμ. του δρόμου Ρέθυμνο – Ατσιπόπουλο – Γωνιά – Αγ. Ανδρέας –
Αγ. Κωνσταντίνος, Ρούστικα. Διακλάδωση αριστερά στο 16 χλμ. του παλιού δρόμου προς
Χανιά.
Πλούσιο χωριό σε γεωργικά προϊόντα. Βρίσκεται σε υψηλή και βραχώδη θέση, με
ευρύχωρη πλακώδη πλατεία, όπου υπάρχουν ερείπια νομισματοκοπείου, κατά το
Ρεθεμνιώτη Εμ. Λαμπρινάκη (Γεωγραφία Κρήτης, Ρέθυμνο, 1890, σ. 88). Το όνομα έχει
πάρει από την εκκλησία του χωριού.
Αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo26r) S. Constantino, από τον
Καστροφύλακα (Κ172) S. Constantino με 179 κάτ. το 1583, από το Βασιλικάτα (Μνημεία
Κρητ. Ιστ. V, σ. 128) S. Constantino το 1630.
Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται Haghio Konstantino (Pashley,
Travels in Crete, II, 314) με 40 χριστιαν. και 10 τούρκ. οικογένειες. Το1881 είναι στο δήμο
Ρουστίκων με 262 κάτ. Χριστιανούς και 1 Τούρκο. Το 1900 είναι στον ίδιο δήμο με 345 κάτ.
το 1928 αποτελεί δική του κοινότητα με 292 κάτ. το 1940 με 267, το 1951 με 231, το 1961
με 200 και το 1971 έμειναν 152 κάτ.
Όλο το χωριό διατηρεί μια βενετσάνικη όψη, λέει ο Gerola (1900). Κατά τη
Βενετοκρατία ήταν φέουδο της μεγάλης βενετικής οικογένειας Barozzi. Τη villa Barozzi με
το οικογενειακό θυρεό βλ. στο (Gerola, Monumenti Veneti ecc. III, fig. 176 και IV fig 268).
Είχε ωραίες βίλες και ήταν θέρετρο θερινής διαμονής των Βενετών αρχόντων του
Ρεθύμνου.
Από την οικογένεια αυτή των Barozzi ήταν ο προδότης του Μεγάλου Κάστρου
Ανδρέας Μπαρότσης, που υπόδειξε στους Τούρκους τα ασθενή σημεία των τειχών.
Προδοσία μοιραία για την τύχη του Χάντακα. (Βλ. Ν. Σταυρινίδη, ο προδότης του Μεγάλου
Κάστρου Ανδρέας Μπαρότσης, Κρητικά Χρονικά, Α΄, 393).
Ενδιαφέρουσα είναι και η περιγραφή του Pashley (Travels in Crete, I, p. 96) που
επισκέφτηκε το χωριό το 1834. Ο Ιωσήφ Ρουσάκης, που τον φιλοξένησε, τον οδήγησε στη
βενετσάνικη βρύση του Μπαρότση, ένα μίλι ανατολικά του χωριού, όπου διάβασε την
επιγραφή: Franciscus Barocius Iacopi filius propter parentum et amicorum suorum animi
recreatione (m) locum hunc per ornavit MDIX (=1509). (Βλ. Gerola, Monumenti Veneti ecc.
IV, 367).
Στην περιοχή, μεταξύ Αγ. Κωνσταντίνου και Ρουστίκων, οι Τούρκοι νικήθηκαν το
1821 από τους επαναστάτες Εμμ. Ρουστικιανό, Ιωάν. Δρουλίσκο, Π. Μανουσέλη και Γ.
Δεληγιαννάκη.