Το Ολοκαύτωμα της Λοχριάς - Πολιτιστικό Ρέθυμνο

4 ΜΑΪΟΥ 1944

ΤΟΥ ΛΕΥΤΕΡΗ ΚΡΥΟΒΡΥΣΑΝΑΚΗ

Στα πρότυπα της επανάστασης του 1821, στις 20 Ιουνίου 1941 στην εκκλησία του
Αγίου Φανουρίου στο Βαρσαμόνερο, κοντά στα Βορίζα, μεταξύ των 20 πρώτων
ανδρών της αντιστασιακής ομάδας του Πετρακογιώργη που ορκίστηκαν ήταν έξι
από τη Λοχριά.
Αυτοί ήταν: Αντώνης Ηλ. Κρυοβρυσανάκης ή Ηλιαντώνης, Γεώργιος Ηλ.
Κρυοβρυσανάκης, Χαράλαμπος Κατσούγκρης, Γιάννης Μανουσάκης ή
Μανουσογιάννης, Χαρίδημος Χαριτάκης και Φραγκιάς Κατσούγκρης.
Ο όρκος ήταν: «Διαθέτουμε στον αγώνα όλα τα υπάρχοντά μας κι όλες τις
δυνάμεις μας για την πατρίδα. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ή ΘΑΝΑΤΟΣ».
ΜΑΧΗ ΣΤΗ ΧΟΝΤΡΑΔΑ ΚΟΥΡΟΥΠΗΤΟΥ

(17 ΙΟΥΛΙΟΥ 1943)

Η ομάδα του Πετρακογιώργη με 17 άνδρες στις 16 Ιουλίου 1943 διανυκτέρευσε
στη θέση Απιδάκι ή Χοντράδας του Κουρουπητού, απέναντι από τη βρύση. Το πρωί
της 17ης Ιουλίου ανήμερα της Αγίας Μαρίνας ειδοποιήθηκε από το Μανουσογιάννη
ότι έρχονται Γερμανοί με το σύνθημα «ελάτε να ξεχωρίσουμε τα έγκαλα από τα
στείρα!», ενώ για να έρθει προς το μέρος των ανταρτών κρατούσε ένα ξύλινο ζυγό,
δήθεν ότι πήγαινε για αλώνισμα.
Όταν πήρε το μήνυμα ο Πετρακογιώργης έστειλε μια ομάδα από 10 αντάρτες να
το επιβεβαιώσουν, όμως έπεσαν στην ενέδρα 200 περίπου Γερμανών και άρχισε
σκληρή μάχη στις 17 Ιουλίου που κράτησε αρκετή ώρα.
Οι Γερμανοί πίστεψαν ότι είχαν κυκλωθεί από αρκετούς αντάρτες, αφού γινόταν
χαλασμός από τα πολυβόλα και άρχισαν να υποχωρούν.
Δεν υπήρξαν απώλειες από πλευράς ανταρτών, όμως το άσχημο της ιστορίας το
πλήρωσαν όσοι βοσκοί βρέθηκαν στον κλοιό, αφού οι Γερμανοί τους συνέλαβαν.
Συνολικά συνελήφθησαν 14 άτομα (εννιά από Άρδακτο και Λοχριά):
1) Δέσποινα Μανουσάκη – Καρπούζη, 2) Μανόλης Β Βρέντζος, 3) Γιάννης Β.
Βρέντζος), 4) Γιώργης Β. Βρέντζος, 5) Μιχάλης Ζ. Μανουσάκης, 6) Μιχάλης Κ.
Μανουσάκης, 7) Κώστας Γ. Καρπούζης, 8) Γιώργης Στ. Καρπούζης, 9) Βασίλης
Αλεξαδράκης.
Επίσης συνέλαβαν τους Γιάννη Μυρ. Βρέντζο, Μιχάλης Κωνσταντάκη και Μιχάλη
Ζαχαριουδάκη από τον Πλάτανο και όλους τους έφεραν στο Ρέθυμνο.
Τον Μανουσάκη Μιχάλη από το πολύ ξύλο αναγκαστήκανε και τον πήγαν στο
νοσοκομείο. Μετά από δύο μήνες άφησαν ελεύθερους τους δύο μικρούς Μανόλη Β.

Βρέντζο και Γιάννη Μυρ. Βρέντζο ενώ τους υπόλοιπους τους πήγαν στα Χανιά και
τους έστειλαν στα στρατόπεδα της Γερμανίας χωρίς να γυρίσουν ποτέ.
Ο 27χρονος Μιχάλης Μανουσάκης δραπέτευσε από το νοσοκομείο και γύρισε
στη Λοχριά εντοπίστηκε όμως από τους Γερμανούς το Δεκέμβριο του 1943, τότε
προσπάθησε να διαφύγει και εκτελέστηκε από το Χανς ή Κακογιαννιό.

ΜΑΧΗ ΣΤΟΝ ΠΟΡΟ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ
(7 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1943)

Στις 7 Αυγούστου 1943 στον Πόρο του Σταυρού δόθηκε σκληρή μάχη ανάμεσα σε
100 Γερμανούς που προσπαθούσαν ν’ ανεβούν στον Ψηλορείτη και σε 10 αντάρτες.
Η μάχη τελείωσε μετά από τρεις ώρες το βράδυ, αναγκάζοντας τους Γερμανούς ν’
επιστρέψουν, ενώ οι αντάρτες συνέχισαν προς το λημέρι τους.
Χωρίς απώλειες από πλευράς ανταρτών ενώ σκοτώθηκε ένας Γερμανός και
τραυματίστηκαν τρεις.

ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΤΡΑΧΗΛΙ ΨΗΛΟΡΕΙΤΗ
(15 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1943)

Ένα μήνα μετά τη μάχη στη Χοντράδα (17 Ιουλίου 1943) και μια βδομάδα μετά τη
μάχη στον Πόρο του Σταυρού δόθηκε η μεγαλύτερη και πολύνεκρη μάχη των
ανταρτών της εθνικής αντίστασης με τους Γερμανούς στο Τραχήλι (15 Αυγούστου
1943).
Η μάχη αυτή αποτελεί το απαύγασμα της συνέπειας προς τον όρκο που έδωσαν
άλλοτε στην εικόνα του Αγίου Φανουρίου στην Ιερά Μονή Βαρσαμόνερου Βοριζίων
το 1941. Ανήμερα της γιορτής της Παναγίας, η ομάδα του Πετρακογιώργη κοινωνά
από τον ηγούμενο της Ι.Μ. Βροντισίου, κοντά στο μοναστήρι και σε πλαγιά του
Ψηλορείτη. Μετά τη θεία κοινωνία, ακολούθησε γεύμα λιτό, αλλά εορτάσιμο που
όμως δεν τελείωσε. Το όνειρο που είχε δει ο 46χρονος Πλατανιανός Αλέξης
Ανυφαντάκης (γαμπρός Λοχριανός του Γεωργίου Κρυοβρυσανάκη και σύντεκνος του
Πετρακογώργη), δυστυχώς βγήκε αληθινό.
Είχε δει ότι το φαγητό τους, τούς το έφαγαν τα όρνια. Οι Γερμανοί γνώριζαν κάθε
λεπτομέρεια των κινήσεων των ανταρτών και αποφάσισαν να χτυπήσουν την ώρα
του φαγητού. Το τραπέζι διακόπηκε όταν οι Γερμανοί κατέφθασαν από τρεις
διαφορετικές μεριές, από Ηράκλειο, Ρέθυμνο και Τυμπάκι.
Οι γερμανικές δυνάμεις ήταν περίπου 2.000 ενώ οι αντάρτες 180. Οι απώλειες
για τους Γερμανούς ήταν 58 νεκροί και αρκετοί τραυματίες, ενώ από τους αντάρτες
επτά νεκροί και τέσσερις τραυματίες.

ΟΙ ΝΕΚΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ

Ανάμεσα στους επτά νεκρούς ήταν και δύο Λοχριανοί, ο Χαράλαμος
Κατσούγκρης (30 ετών) και ο χωροφύλακας Γεώργιος Ηλ. Κρυοβρυσανάκης (40
ετών), ενώ οι άλλοι ήταν: Αλέξανδρος Ανυφαντάκης (Πλάτανος), Διον.
Φραγκιαδάκης (Βορίζα), Γ. Σαρτζετάκης (Κρύα Βρύση), Κ. Αποστολάκης (Μιαμού)
και Πολ. Λιανουδάκης (Σκούρβουλα).
Λίγο αργότερα πιάστηκαν όμηροι άλλοι δυο Λοχριανοί, ο πρόεδρος Στέργιος Ιωσ.
Στεργιάκης (41) και Γεώργιος Αστρ. Κρυοβρυσανάκης (39), οδηγηθήκαν στις
φυλακές Αγιάς Χανίων και στη συνέχεια στα στρατόπεδα της Γιουγκοσλαβίας, όπου
έχασαν τη ζωή τους.

ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ ΤΗΣ ΛΟΧΡΙΑΣ ΣΤΙΣ 4 ΜΑΪΟΥ 1944

Έχουν περάσει επτά ημέρες από την ημέρα της απαγωγής. Φτάνομε στις 3 Μαΐου

Ένας ολόκληρος λόχος Γερμανών στρατιωτών καλά εξοπλισμένος φτάνει από
το Τυμπάκι στη Λοχριά μέσα στη νύχτα. Καταλαμβάνει όλα τα επίκαιρα σημεία και
στήνει πολυβολεία σ’ αυτά, ενώ αποκλείει με φρουρές όλους τους δρόμους που
οδηγούν προς Καμάρες Γρηγοριά, Πλάτανο και προς το βουνό. Έχει πια ξημερώσει
και το πολυβολείο στο Ασπαλαθομούρι αντιλαμβάνεται κάποιον άντρα να
κατεβαίνει από τον Ψηλορείτη. Του φωνάζουν αλτ! Και αυτός αντί να μπει στο
ρυάκι και να φύγει προς τα πίσω, παίρνει τη δεξιά πλαγιά προς του Καλαθά τα
Πεζούλια, αποτελώντας έτσι εύκολο στόχο των γερμανικών πολυβόλων. Τον
σκότωσαν εύκολα. Ήταν ο Στυλιανός Ιωάννη Κρυοβρυσανάκης, που μετείχε στην
ομάδα φρούρησης του αιχμαλώτου Κράιπε και ζήτησε 2-3 ώρες άδεια από τον
Πάτρικ Λη Φέρμορ για να ιδεί τους γέροντες γονείς του, μη γνωρίζοντας τίποτε για
το μπλόκο. Του βρήκαν ταυτότητα κομάντος και χρυσές λίρες και με τη βοήθεια των
κουκουλοφόρων προδοτών έμαθαν ποια ήταν η οικογένειά του και τα αδέλφια του.
Με το που ξημέρωσε με διερμηνέα και από μεγάφωνο ζητούν όλοι οι άντρες από 18
χρόνων και πάνω να συγκεντρωθούν στην αίθουσα του σχολείου. Συγχρόνως λένε
στις γυναίκες και στους ηλικιωμένους άντρες να πάρουν από τα σπίτια τους ό,τι
μπορούν να σηκώσουν σε τρόφιμα και ρουχισμό, γιατί θα ανατινάξουν και θα
κάψουν το χωριό. Ένα 18χρονο παλικάρι, ο Εμμανουήλ Αντωνίου Δημητρακάκης
που είχε βγει βόλτα στο χωριό να μαζέψει τρόφιμα για τους Γερμανούς, φαίνεται
μπερδεύτηκε κι από την αίθουσα του σχολείου δίνει ένα σάλτο και πέφτει στο από
δίπλα διερχόμενο ρυάκι τρέχοντας ορμητικά προς τα κάτω. Το πολυβολείο από τα
Πέρα Σώχωρα τον αντιλαμβάνεται και πριν διανύσει 200 μέτρα πέφτει νεκρός. Δυο
γεροντάκια, ο Γεώργιος Κατσούγκρης και ο Γεώργιος Ανδρουλάκης τον έθαψαν σ’
ένα λάκκο που άνοιξαν δίπλα στο σημείο που έπεσε νεκρός.
Ο άμαχος πληθυσμός, γυναικόπαιδα και γέροντες, φορτώνουν στα ζώα λίγο λάδι,
ψωμί, κλινοσκεπάσματα σέρνουν κα καμιά γίδα ή κανένα πρόβατο και παίρνουν το
δρόμο για τη Γρηγοριά, ένα γειτονικό χωριό. Ψιλόβρεχε κιόλας. Δεν είχαμε βαδίσει

500 μέτρα και δίνεται διαταγή να επιστρέψομε και να βαδίσομε δυτικά προς
Άρδακτο και Πλάτανο.
Το θλιβερό κοπάδι με θρήνους και μοιρολόγια άλλαξε κατεύθυνση. Τους άντρες
που είχαν στο σχολείο τούς πήραν και με συνοδεία Γερμανών τούς οδήγησαν στις
φυλακές των Μοιρών.
Εκεί έγινε το ξεκαθάρισμα. Όσοι είχαν αδερφούς στο αντάρτικο του
Πετρακογιώργη κρατήθηκαν και τους υπόλοιπους άφησαν ελεύθερους. Έτσι οι τρεις
αδερφοί του Στυλιανού Κρυοβρυσανάκη, ο Κωνσταντίνος, ο Μανόλης, ο Νικόλαος,
ο αδερφός του Φραγκίσκου Κατσούγκρη, που ήταν αξιωματικός στη Μέση Ανατολή
ο Αλέξανδρος, ο αδερφός του Χαράλαμπου Κατσούγκρη, που είχε σκοτωθεί στη
μάχη στο Τραχήλι Βοριζίων, ο Διογένης, ο αδερφός του Ηλιαντώνη Κρυοβρυσανάκη
συντρόφου του Πετρακογιώργη, ο Ηλιόκωστας, οι δύο αδερφοί του Χαρίδημου
Χαριτάκη αντάρτη του Πετρακογιώργη, ο Μιχαήλ και Ιωάννης σύνολο οκτώ
Λοχριανοί άντρες μεταφέρθηκαν από τις Μοίρες στις φυλακές της Αγιάς Χανίων και
πριν φύγουν οι Γερμανοί από την Κρήτη, τους έβαλαν μαζί με τους Εβραίους της
Κρήτης στο πλοίο «ΔΑΝΑΗ» και έξω από τη Μήλο το ετορπίλισαν ίσως και αγγλικό
υποβρύχιο και το βούλιαξαν αύτανδρο στις 9 Ιουνίου 1944.
Την επομένη 4 Μαΐου 1944, ημέρα Τρίτη, ναρκοθέτησαν όλα τα σπίτια του
χωριού και τα ανατίναξαν και το έργο ετελείωναν με φωτιά, που έβρισκε εύφλεκτη
ύλη τα ξύλινα μεσοδόκια, αλλά βοηθούσε η άφθονη βενζίνη που έριχναν οι
κακούργοι. Από τον γειτονικό Άρδακτο έβλεπαν πελώριες στήλες φωτιάς και
καπνού να ανεβαίνουν προς τον ουρανό. Δεν έμεινε πέτρα πάνω στην πέτρα αφού
από τα 215 σπίτια που υπήρχαν δεν έμεινε κανένα και μέχρι σήμερα σώζονται
ερειπωμένα σπίτια από τον μεγάλο εκείνο χαλασμό. Πάνω από ένα χρόνο οι
Λοχριανοί πρόσφυγες φιλοξενήθηκαν στον Άρδακτο και στον Πλάτανο με μύριες
στερήσεις. Από το καλοκαίρι του 1945 άρχισαν δειλά – δειλά να επιστρέφουν στο
ερειπωμένο χωριό οι πρόσφυγες Λοχριανοί.
Η Λοχριά όμως δεν έδωσε μόνο αυτούς τους δέκα νεκρούς στον αγώνα για τη
λευτεριά.
Μετά τη μάχη στη Χοντράδα, 17 Ιουλίου 1943, έπιασαν επτά βοσκούς, τους
Γεώργιο Στ. Καρπουζάκη, Κωνσταντίνο Γ. Καρπουζάκη, Αντώνη Κ. Μανουσάκη,
Βασίλη Αλεξανδράκη, Μιχάλη Ζ. Μανουσάκη, Ιωάννη Β. Βρέντζο και Γεώργιο Β.
Βρέντζο, τούς έστειλαν σε στρατόπεδα της Γερμανίας και δεν γύρισαν ποτέ. Στη
μάχη στο Τραχήλι είχαμε δύο νεκρούς: τον Ηλιογιώργη Κρυοβρυσανάκη και τον
Χαράλαπο Κατσούγκρη, αλλά και έναν από τον Πλάτανο τον Αλέξη Ανυφαντάκη
(γαμπρό του Αναγνώστη).
Στις 15 Αυγούστου 1943 έπιασαν τον Αστρινογιώργη Κρυοβρυσανάκη και τον
Στέργιο Ι. Στεργιάκη και δεν έγινε γνωστό ποτέ τι απέγιναν. Τον Δεκέμβρη του 1943
σκότωσαν τον Μιχάλη Κ. Μανουσάκη.

Η ΒΥΘΙΣΗ ΤΟΥ «ΔΑΝΑΗ» ΣΤΙΣ 9 ΙΟΥΝΙΟΥ 1944

(ΜΕ ΟΚΤΩ ΛΟΧΡΙΑΝΟΥΣ)

Τα ξημερώματα της 21 ης Μαΐου 1944 η Γκεστάμπο συνέλαβε στα Χανιά 250
Εβραίος (μαζί και τα παιδιά) που κρατήθηκαν στις φυλακές Αγιάς μέχρι 3 Ιουνίου.
Στις 4 Ιουνίου τους μετέφεραν στο Ηράκλειο στις φυλακές του φρουρίου Μακάσι
(προμαχώνα Μαρτινέγκο) μαζί με 48 Κρητικούς ομήρους (οι οκτώ ήταν από τη
Λοχριά).
Το απόγευμα της 8ης Ιουνίου το πλοίο «Ταναΐς» απέπλευσε συνοδευόμενο με
δυο μικρά καταδιωκτικά σκάφη για τον Πειραιά.
Στο στενό Σαντορίνης – Φολέγανδρου στις 3:00 π.μ. της 9ης Ιουνίου δέχτηκε
τέσσερις τορπίλες από το βρετανικό υποβρύχιο «Βίβιντ» και ακολούθησαν εκρήξεις
για να βυθιστεί το πλοίο στο σημείο 35 ο 53΄Β και 25 ο 11΄Α του πελάγους παίρνοντας
στο βυθό 269 Εβραίους και πάνω από 50 Κρητικούς, ανάμεσα σ’ αυτούς και οι οκτώ
Λοχριανοί (οι τρεις ήταν αδέρφια οι: Κωνσταντίνος Ηλ. Κρυοβρυσανάκης (43),
Εμμανουήλ Ιωάν. Κρυοβρυσανάκης (28), Κωνσταντίνος Ιωάν. Κρυοβρυσανάκης (33),
Νικόλαος Ιωάν. Κρυοβρυσανάκης (20), Αλέξανδρος Εμμ. Κατσούγκρης (39),
Διογένης Γ. Κατσούγκρης (24), Ιωάννης Γ. Χαριτάκης (34), Μιχαήλ Γ. Χαριτάκης (37).
Σύμφωνα μ’ άλλη εκδοχή ανάμεσα στους πνιγέντες ήταν και 112 Ιταλοί
στρατιώτες, ενώ διασώθηκαν 50 Γερμανοί.
Ερωτηματικά όμως υπάρχουν για τη βύθισή του από τους Βρετανούς, αφού
γνώριζαν ότι μετέφερε Εβραίος και Κρητικούς μάλιστα για να καλύψουν τη γκάφα
τους διέδωσαν ότι βυθίστηκε από τους Γερμανούς και αυτοί βγήκαν με βάρκες και
σώθηκαν.

ΛΕΖΑΝΤΕΣ
01.

Λίγο πριν τη μάχη στο «Τραχήλι» η θεία μετάληψη στους αντάρτες στη Μονή

Βροντισίου
02.

Τίποτα δεν έμεινε όρθιο στη Λοχριά μετά το ολοκαύτωμα της το 1944

03.

Οι γυναίκες ότι πρόλαβαν πήραν πριν βάλουν φωτιά οι Γερμανοί στα σπίτια τους

04.

Η Αικατερίνη Κ. Κρυοβρυσανάκη το 1946 με τα τρία αγόρια της.
Από αριστερά Κυριάκος. Νκηφόρος και Γιάννης με την Ουρανία Ανδρουλάκη (το γένος Στ. Καρπουζάκη)

05.