Του Νίκου Φασατάκη
Δασκάλου
α) Γενικά:
Το μοναστήρι του Βούλγαρη 1 βρίσκεται βορειοανατολικά από τις Μέλαμπες Αγίου
Βασιλείου και σε απόσταση 30’ πορεία απ’ αυτές. Η προσπέλαση γίνεται σχεδόν μέχρι εκεί
και μ’ αυτοκίνητο, από τον αγροτικό δρόμο που αρχίζει στο δεύτερο σχεδόν χιλιόμετρο του
παλιού δρόμου Μέλαμπες – Αγία Γαλήνη.
Ένας σχετικά στενός δρόμος με καλντιρίμι οδηγεί στην πόρτα του μοναστηριού. Από
κει ένας διάδρομος μήκους 20 περίπου μέτρων φέρνει στη δυτική είσοδο της κύριας
εκκλησίας της μονής. Αριστερά και δεξιά του είναι ερειπωμένα κελλιά και βοηθητικοί
χώροι. Διακρίνονται ό,τι απέμεινε από το ζευγόσπιτο (=σπίτι που σταύλιζαν βόδια κ.λπ.) το
φουρνόσπιτο, τα «πατητήρια» για τις ελιές, τη φάμπρικα και τον «οντά» που έμεναν οι
ενοικιαστές της περιουσίας του μετά το 1900.
Στη γύρω περιοχή υπάρχουν ελιές, αλλού αραιά κι αλλού πυκνότερα, περιβόλια και
χωράφια για καλλιέργεια σιτηρών κ.λπ. Πενήντα περίπου μέτρα νότια βρίσκεται μια βρύση,
κατασκευασμένη με πολλή επιδεξιότητα 2 .
β) Η Εκκλησία του Μοναστηριού:
Ο Αϊ – Γιάννης ο Πρόδρομος, που γιορτάζει στις 24 Ιουνίου, διατηρείται σε καλή
κατάσταση. Είναι εκκλησία ρυθμού βασιλικής, μονόκλιτη (μονόχωρη), σκεπασμένη με
παλιού τύπου κυρτά κεραμίδια. Έχει εξωτερικές διαστάσεις 9,5 μ. μήκος, 4,8μ. πλάτος κι
άλλο τόσο περίπου ύψος. Τα μικρά «παράθυρα» που είναι φτιαγμένα ψηλά στον
ανατολικό και δυτικό τοίχο έχουν σκαλίσματα σε π΄΄πέτρα και γλυπτά σχέδια. Κάτι ανάλογο
έχει και το «παράθυρο» του ιερού, καθώς και το στήριγμα του πολυέλαιου.
Εσωτερικά υπάρχει το ξυλόγλυπτο τέμπλο με ωραία σκαλίσματα φύλλων
σταφυλιών και δρακόντων. Πάνω από την Ωραία Πύλη είναι ένα όχι ολόσωμο πρόσωπο με
σταυρωμένα χέρια. Στην επάνω σειρά κι άλλα πρόσωπα (χωρίς χέρια, κορμιά και πόδια).
Από τα ράμφη δυο ξύλινων περιστεριών κρέμονται καντήλια. Ένα τρίτο περιστέρι είναι
στερεωμένο στο βορινό τοίχο. Απέναντί του το αναλόγιο απλό και στηριγμένο κι αυτό στον
τοίχο. Το ίδιο απλός είναι και ο δεσποτικός θρόνος.
Τοιχογραφίες δεν υπάρχουν. Τρεις από τις παλιές εικόνες βρίσκονται σήμερα στην
εκκλησία της Παναγίας στις Μέλαμπες. Η κατάστασή τους δεν είναι καλή. Δύσκολα μπορεί
να διαβάσει κανείς όσα γράφουν. Απ’ ό,τι μπορεί όμως να συμπεράνει από την
1 Τη σχετική βιβλιογραφία βλ. στο τέλος στη σημ. 30
2 Βλ. πιο κάτω σχετική φωτογραφία
τεχνοτροπία, τα γράμματα και τους αριθμούς που υπάρχουν, πρέπει ν’ αγιογραφήθηκαν το
1864 στη μονή Ασωμάτων από το ίδιο πρόσωπο.
Στη μια απ’ αυτές, που έχει διαστάσεις 9555 εκ. παριστάνεται ο Χριστός σε θρόνο. Κρατεί ένα ανοιχτό ευαγγέλιο που γράφει: «Ο ποιμήν ο καλός την ψυχήν αυτού τίθησι υπέρ των προβάτων…». Στις γωνίες της είναι οι ευαγγελιστές. Στη δεύτερη, που οι διαστάσεις της είναι 9550 εκ., η Παναγία κάθεται σε θρόνο.
Κρατά το Χριστό που βρίσκεται σε σχετικά μεγάλη ηλικία. Στο ένα του χέρι κρατεί τον
κόσμο και με το άλλο ευλογεί.
Στην τελευταία οι αρχιστράτηγοι: Μιχαήλ, Ραφαήλ, και Γαβριήλ είναι όρθιοι και
κρατούν το Χριστό που ευλογεί. Έχει κι αυτή διαστάσεις 9555 εκ. Οι άλλες εικόνες χάθηκαν. γ) Επιγραφές – Χαράγματα: Στο χώρο του μοναστηριού υπήρχαν τρεις τουλάχιστο επιγραφές. Την πρώτη, με χρονολογία 1716, την αναφέρει ο Gerola 3 , αλλά δεν τη βρήκα. Μια άλλη βρέθηκε από ένα γεωργό δίπλα από την εκκλησία, γύρω στο 1959. Πρέπει να ήταν εντειχισμένη κάπου, γιατί από την άλλη μεριά δεν είναι ομαλή. Οι διαστάσεις του πλαισίου της είναι 2025 εκ. και μέσα έχει ένα σταυρό και κάποια σχέδια όπως φαίνεται
στη φωτογραφία που δημοσιεύεται εδώ. Στην κάτω μεριά διακρίνονται καθαρά τα εξής:
- 1853 ΜΑΡΤΙΟΥ
- ΔωΡΟΘΕΟS. ΙΕΡΟ
Ο Δωρόθεος είναι μάλλον ο Σταυρίδης 4 της μονής Ασωμάτων, γιατί έζησε την εποχή
αυτή. Η επιγραφή με το σκάλισμά της κατασκευάστηκε ασφαλώς από καλόγερο που
διέμενε, έστω περιοδικά, εκεί. Δεν υπάρχει λόγος να μεταφέρθηκε από αλλού μια κατά τα
άλλα μάλλον άβολη πέτρα.
Η τρίτη ήταν στη φάμπρικα του μοναστηριού και τώρα είναι εντειχισμένη στην
καμάρα μιας παλιάς φάμπρικας πάλι, στις Μέλαμπες. Ένας νεότερος τοίχος με τούβλα
σκεπάζει ελάχιστα από τα αρχικά γράμματά της, που εύκολα όμως συμπληρώνονται. Έτσι
διαβάζεται:
ΗΓΟΥΜΕΝΙΑ
(Σ) ΥΜΕΩΝ ΙΕΡ
(ΟΜ)ΟΝΑΧΟΥ
ΜΑΙΟΥ 28
1876
3 Gerola: Monumenti veneti dell’ isola di Creta τ. 30ς σελ. 178. Εκεί γράφει τα ιταλικά:
«Οι επιγραφές (χαράγματα) του 1716 και 1876 διαβάζονται στο εγκαταλειμμένο μοναστήρι του
Αγίου Ιωάννη Βούλγαρη κοντά στις Μέλαμπες. Το αρχαίο (το παλιότερο) μοναστήρι υποθέτουμε ότι ήταν
εκείνο στο Μελισσουργάκι».
4 Εμμ. Γενεράλι: Η Ιερά Μονή των Ασωμάτων Αμαρίου Κρήτης, Ε.Ε.Κ.Σ. τ. 4/σελ 20. Αν πάλι, όπως λέγεται από
άλλους, ο σταυρός είναι ταφικός, πρόκειται για άλλο Δωρόθεο.
Η επιγραφή αυτή θα είναι ασφαλώς εκείνη που είδε ο Gerola με χρονολογία 1876.
Ο Συμεών πρέπει να είναι ο Γυπαράκης από τα Σελλιά, γιατί τότε ήταν ηγούμενος στη μονή
Ασωμάτων 5 . Ο τόπος της αρχικής εντείχισής της δείχνει, πως τότε κτίστηκε ή ανακαινίστηκε
η φάμπρικα του μοναστηριού.
δ) Άλλες Εκκλησίες:
Εκτός από την εκκλησία τ’ Αϊ – Γιάννη υπάρχουν στην ευρύτερη περιοχή της μονής
άλλες δυο: Ο Αϊ-Δημήτρης στην ομώνυμη τοποθεσία και η αναπαλαιωμένη Παναγία (των
Εισοδίων) στην τοποθεσία Μελισσουργάκι.
Ο Αϊ-Δημήτρης, είναι μικρότερη εκκλησία και βρίσκεται σε απόσταση 15΄πορείας
βορειοανατολικότερα τ’ Αϊ –Γιάννη. Είναι κι αυτή ρυθμού βασιλικής, με εξωτερικές
διαστάσεις 6,5μ μήκος, 3,6μ. πλάτος και 3μ. ύψος (εσωτερικά). Έχει ανακουφιστικό τόξο.
Στην ανακαίνιση που έγινε το 1965 από το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο της Ενορίας
Μελάμπων, επισκευάστηκε ο βορινός τοίχος και η δίκλινη στέγη του στρώθηκε με τσιμέντο.
Παλιές εικόνες ή τοιχογραφίες δεν υπάρχουν. Κάποια ίχνη χρωμάτων στο βορινό τοίχο, δεν
μπορούν να θεωρηθούν υπολείμματα τέτοιων. Τα επιχρίσματα από ασβέστη που
σκέπασαν ό,τι άφησαν οι καπνοί από τις φωτιές που ανάβονταν, εμποδίζουν να βγει
ασφαλέστερο συμπέρασμα. Το 1981 προστέθηκε ένας δίκλινος αμβλυγώνιος τσιμεντένιος
πρόναος μήκους 4,4μ., κάπως χαμηλότερος από το αρχικό κτίριο. Τότε βρέθηκαν και οστά,
που μεταφέρθηκαν στο νεκροταφείο του χωριού. Το πιθανότερο είναι πως ανήκουν σε
κάποιο καλόγερο που έμενε εκεί.
Η δεύτερη εκκλησία βρίσκεται στην τοποθεσία Μελισσουργάκι 6 , που παλιότερα
ανήκε στο μοναστήρι του Βούλγαρη, και τιμόταν στο όνομα της Παναγίας. Κατά την
παράδοση καταστράφηκε από τους Τούρκους. Τώρα τελευταία αναπαλαιώθηκε και έγινε
τριμάρτυρη εκκλησία που τιμάται στα ονόματα των: Μιχαήλ Αρχαγγέλου, Παναγίας
(Εισοδίων) και Αγίου Μύρωνα.
ε) Το όνομα Βούλγαρη(ς) ή Βούργαρης:
Η ονομασία του μοναστηριού έχει ασφαλώς στενή σχέση με το οικογενειακό όνομα
Βούλγαρης. Έτσι πρέπει να λεγόταν ο αρχικός κτίτορας ή ο αφιερωτής περιουσίας στο
Μοναστήρι 7 . Οικογένειες με το επώνυμο Βουλγαράκης (και παλιότερα με τον τύπο
Βούλγαρης) υπάρχουν ακόμη στις Μέλαμπες. Το ίδιο επώνυμο ακούεται ακόμη και
Βουργαράκης.
5 Εμμ. Γενεράλι ο.π. σελ 15
6 Θ. Πελαντάκη. Βυζαντινοί Ναοί της επαρχίας Αγ. Βασιλείου, Ρέθυμνον 1973, σελ. 48-49
7 Ν.Β. Τωμαδάκη: Η Επισκοπή Λάμπης, Επ. Επ. Φ. Σχ. Αθηνών τ. 6/1955 – 56, σελ. 352, ίδιος Σύντομο
διάγραμμα της Ιστορίας της Εκκλησίας Κρήτης επί Τουρκοκρατίας, ΔΙΕΕ 14/1960 σελ. 162, Χρυσ. Τσικριτσή –
Κατσανάκη, Συμβολή στη μελέτη των τοπωνυμίων της Κρήτης, Αμάλθεια τευ. 22 – 23/1975, σελ. 44-45, Ν. Β.
Τωμαδάκη, Εκκλησιαστικά τοπωνύμια… Κρητολογία 7/1978 σ. 37.
στ) Η Ιστορία του Μοναστηριού:
Ιστορική μαρτυρία σχετική με την ίδρυση του μοναστηριού δεν γνωρίζω να υπάρχει.
Ασφαλώς όμως θα κτίστηκε πριν το 1645 δηλ. πριν από την κατάληψη της Κρήτης από τους
Τούρκους, γιατί μετά δεν κτίζονταν μοναστήρια.
Προφορική παράδοση στις Μέλαμπες μας πληροφορεί πως: «Οι καλόγεροι που
ήταν στον Αϊ-Γιώργη το Φινοκάλη 8 έφυγαν και πήγαν στον Αϊ-Νικόλα, γιατί τους πείραζαν
ξένοι. Επειδή όμως κ’ εκεί πάθαιναν τα ίδια, μεταφέρθηκαν στο Μελισσουργάκι. Για τον
ίδιο λόγο κατέληξαν στου Βούλγαρη κ’ εγκαταστάθηκαν μόνιμα, γιατί ήταν πιο ασφαλείς 9 ».
Πραγματικά ο Βούλγαρης είναι σχετικά μακριά από τα προηγούμενα μοναστήρια
και αθέατος από τη θάλασσα.
Η παράδοση δε διευκρινίζει αν οι καλόγεροι πήγαν ως ιδρυτές ή απλά προστέθηκαν
σ’ όσους τότε υπήρχαν στου Βούλγαρη.
Η πρώτη ιστορική μαρτυρία για την ύπαρξή του είναι η χρονολογία του 1716 που
αναφέρει ο Gerola 10 . Τότε πρέπει να έγιναν κάποιες ανακαινίσεις στην εκκλησία ή να
ανεγέρθηκε κάποιο κτίσμα.
Ο Βούλγαρης πέρασε περιόδους αυτοτέλειας 11 και εξάρτησης. Πρόβλημα είναι η με
ακρίβεια χρονολόγησή τους, γιατί τα στοιχεία που μέχρι τώρα έχομε δεν είναι αρκετά και
συγκρούονται και σ’ ορισμένα σημεία μεταξύ τους.
Πρέπει πάντως να ήταν αυτοτελής μέχρι και το 1786, με πιθανές ενδιάμεσες
εξαρτήσεις. Αυτό συμπεραίνεται από : α) δυο φιρμάνια με ημερομηνίες 2.10.1761 (ή
20.2.1766) και 29.3.1795 12 . β) Ένα κατάλογο των δώρων που πρόσφεραν τα μοναστήρια το
1786 στον τότε νέο μητροπολίτη Κρήτης 13 και γ) δυο έγγραφά της Μητρόπολης Κρήτης με
χρονολογίες 1848 και 1852 καθώς και ένα αντίγραφο «μαρτυρικού» της ίδιας εποχής 14 .
Με τα φιρμάνια παρέχεται η τουρκική προστασία στον επίσκοπο Λάμπης να ελέγξει
τους λογαριασμούς αλλά και ν’ αντικαταστήσει κ.λπ. τους διαχειριστές της περιουσίας των
μοναστηριών: Πρέβελη, Αγίου Πνεύματος, Καλόειδαινας και Βούλγαρη, αν βέβαια
αποδείχνονταν καταχραστές. Ο λόγος που εκδόθηκαν είναι η άρνηση που πρόβαλαν τα
μοναστήρια να ελεγχθούν οικονομικά από τον επίσκοπο.
Στον κατάλογο πάλι των δώρων αναφέρεται ακριβώς:
272 από το μοναστήρην βούργαρην
«ελιες καλάθη 1
τιρί κεφάλια 3
λάδι οκαδ. 20».
8 Θ. Πελαντάκη, ο.π., σελ. 48
9 Την παράδοση μου διηγήθηκε η Ελένη Μαρκάκη Σημαντηράκη 80 χρονών περίπου από τις Μέλαμπες.
10 Βλ. πιο πάνω σημ. 4
11 Ν. Ι. Παπαδάκη, Η Εκκλησία της Κρήτης, Χανιά 1936 σελ. 91, Εμμ. Γενεράλι ό.π. σελ. 29, Μ. Παπαδάκι, Η
Μονή του Αγίου Πνεύματος, Προμηθεύς… τομ 18/1980, σελ. 8 σημ. 15.
12 Μιχ. Παπαδάκι ό.π. σελ 8-10. Για την χρονολογία 1761 (ή 1766) υπάρχουν επιφυλάξεις που την
τοποθετούν στο 1786 (βλ. Στ. Μανουρά: Ο επίσκοπος Λάμπης Μεθόδιος, Κουρήτης, τεύχ. 3/1982 σελ. 88).
13 Στ. Ξανθουδίδη, Κώδικας Μητροπόλεως Κρήτης, Χριστιανική Κρήτη 2/1913 σελ. 83.
14 Εμμ. Γενεράλι ό.π. σελ. 66-71.
Δεν αναφέρεται πάντως να πήρε κι αυτό δώρο από το μητροπολίτη, όπως πήραν τα
υπόλοιπα.
Στα έγγραφα της Μητρόπολης Κρήτης, και το αντίγραφο του μαρτυρικού εξάλλου,
αναφέρεται πως ο Βούλγαρης αγοράστηκε από τη μονή Ασωμάτων, όταν ηγούμενός της
ήταν ο Ιερεμίας Λίμας, ο τάφος του οποίου έχει χρονολογία 1788. 15
Εξετάζοντας όλ’ αυτά συνολικά καταλήγομε στο παραπάνω συμπέρασμα, γιατί: α)
το μοναστήρι αρνείται τον έλεγχο από τον επίσκοπο Λάμπης και β) το 1786 κάνει δώρο στο
μητροπολίτη. Τα στοιχεία αυτά φανερώνουν μιαν αυτοτέλεια της Μονής χωρίς και να την
αποδείχνουν με βεβαιότητα.
Από την άλλη πλευρά έχουμε: α) το ότι δεν πήρε δώρο το 1786 από το μητροπολίτη
και β) το πώς ο τάφος του Ιερεμία Λίμα έχει χρονολογία 1788, που μας οδηγούν στη σκέψη
της εξάρτησης από την ημερομηνία αυτή (1786).
Το συμπέρασμα θα ήταν ισχυρότερο αν δεν ακολουθούσε το φιρμάνι του 1795, που
δείχνει –για τον ίδιο λόγο – μιας αυτοτέλεια.
Αν όμως δεν είναι ιστορικά βεβαιωμένη η ημερομηνία που το μοναστήρι έγινε
μετόχι της μονής Ασωμάτων, είναι σίγουρο, με τα στοιχεία που τώρα υπάρχουν, πως: ο
επίσκοπος Λάμπης Πάμφιλος χρωστούσε κάποτε σ’ έναν Τούρκο Οτουρντούν Ορτάν 37
πουγγιά και δεν είχε να τα δώσει. Η μονή Ασωμάτων λοιπόν, που είχε τότε ηγούμενο το
Ιερεμία Λίμα, πλήρωσε το χρέος του Πάμφιλου και ο Βούλγαρης έμεινε στη δικαιοδοσία
της 16 .
Στο χρονικό διάστημα που ακολούθησε υπήρξαν αμφισβητήσεις σ’ αυτό το θέμα
και ανάγκασαν δυο μητροπολίτες Κρήτης να επικυρώσουν την παραπάνω πράξη αγοράς
αργότερα, το 1848 και 1852.
Τα έγγραφα του 1848 και 1852 καθώς και το αντίγραφο του
μαρτυρικού 17 » που στηρίχθηκαν τα πιστοποιητικά των Μητροπολιτών μεταφέρονται εδώ
από την σχετική εργασία του Γενεράλι όπως ακριβώς είναι εκεί δημοσιευμένα.
-(1)-
Ίσον απαράλακτον του Μαρτυρικού όπου εστάλθη εις τον
Άγιον Κρήτης Κύριον Χρύσανθον.
- Οι υποφαινόμενοι, κάτοικοι της Επαρχίας Αμαρίου αναφερώμεθα διά ταύτης της
ταποινής μας προς την ημετέραν Σεβασμιώτητα τον Σεβαστόν ημών Κυριάρχην Άγιον
Κρήτης και εκθετώμεθα αλιθώς ενβόβω Θεού και εν βάρει της συνιδείσεώς μας όσα
γνωρίζωμεν περί του Ιερού Μοναστιρίου Βούλγαρι το Μοναστίριον τούτο υπήρχε
προπολλών χρόνων ενοριακόν και υποκείμενον εις την άμεσον εξουσίαν των κατά καιρούς
χριματισάντων Αρχιερέων Λάμπης Επί δε των ημερών του μοναστιρίου Λάμπης Παμφίλου,
επηδί και υπίπησεν (=υπέπεσεν) εις =χρέος τριάντα επτά πουγγούγιων (=πουγγίων) . άτηνα
15 Εμμ. Γενεράλι ό.π. σελ 12.
16 Ο περιηγητής Raulin που επισκέφτηκε την Κρήτη στα μέσα του 19 ου αιώνα αναφέρει το Βούλγαρη χωριστά
στον κατάλογο των μοναστηριών της Κρήτης (Φυσική περιγραφή της Κρήτης Παρίσι 1869 το. 1 σ. 68).
17 Εμμ. Γενεράλι ό.π. σελ. 70-71
είχε να λαμβάνη. Οντορτζούς Ορτάς λεγόμενος και μη έχων ο Πάμφιλος Λάμπης να
πληρώση, κατέφυγε εις τον τότε Ηγούμενον του Ασωμάτου Ιερεμίαν ονομαζόμενον όστις
δανισθείς τα χρήματα από το Ηράκλειον, εξόφλησε ταν ειρημένον Ορτάν, και ούτω λαβείν
εις χείρας του την τε Ομολογίαν και λοιπά έγγραφα, εξουσίασε το Μοναστήριον Βούλγαρη
και έκτοτε λογίζηται Ιδιοκτισήα του Μωναστηρίου Ασώματου, τα αυτά γνορίζωμεν άπαντες
οι υποφενόμενοι και αυτά τα ίδια ηκούσαμεν εκ στόματος των γονέων μας και πολλών
Γερόντων = αυτά τα ίδια αναφέρομεν και εις την Σεβασμιώτητα σας και υποσημειούμεθα
έκαστος ιδία χειρί και με την σφραγίδα μας ως οράται.
Χωρίον Μπισταγή Μανόλης Πάτερος το ήκουσε από το στόμα του Ηγουμένου
Ιερεμία όταν το αγόρασεν και τόλεγε του πατέρα του μη γνορίζοντας γράμματα κάνο το
σιμείον του τιμίου σταυρού +
Φραγγιός Πάτερος το ήκουσα από τον πατέρα μου και από τον παρπα μου τον γέρο
Τζανή πος αγόρα (λείπει η συλλαβή σε) ο γούμενος του Ασωμάτου το Βούργαρη. Μη
έχοντας βούλα κάνο το σείμιο του τιμείου σταυρού +
Χω΄΄ Μαναστιράκι Αναγνώστης Βαρούχας γνορίζω ότι ο πρότος επιστάτης όπου πίγε
εις του Βούργαρη ήτον θείος μου πα΄΄ Γεράσιμος λεγόμενος και μη έχων βούλα κάμνω το
σιμίον του τιμίου +
Χω΄΄ Άγιος Ιωάννης Χλιαρός Αναγνώστις Λύμας ότι το γνωρίζω όταν το αγόρασε ο
πάρπασμου ηγούμενος Ιερεμίας δια τριάντα επτά πουγγία και μη έχωντας σφραγήδα κάνο
το σιμείον του τιμείου σταυρού +
Χωρίαν Νεύση Αμάρη Μανολάκης Κασιμάτης μαρτηρό ότη το άκουσα από τον
πατέρα πως το αγόρασε ο γούμενος του Ασομάτου του Βούργαρη.
Μιχελίς Αλικαμπιότις μαρτυρώ πως το αγόρασεν, ο ηγούμενος του Ασωμάτου του
Βούργαρη και ήμουν εις το Κάστρον όταν το αγόρασεν μόνος μου και ιδαν ταγροσια όταν
τα μετρούσαν και μη έχωντας σφραγήδα κάμνω το σειμίον του τιμίου σταυρού +
Γεόργιος Βενέρις μαρτηρό ότι πως τω ξεύρω πως το αγόρασεν ο ηγούμενος του
Ασωμάτου το Βούργαρη και μη έχοντας βούλα κάμνω το σειμίον του τιμείου σταυρού +
Χω΄΄ Γερακάρης Νικόλαος Γενεράλες ήμουν δούλος στου Χατζή Οσουμαμ αγά και
ήκουσα από το στόμα του ότι ο επίσκοπος Πάμφηλος επούλησεν τον Βούλγαρη και τον
αγόρασεν ο γούμενος του Ασωμάτου και αποτότες έως την σύμερον γνορίζω την
επιστασίαν του τουασομάτου εκεί. Και μη έχοντας σφραγήδα κάμνω το σιμείον του τιμείου
σταυρού +
Γεώργιος Φυντίκης ήμουν βοσκός εις τον Σαμπάνιδο κοντά εις του Βούργαρη και το
ενθυμούμε πολλά καλλά όταν επουλίθικε ο Βούλγαρης και τον αγόρασεν ο Ασομαθιανός
ηγούμενος και μη έχοντας σφραγήδα κάμνω το σιμείον του τιμείου σταυρού +
Χω Μέρονας γνορίζω σύμμερον τόσους χρόνους πως ο Ασώματος εξουσίαζε τον
Βούλγαρη. Και επιστάται επήγεναν ασωμαθιανοί και μην έχοντας σφραγήδα κάμνω το
σημείον του τιμείου σταυρού + (ελλείπει το όνομα).
Χωρ’’ Αποδούλου Καπετάν Αλεξανδράκις γνωρίζω Σήμερον τόσους χρόνους ότι είναι
του Ασωμάτου ο Βούργαρης καθώς το άκουσα από γέροντας Τούρκους τη Αμπαδιάς ότι
πως το αγόρασεν ο ηγούμενος Λήμας μην βαστόντας την σφραγίδα μου κάνω το σημείον
του σταυρού +
Χωρ΄΄ Βαθειακώ Σουλεϊμαναγάς Καραδάκης γνωρίζω ότι είναι του Ασωμάτου
σήμερον τόσους χρόνους γνωρίζω τέσσαρας επιστάτας του Ασωμάτου. τον Παπά
Γεράσιμον τον ανιφαντή τον Σημεόν και τον Ιωσήφ αυτά γνωρίζω αλλά (χ) ητσή
Μεχμεταγάς Μουλαδάκις το κατέχω του Ασωμάτου σήμερον τόσους χρόνους
Χωρ΄΄ Πλάτανος Ημπραϊμαγάς Καϊμακλής το γνωρίζω από παιδιόθεν του Ασωμάτου
και έκαμεν ο μπαπάσμου χρόνους πολλούς διασαξής και πληρόνετο από τον Ασώματο.
Πάλιν χω’’ Πλάτανος Μουσταφαγάς Μασλουμάκη το γνωρίζω και εγώ από
παιδιόθεν του Ασωμάτου και έκαμεν και εμέ ο μπαπάσμου διασαξής και επληρόνετο από
τον Ασώματον.
Χωρ΄΄ Χορδάκι Φαφουλαγάς Σμαϊλάκις ήμουν εις τον Όρτα γιαμάκης όταν ήλθεν ο
ηγούμενος από τον Ασώματον με τον δεσπότη Πάμφιλον Λάμπης και εμέτρισε τα γρόσια
του ουστά και επίρεν οασώματος του Βούργαρη αυτό γνωρίζω αλάχ ητσήν».
-(2)-
Αποδεικτικόν και βεβαιωτικόν του Μητροπολίτου Κρήτης Χρυσάνθου του 1848:
- Η ταπεινότης ημών δια του παρόντος Αποδεικτικού και βεβαιωτικού Γράμματος
δηλοποιεί ότι κατά τας μαρτυρίας των τιμιωτάτων προκρίτων της επαρχίας Αμάρη, υπάρχει
το Ιερόν Μοναστήριον Βούλγαρη ιδιοκτησία του Ασωμάτου. Όθεν και γράφουσα
αποφαίνεται ότι έχει την άδειαν και ο νυν Ηγουμενεύω κυρ Ιωσήφ, καθά και οι διάδοχοι
αυτού να συνάζουν ελευθέρως τα εισοδήματα της ρηθείσης μονής Βούλγαρη και εξοδεύων
εις τας χρήσεις του Ασωμάτου ως ανέκαθεν ιδιοκτησία αυτού, μηδενός εναντιουμένου ή
αντιλέγοντος το παράπαν. διά να μείνη δε ανενόχλητος και ακαταζήτητος περί τούτου ο
Ηγούμενος καθώς και οι μετά ταύτα από τους κατά καιρόν Αρχιερατικώς προϊσταμένους
εις την επαρχίαν Λάμπης, εγένετο και το παρόν ημών Αποδεικτικόν και Κυριαρχικόν
βεβαιωτικόν γράμμα και εδόθη εις το Κοινόν του Μοναστηρίου Ασωμάτω εις διηνεκή
ένδειξιν.
Εν έτει Σωτηρίω, – 1848 _ Ιουλίου 5 η
Ο Κρήτης Χρύσανθος αποφαίνεται
-(3) –
Δεύτερο Πιστοποιητικό του Μητροπολίτη Χρύσανθου. 1848:
- Η ταπεινότης ημών δια του παρόντος αυτής Συστατικού και επικυρωτικού
Γράμματος δηλοπειεί ότι το ιερόν Μοναστήριον του Τιμίου Ενδόξου προφήτου Προδρόμου
επιλεγομένου Βούλγαρη, κείμενον κατά την επαρχίαν Λάμπης εις το Καστέλη Άγιον
Βασίλειον. Επειδή προ χρόνων αμνημονεύτων διετέλει ως Μετόχιον υπό την άμεσον
εξουσίαν και προστασίαν του εις την ιδίαν επαρχίαν εις το Καστέλη Αμάρι ευρισκομένου
Ιερού Μοναστηρίου των παμμεγίστων Ταξιαρχών επιλεγομένου Ασωμάτων, του οποίου οι
κατά καιρούς Ηγουμενεύσαντες απέστελον πάντοτε έναν Ιερομόναχον και τινας επιστάτας,
επί το επαγρυπνείν τον Ιερόν Ναόν, καλλιεργείν δε και τα υποστατικά αυτού, καθά και ο
προ εξήκοντα ενιαυτών χρηματίσας Ηγούμενος Ιερεμίας την αυτήν τάξιν εξακολουθών, δεν
έλλειψε και να εξαγοράση το ρηθέν Μονίδριον Βούλγαρη εκ της ιδίας καταστάσεως της
Μονής Ασωμάτων, πληρώσας κατά παρακίνησιν του τότε αοιδίμου Λάμπης Παμφίλου, εις
τίνα Οτουρντούν Ορτάν λεγόμενον γρόσια τριάκοντα επτά πουγγία, άτινα είχε λαμβάνειν ο
Ορτάς, καθά μαρτυρούσι πολλοί Χριστιανοί και Οθωμανοί εκ των δύο Καστελίων, και ότι
τινές εκ των γονέων αυτών ευρέθησαν αυτόπται της πληρωμής του χρέους, και επειδή
ένεκα των καιρικών περιστάσεων και ανωμαλιών, υποπεσόντα άπαντα τα Μοναστήρια εις
αθλίαν κατάστασίν, και κατερημωθέντα και αυτά τα ίδια, απωλέσθησαν ταυτοχρόνως και
τα αναγκαία έγγραφα και χοτζέτια του ότι υπήρχεν ιδιοκτησία των Ασωμάτων ο
Βούλγαρης, ομού και τα διά την πληρωμήν του χρέους του, μετά ταύτα γενηθέντα
Αποδεικτικά εκ μέρους του αειμνίστου ημών προκατόχου, και του επισκόπου Λάμπης, και
μόνον τα υποστατικά αυτού φαίνονται σήμερον κατεστρωμένα εις τον Κώδικα της Μονής
Ασωμάτου, εκ τούτου δε διότι ηκολουθούσαν γογγυσμοί και καταμηνύσεις εκ μέρους του
τε Ηγουμένου, και των εις την επαρχίαν ταύτην ευρισκομένων χριστιανών Ιερωμένων και
Λαϊκών, απαιτούντων επιμόνως επί των ημερών ημών την ανανέωσιν και επικύρωσιν των
απωλοσθέντων εκείνων εγγράφων διά τοι τούτο σκευθέντες ωρίμως, και Κύριον σκοπόν
θέμενοι την βελτίστην αποκατάστασίν του, ίνα μη προφασιζόμενοι τινές απονενοημένοι,
θελήσωσι να εισχωρέσωσιν εις τα υποστατικά αυτού: προξενούντες βλάβην και φθοράν,
εδέησεν εκδοθήναι το παρόν ημέτερον Κυριαρχικόν και Συστατικόν Γράμμα, δι’ ού και
Γράφοντες κατά συνέπειαν των αποφάνσεων, του τε Αοιδίμου ημών προκατόχου, και του
επισκόπου Λάμπης αποφαινόμεθα και ημείς Κυριαρχικώς και επικυρούμεν ότι το επ’
ονόματι του τιμίου Προδρόμου Μονίδριον Βούλγαρη λεγόμενον, καθά υπήρχεν ανέκαθεν
υπό την άμεσον εξουσίαν της Μονής Ασωμάτων, ούτω και σήμερον, και του λοιπού
υπάρχει, και λέγηται και παρά πάντων γινώσκεται υπό την άμεσον εξουσίαν αυτού
διατελούν, αναφαίρετον και αναπόσπαστον εις αιώνα τον άπαντα. Έχει δε την άδειαν ο νυν
Ηγουμενεύων πανοσιώτατος Ιερομόναχος Κυρ Ιωσήφ, καθά και οι μετά ταύτα, να
εξακολουθώσι λαμβάνοντες τακτικώς τα εισοδήματά τους καθά τα ελάμβανε και μέχρι των
ημερών του αοιδίμου επισκόπου Λάμπης Νικοδήμου. και εξοδεύοντες αυτά εις τας χρήσεις
και ανάγγας του Μοναστηρίου, μηδενός του κατά καιρόν Αρχιερατικώς και Κυριαρχικώς
προϊσταμένου της επισκοπής Λάμπης, εναντιουμένου, αντιλέγοντος, ή δικαιουμένου το
σύνολον, να λαμβάνη εκ των εισοδημάτων αυτού. ή να επεμβαίνη εις τα εν αυτώ εκτός
μόνον του προσδιορισμένου φιλοτίμου, ετησίου και πεσχεσίου του.
Οφείλει δε προσέτι ο Ηγούμενος της Μονής Ασωμάτου, να αποστέλλη εκεί αείποτε
έναν Ιερομόναχον κατά την προτέραν παλαιάν συνήθειαν. εις το να επαγρυπνή τον ιερόν
Ναόν, και έχων το Μοναστήριον ακαταπαύστως ανοικτόν, δέχεται προθύμως και φιλοξενή
ευμενώς τους διαβαίνοντας και χάριν περιηγήσεως προσερχομένους και επαναπαύει
αυτούς, ως το εικός. ο ίδιος Ιερομόναχος οφείλει δίδειν εις το σχολείον του πλησίον χωρίου
Μελάμπων εν προσδιορισμένον ετήσιο, (ως;) εξηκολούθει τούτο και ο μακαρίτης
Νικηφόρος, και ει τι έτερον, εξ οικείας προαιρέσεως ήθελεν εγκρίνει ο πανοσιώτατος
Ηγούμενος. αποβιώσαντος δε του απεσταλμένου Ιερομονάχου και επιστάτου, να
αποκαθίσταται έτερος εις την θέσιν του, όστις ήθελε σταλή εκ της Μονής Ασωμάτων και
ούτω αλληλοδιαδόχως να εξακολουθήται, χωρίς ποτέ να μένη εστερημένον Ιερωμένου
προσώπου και επιστάτου. Όθεν και επί τούτω εγένετο το παρόν ημέτερον Κυριαρχικόν και
Συστατικόν επικυρωτικόν Γράμμα, επιγεγραμένον παρ’ ημών και εσφραγισμένον τη
Κυριαρχική και επαρχιακή ημών σφραγίδι και εδόθη τω ρηθέντι Ηγουμένω και Συνοδία εις
ένδειξιν διηνεκή και παράστασιν μόνιμον.
- Εν έτει Σωτηρίω χιλιοστώ οκτακοσιοστώ τεσσαρακοστώ ογδόω. Κατά μήνα
Ιούλιον.
(Τ.Σ.) + Ο Κρήτης Χρύσανθος Βεβαιοί
Η επικύρωση από το Μητροπολίτη Κρήτης Διονύσιο:
Η ταπεινότης ημών δια της παρούσης κυριαρχικής αποφαίνεται ότι το Ιερόν
Μοναστήριον του Αγίου Ενδόξου Ιων΄΄ του Προδρόμου το επιλεγόμενον Βούλγαρη ανήκει
ολοσχερώς εις το Καθολικόν Ιερόν Μοναστήριον των Ασωμάτων, ως εξ αμνημονεύτων ετών
εξαγορασθέν τοις ιδίοις αυτού χρήμασιν υπό κατοχήν οθωμανικής ευρισκόμενον . και ότι
λαβόντες υπ’ όψιν και την περί τούτου από του 1848 έτους κατά μήνα Ιούλιο
Πιστοποιητικήν Ένκρισιν την εκδοθείσαν παρά της Αυτού Πανιερότητος του προκατόχου
ημών Αγίου Κρήτης Κυρίου Χρυσάνθου, η οποία αναγνωρίζει αυτό ως τοιούτον,
βασιζομένη εις αξιοπίστους μαρτυρίας, αίτινες εμφαίνονται εις το όπισθεν κυριαρχικόν
έγγραφον, αυτήν ταύτην ακολουθούντες και ημείς, επικυρούμεν την γνησιότητά της. Διό
εις την περί τούτου ένδειξιν εγένετο και η παρούσα επικυρωτική πράξις, υπογεγραμμένη
παρ’ ημών και εσφραγισμένη τη ημετέρα Κυριαρχική Σφραγίδι.
(Τ.Σ.) + Ο Κρήτης Διονύσιο Βεβαιοί
Εν Μηνί Ιουνίω, αωνβ Σ.Ε. (1852)
Ένα συμφωνητικό πάλι εκπροσώπων της μονής Ασωμάτων και Μελαμπιανών με
ημερομηνία 1.12.1856, μας πληροφορεί, πως αναγνωρίστηκε η αγοραπωλησία και δόθηκε
υπόσχεση πως δε θα προξενούνται στο εξής βλάβες στην περιουσία του μοναστηριού 18 .
Με το ίδιο συμφωνητικό η μονή δέχεται να δίδει στο σχολείο των Μελάμπων, και όταν
αυτό λειτουργεί, 550 γρόσια το χρόνο. Και το συμφωνητικό αυτό αναδημοσιεύεται εδώ:
-(4)-
18 Εμμ. Γενεράλι ό.π. σελ. 75-76
Συμφωνιτικόν των Μελαμπιανών δια το Σχολείον των.
τη 1 δεκεμ΄΄ 1856 πενήντα εξ
Εστάλθησαν εις το Μετόχιον Βούργαρη οι Επίτροποι του Ιερού Μοναστ΄΄ των
Ασωμάτων. ότε Δικέλλες Φραγκόπουλος, Μα΄΄ Κασιμάτης, Δημή΄΄ Κασιμάτης και Φραγκιός
Πάτερος, να θεωρήσωσιν τα του Μετοχίου Βούργαρι έσωδά τε, και έξοδα, καθώς
επληροφορηθήκαμεν. Λοιπόν βλέποντες τον ερχομόν της επιτροπής των Ασωμάτων
εγνωμοδωτήσαμε όλοι οι Προεστοί του χωρίου μας Μελάμπων,, και εκατεβήκαμεν εις το
Μετόχιον Βούλγαρην και ανταμόσαμεν ότε Παππά Μανουήλ Χριστοφοράκις, Αναγνώστης
Παππαλεβυζάκις, Νικόλαος Βουργαράκις, Ηλίας Τρουλλινάκις, και Αναγνώστης
Καπετανάκις και είπαμεν πολλά, τέλος πάντων. ήλθαμεν εις συμφωνίαν να λαμβάνωμεν
δια το Σχολείον μας κατ’ έτος γρ΄΄ πεντακόσια πενήντα αριθ’’ γρ΄΄ 550 όταν έχωμεν
Σχολείον. όταν όμως δεν υπάρχει δεν θέλωμεν τίποτα. Και επομένως υποσχώμεθα ότι δεν
θέλωμεν αποδώ και εξής να προσφέρωμεν την παραμικράν βλάβην εις το Μετόχιον
Βούλγαρην άπαντες μικροί τε και μεγάλοι τα οποία 550 γρ΄΄ θαγίνωνται δύω δόσεις. Διά
τούτο εδώσαμεν το παρόν συμφωνητικόν εις χείρας του Ιερού Μοναστ΄΄ των Ασωμ΄΄ και
της Επιτροπής ίνα έχει το κύρος και την ισχύν εν παντί καιρώ και τόπε και Κρητιρίω
δικαιοσύνης. Ιδού και αι υπογραφαί μας ιδιοχείρως.
Πα΄΄ Μανουήλ Χριστοφοράκις υποςχομε
Αναγνωστης Παπαλεβυζάκις ηποςχομε
Νικόλαος Βουργαράκις ηποςχομαι
Ηλίας Τρουλινάκις ηποςχομαι
Αναγνώστις Καπετανάκις ηποςχομε
Η επιγραφή του 1876 με το όνομα Συμεών, που πρέπει να ήταν, όπως
προαναφέρθηκε, ο Γυπαράκης (ηγούμενος τότε της μονής Ασωμάτων), μας οδηγεί στη
σκέψη πως ο Βούλγαρης εξακολουθούσε να αποτελεί εξάρτημά της.
Με τα παραπάνω συμφωνούν και οι μαρτυρίες γέρων Μελαμπιανών. Όλοι δέχονται
την εξάρτηση του Βούλγαρη από τη Μονή Ασωμάτων. Θυμούνται ακόμη πως μετά το 1900
περίπου, που το μοναστήρι έπαψε να έχει μόνιμο καλόγερο, έρχονταν άλλοι από τους
Ασωμάτους και λειτουργούσαν. Αυτό κράτησε και μετά το 1930.
Σιγά – σιγά όμως λιγόστεψαν οι καλόγεροι στους Ασωμάτους και δεν έρχονταν. Το
μοναστήρι λοιπόν πέρασε στη δικαιοδοσία της ενορίας των Μελάμπων, χωρίς επίσημη
πράξη της επισκοπής Λάμπης. Στην ίδια ενορία παρέμεινε και ο Αϊ – Δημήτρης, ενώ η
εκκλησία στο Μελισσουργάκι ανήκει σ’ αυτήν της Αγίας Γαλήνης μετά από συμφωνία των
Εκκλησιαστικών Συμβουλίων των δυο χωριών. Αυτό έγινε σιωπηρά αποδεχτό από την
επισκοπή (τώρα μητρόπολη).
Εκτός από την παραπάνω ιστορικά βεβαιωμένη εξάρτηση, αναφέρονται και δυο
άλλες που δεν αποδεικνύονται πάντως.
Έτσι παράδοση στις Μέλαμπες μας πληροφορεί πως: «Ο Βούλγαρης εξαρτιόταν από
το Μελισσουργάκι. Οι Τούρκοι όμως σε μιαν επανάσταση το κατάστρεψαν και έσφαξαν τον
ηγούμενο Πρεκατσάκη. Από τότε φαίνεται πως ο Βούλγαρης έγινε ανεξάρτητος 19 ».
Ο Ψιλάκης 20 και ο Γενεράλης 21 πάλι αναφέρουν το Μοναστήρι του Βούλγαρη ως
μετόχι της Καλόειδαινας, αλλά υπάρχει και αντίθετη άποψη 22 .
Στις Μέλαμπες πάντως δεν άκουσα σχετική προφορική παράδοση που να ενισχύει
την άποψη των Ψιλάκη – Γενεράλη ή να είναι αντίθετη σ’ αυτή.
Το Μοναστήρι στην περίοδο της τουρκοκρατίας έπαθε πολλές καταστροφές από
τους Τούρκους 23 . Δε μου είναι όμως γνωστά ιδιαίτερα περιστατικά από τις Κρητικές
Επαναστάσεις που να συνδέονται μ’ αυτό.
ζ) Η περιουσία της Μονής:
Το μοναστήρι απέκτησε την περιουσία που είχε από: αγορές, δωρεές,
παραχωρήσεις περιουσιών που κινδύνευαν από τους Τούρκους και – σ’ ορισμένες
περιπτώσεις – κάποιες «επίμονες παρακλήσεις 24 ».
Στον Κώδικα της Μονής Ασωμάτων που δημοσίευσε ο Γενεράλις, υπάρχει ένα
απόσπασμα που δείχνει την περιουσία του Βούλγαρη τα παλιότερα χρόνια (19 ος αιώνας)
καθώς και ένα «φεραγάτι» του 1851 μεταφρασμένο από τα τουρκικά. Τα μεταφέρω εδώ
όπως είναι δημοσιευμένα 25 .
- (5) –
«Σημίωσις της περιοχής των πραγμάτων του Βούργαρη:
Του Φασσέ η σοχώρα ελιαίς ρίζες μικρές τε και μεγάλες επτακοσιαίς σαράντα πέντε
αρθ 745 χωράφι μουζουργιώ 20 . συνοράτορες γυρόθεν το κάτο μέρος Δημήτρις
Κουτζάφτης, Φανούριος Τερζάκης και ο Λάκκος των Νκουρπέτηδων. από του Χατζίκι το
μέρος το ρυάκι και γυρόθεν μοναστηρικώ. . το έξω δάσος με την μαύρην πλάκα και του Βέρι
(;) ο λάκκος ελιαίς ρίζες διακόσιες δέκα επτά αριθ. 217. χωράφι μουζουριώ 15.
Συνοράτορες το κάτω μέρος ο Παπα Φανούριος, το βόριον μέρος Ντουκογεώργης, το άνω
μέρος να βγη τη γούρνα το νότιον μέρος ο Πέρος, ο Μελιδωνιότης και το μοναστήρι. Του
Φαγά ησοχώρα και του Βαράνι φρακτόν γύροθεν ελιές ρίζες μικρές και μεγάλες 790.
χωράφι μουζουριώ 30 = συνοράτορες το απάνω μέρος οι Μελιδωνιώτιδες, το νότιον ρυάκι
και γύροθεν το Μοναστήρι. Του Βρόντο η ρίζα ελιές ρίζες 30. χωράφι μουζουριω δέκα
αρ΄΄10 Συνοράτορες το απάω μέρος ο Ντουκογιώργης και ο Τρουλινονικολής του
Κωνσταντί το Νότιον μέρος ο Μηλίδης (;) Κουφαντωνάκις και ο Πούλακας. από το άλλον
19 Την παράδοση μου διηγήθηκε ο Μελαμπιανός Μ. Μ. Γιαννακάκης, 64 χρονών περίπου. Είναι όμως γνωστή
και σ’ άλλους Μελαμπιανούς. Ίσως σ’ αυτή την παράδοση να στήριξε ο Gerola (βλ. σημ. 3) την υπόθεση
αναφορικά με τη σχέση Βούλγαρη – Μελισσουργάκι.
20 Β. Ψιλάκη, Ιστορία της Κρήτης, Τομ. 3 Χανιά 1909, σελ. 211.
21 Εμμ. Γενεράλι ό.π. σελ 26.
22 Στ. Μανουρά Το Μοναστήρι της Καλόειδαινας… Προμηθεύς… τόμ. 4/1980 σελ. 111.
23 Εμμ. Γενεράλι ό.π. σελ 29 και Μιχ. Παπαδάκι, ό.π. σελ. 8, σημ. 15.
24 Προφορική παράδοση στις Μέλαμπες μας πληροφορεί ότι ύστερα από την επιμονή καλόγερων της Μονής
ένας Μελαμπιανός παραχώρησε όχι ασήμαντη έκταση αγροτικής περιουσίας με αντάλλαγμα ένα καλό
τραπέζι. Γι’ αυτό η περιοχή ονομάζεται στου Φαγά.
25 Εμμ. Γενεράλι: ό.π., σελ. 45-46 και σελ. 73-74
μέρος το Μοναστήρι. Του αγίου Δημητρίου ησοχώρα ελιές ρίζες τριακόσιες είκοσι αρ΄΄ 320.
χωράφι μουζουριώ σαράντα πέντε αρ΄΄ 45. Συνοράτορες από το κάτο μέρος ποταμός και
δρόμος βασιλεικός, από το βώριον μέρος Μανόλης Παραδεισανός και οι Νικάκιδες και
γύροθεν το Μοναστήρι. από το νότιον μέρος οι Τζουρδαλίδες, να ευβγή τον σπύλιον στα
Αντρεδιανά ο νερόμυλος ελιές ρίζες δέκα πέντε αρ΄΄:15: χωράφι μουζουριώ δυό αρ΄΄ 2 στο
Παραδείσι αμπέλι εργατών εξ αρ΄΄ 6 στω Μελιδωνιώτιδων την σοχώρα ελιές ρίζες 35, στο
Μελισουργάκι ελιές ρίζες μικρές μεγάλες καλές κακές εξακόσες ογδοήκοντα αρθ΄΄ 680. με
την Κάνεβον και Καλογεροκέλια χωράφια μουζουριώ τριάκοντα αρ΄΄ 30 Συνοράτορες το
κάτο μέρος ο ποταμός το νότιον μέρος ο Σπυρίδος, από εκεί να εβγί του Κόκινου το
σόχορον, τοργιάκι να εβγή απάνω τον Γάγγελον (;), οι Τουρτιανοί (;), ο Γιώργης και ο
Τρουλινονικολής, το βώριον μέρος ο Πέρος ο Τρουλινός να κατέβι τιν Κάνεβον, του
Μοναχογιού ο λάκκος χωράφι μουζουριώ εξ αρ΄΄ 6 Συνοράτορες το κάτο μέρος ο ποταμός,
το βώριον μέρος, ο Νοδάρος και ο Τρουλινός στου Καλομάτι χωράφι μουζουριώ 12.
Συνοράτορες το απάνω μέρος δρόμος βασιλικός, το βώριον μέρος οι Μελιδωνιώτηδες και ο
Μιχελάκις, το νότιον μέρος από κάτω να εύγη στο μητάτο ο Π΄΄ αδογιαννάκης και ο
Μπεργαδοκωνσταντής, από εκεί να βγί απάνω στον δρόμον ο Μπαγιαρτονκολής, ο
Τουρκοπαναγιώτης και ο Παπαδομιχελάκις. αυτή είναι η περιοχή των πραγμάτων του
Βούργαρη 26 ».
26 Τα τοπωνύμια που αναφέρονται στο έγγραφο ακούονται και σήμερα στις Μέλαμπες. Τα επισημαίνω εδώ
με τη σειρά που είναι γραμμένα.
(1) του Φασσέ η σοχώρα (σήμερα ακούεται: Στου Φασσέ ή ο Φασσές).
(2) ο Λάκκος των Νκουρμπέτηδων (σήμερα του Κουρμπέτη ο Λάκκος).
(3) του Χατζίκι (έτσι και σήμερα ή: ο Χατζίκης).
(4) έξω δάσος (σήμερα: στο δάσος).
(5) μαύρη πλάκα (έτσι και σήμερα)
(6) του Βέρι ο λάκκος (σήμερα στου Βερή το Λάκκο).
(7) γούρνα (έτσι και σήμερα).
(8) Του Φαγά η σοχώρα (σήμερα: ο Φαγάς ή στου Φαγά).
(9) του Βαράνι φρακτόν (σήμερα: ο Βαράνης ή στου Βαράνη).
(10) Του Βρόντο η ρίζα (έτσι και σήμερα: ή Στου Βρόντο τη Ρίζα).
(11) Του αγίου Δημητρίου η σοχώρα (σήμερα: Αϊ-Δημήτρης ή στον Αι¨- Δημήτρη).
(12) ποταμός: Εννοεί τον Ορνιανό ποταμό.
(13) δρόμο ς βασιλεικός: εννοεί τον κύριο δρόμο που συνέδεε την Αγία Γαλήνη με την Κρύα – Βρύση κλπ.
Και που τώρα δεν υπάρχει γιατί κοντά του ανοίχτηκε η «εθνική οδός» Ρέθυμνο – Αγία Γαλήνη –
Ηράκλειο.
(14) σπήλιου: (έτσι και σήμερα).
(15) Αντρεδιανά: (έτσι και σήμερα).
(16) Παραδείσι (έτσι και σήμερα: Παλιός οικισμός που ενώθηκε με άλλους και αποτέλεσαν το χωριό
Μέλαμπες. Από κει και το επίθετο Παραδεισανός).
(17) Μελισσουργάκι: (έτσι και σήμερα).
(18) Κάνεβος (έτσι και σήμερα)
(19) Καλογεροκέλια (δεν το ξέρω. Ίσως εννοεί την τοποθεσία με τα κελλιά του παλιού μοναστηριού στο
Μελισσουργάκι που ακούεται σήμερα: στα Καλαβροκέλια).
(20) Ο ποταμός. (εδώ εννοείται ο πλατύς (Λιγιώτης – Ηλέκτρας) ποταμός.
(21) Κόκινου το σόχορον. (έτσι και σήμερα)
(22) Γάγγελος (έτσι και σήμερα)
(23) Του Μοναχογιού ο λάκκος. (Έτσι και σήμερα ή ο Μοναχογιός, στου Μοναχογιού).
(24) Καλομάτι. (Έτσι και σήμερα ή ο Καλομάτης, στου Καλομάτη).
(25) Των Μελιδονιώτιδων η σοχώρα
-(6)-
«Φεραγάτι μεταφρασμένον εκ του τουρκικού.
Ει επαρχία αγιος Βασίλη χοριό Μέλαμπες ις μέρος ονομαζόμενος Σοχόρα φασε (;)
από τέσερις πάτες ποταμός και τουπαπα Φανουργιου πεδή Γεόργιος και παπα Μιχαλής και
Χαρίτος Μελιδονιότης και Δημιτρις Κουτζάφτης μετά πραγματάτος σινοργιασμένο σαράντα
πέντε μουζουργιό χοράφι και μέσα ες αφτό πεντακόσιες ρίζες εληές και ες τον
Μελιδονιότιδο το χωράφι σαράντα ρίζες εληές και ες τόπον ονομαζόμενος Γουρνα από
τεσέρις πάτες ποταμός και δρόμος μια μουζουρέ χωράφι και ες το ίδιο μέρος από τέσερις
πάτες ποταμός και δρόμος μία μουζουρέ αγριάδα και μέσα ες αφτο δεκατέσερις ρίζες ελιές
και ες το Παραδίσι από τέσερα μέρι Νικολις και Γιάνις Νικάκις και δρόμος έξε εργατο
αμπέλι και ες το Καλομάτι από τέσερα μέρι δρόμος και τον Μελιδονιότο τοπράγμα και ο
Μιχελακάκης δέκα μουζουργιό χοράφι και ες άγιου Διμιτρι την σοχόρα από τεσερα μέρι
Τζορτζαλίδης και Μανόλις Παραδήσις και Νικόλις και Γιάνις Νικάκις και ποταμός σαραντα
μουζουργιό χοράφι και μεσα ες αφτο εκατοδεκαπεντε ρίζες ελιές και ες τολισουργάκι
αποτέσερις πάτες δρόμος και Περβογιογης Τρουλίδης και Νικολις και Τουρκάκιδες τριάντα
μουζουριο χοράφι και μέσα ες αφτο πεντακόσιες πεντε ριζες ελίες και ες τοπορτι και
καλογρε κελία αποτέσερα μέρι Γιουνουσαγας αποτήν Γένα και Σπρίδος (= Σπυρίδος) και
ποταμος και τουμαναστηργιού βακούφικο δεκα μουζουργιού χοράφι και μέσα του
δέκαπεντε ρίζες ελίες και ετούτο το πράγμα οπού διαλαμβάνι το φεραγάτι ήτονε από
παλεά βακούφικο ες τοασομαθιανο μαναστίρι το οπίο είναι ες επαρχία Αμάρι αλλά επιδή
ογούμενος του μαναστηρίου οπαπα Ηοσίφις δεν ήχε σενέτι ες το χέρι εθέλισε σενέτι από
το εβκάφι το οπίο του χριάζετε τολιπον κατά την τάξη ογούμενος τοεκαμε ησπάτι ες το
συμβούλιο και ες τομεχκεμέ ότι αφτό το πράγμα ητον από παλεα του αφτου μαναστηρίου
και αφου επαρουσιαστικε ες το σιμβούλιο και ες το μεχκεμε ήλθεν τοληπον η προσταγί
από το σιμβούλιο δια να τουδοθι το σενέτι το οπίο του κάνι χρία και εος οπου ναδήδι το
δέκατο το διοριζμένο ες το εβκάφι ες τον διοριζμένον κερόν να είναι ες την εξουσία του
γουμένου παπα Ηοσιφ αφτό το τζηφλίκη του μαναστιρίου και αποσίμερο και εξης ναμίν
έχη εναντιότιτα και ανόχλισι από κανένα και διά ετούτο τουεδόθικε άδια από το εβκάφι και
διό χιλιάδες και εκατο γρόσια τα οπία είναι χάρτζη επαρθίκανε και εδόθικεετούτο το σενετι
ες τουγουμένου το χέρι. 1267 9 ζήλχιτζε.
Ίσον απαράλακτον του φεραγατίου 1851 7βρίου 28».
Η περιουσία αυτή διατηρήθηκε για πολλά χρόνια έτσι πάνω κάτω, όπως θυμούνται
γέροντες Μελαμπιανοί. Από το 1901 άρχισε να νοικιάζεται. Η περίοδος ενοικίασης
διαρκούσε έξι χρόνια. Πρώτος ιδιώτης που την ανέλαβε ήταν ένας Παπαδάκης από τα
Σελλιά και ακολούθησαν οι: Μαθιός Μαμαλάκης. Ν, Νοδαράκης, Ν. Γιαννακάκης κ.λπ. όλοι
Μελαμπιανοί.
Με το νόμο 33345/27.6.1925 τα 3/5 των μοναστηριακών περιουσιών πήγαν στο
Εφεδρικό Ταμείο. Η περιουσία του Βούλγαρη, που εξακολουθούσε να ανήκει ως τότε στη
μονή Ασωμάτων, πέρασε ολόκληρη στη δικαιοδοσία του Ταμείου 27 .
Μετά από λίγο, πάντως πριν το 1940, άρχισαν να την εκποιούν. Πρώτα πουλήθηκε η
περιοχή «Πορτί 28 » και αργότερα το «Μελισσουργάκι» και η περιοχή του νερόμυλου.
Στη γερμανική κατοχή δε νοικιαζόταν και μάζευε ελιές όποιος ήθελε. Ύστερ’ απ’
αυτή συνεχίστηκε κανονικά η προηγούμενη τακτική μέχρι που ολόκληρη η περιουσία
πουλήθηκε. Τότε ένα μέρος του αγοράστηκε (1956) από όποιους ενδιαφέρονταν και το
υπόλοιπό μοιράστηκε (1957) στους αχτήμονες εφέδρους των Μελάμπων και των γύρω
χωριών. Οι έφεδροι πλήρωσαν μικρότερα ποσά και με δόσεις.
Πριν από την ολοκληρωτική εκποίηση της περιουσίας, με πρωτοβουλία ορισμένων
Μελαμπιανών και τη βοήθεια πάρα πολλών άλλων, νοικιάστηκε το χειμώνα 1951 – 52 και
το εισόδημα διατέθηκε για την αποπεράτωση της εκκλησίας των Τεσσάρων Μαρτύρων,
που τότε ανεγειρόταν στη δυτική είσοδο του χωριού.
η) Η ζωή στο Μοναστήρι:
Διαβάζοντας το έγγραφο του μητροπολίτη Χρύσανθου και αυτό που ορίζει την
περιουσία του, μπορεί να συμπεράνει κανείς αρκετά για τη ζωή του μοναστηρίου. Θα δει
δηλαδή πως οι καλόγεροι φρόντιζαν την εκκλησία και είχαν ανοιχτό το μοναστήρι για να
δεχτούν και να φιλοξενήσουν τους επισκέπτες. Παράλληλα ενδιαφέρονταν για την
καλλιέργεια της περιουσίας αλλά και τη βοσκή αιγών ή προβάτων.
Η παράδοση θέλει «κρυφό σκολειό» ένα χάλασμα που είναι αρκετά πιο πέρα από
το μοναστήρι. Δεν πρέπει να είναι όμως σωστό, παρά αν λειτούργησε για κάποιο διάστημα
που οι Μέλαμπες δεν είχαν σχολείο, ή για τα παιδιά που βοηθούσαν στο μοναστήρι.
Για το μάζεμα των ελιών μετά το 1900, χρειάζονταν σαράντα περίπου μαζώχτρες,
που πληρώνονταν με μια οκά λάδι την ημέρα. Για να αλεστούν εργάζονταν και μερικοί
μυλωνάδες. Η ζωή τους ήταν σκληρή, χωρίς στοιχειώδεις ευκολίες ακόμα και για τον ύπνο.
Για να γίνει πιο ευχάριστη τα βράδια έπαιζαν διάφορα ομαδικά παιγνίδια, χόρευαν και
τραγουδούσαν. Έρχονταν μάλιστα και νέοι από τις Μέλαμπες για να διασκεδάσουν όλοι
μαζί.
Το μοναστήρι, τέλος, αποτελούσε καταφύγιο διάφορων φυγόδικων, τουλάχιστο την
εποχή που νοικιαζόταν.
Στις 24 Ιουνίου, που γιόρταζε ο Αϊ – Γιάννης, ερχόταν απαραίτητα καλόγερος από
τους Ασωμάτους και λειτουργούσε. Τότε κατέβαιναν και κάτοικοι των Μελάμπων. Μαζί
τους κρατούσαν το απαραίτητο φαγητό αλλά και κρασί, γιατί ακολουθούσε γλέντι. Τα
τελευταία χρόνια η συμμετοχή στον εορτασμό είναι περιορισμένη.
θ) Καλόγεροι και Επιστάτες του Βούλγαρη:
27 Αρχείο Εφεδρικού Ταμείου Ρεθύμνης. (Βρίσκεται στη Γεωργική Υπηρεσία Ρεθύμνης).
28 Η περιοχή αυτή δεν αναφέρεται στην παραπάνω «Σημείωση της περιοχής των πραγμάτων του Βούλγαρη»
αλλά μνημονεύεται στο «Φεραγάτι».
Από τα στοιχεία που ως τώρα έχομε, συμπεραίνομε πως στον Βούλγαρη έζησαν
μονιμότερα ή πήγαιναν κατά καιρούς, οι εξής επιστάτες και μοναχοί:
1) …………… Πρεκατσάκης (στο Μελισσουργάκι) 29 .
2) Παπα – Γεράσιμος, επιστάτης, ιερομόναχος Ασωμάτων 30 .
3) Ανυφαντής, επιστάτης, ιερομόναχος Ασωμάτων.
4) Συμεών, επιστάτης, ιερομόναχος Ασωμάτων.
5) Ιωσήφ, επιστάτης, μάλλον ο Γεραρχάκης που ήταν ηγούμενος της Μονής
Ασωμάτων.
6) Νικηφόρος, επιστάτης 31 , ιερομόναχος Ασωμάτων.
7) Δωρόθεος (1853). Μάλλον ο Σταυρίδης 32 .
8) Γεράσιμος, τελευταίος μόνιμος καλόγερος (1900;) από τα Σακτούρια, που τον
θυμούνται πολλοί στις Μέλαμπες.
9) Αγαθάγγελος Λαγουβάρδος (;), επιστάτης, ιερομόναχος Ασωμάτων 33 .
10) Ιλαρίων Φαντζεστάκης(;) επιστάτης, ιερομόναχος των Ασωμάτων.
11) Επίσης κάποιος Ιερομόναχος Νικόδημος, σύμφωνα με τη παράδοση 34 .
Τα παραπάνω είναι όσα μπόρεσα να συγκεντρώσω από τη βιβλιογραφία 35 που
υπάρχει κυρίως από την εργασία για τη Μονή Ασωμάτων του Γενεράλι και την προφορική
παράδοση στις Μέλαμπες 36 . Ασφαλώς η παραπέρα έρευνα από ειδικούς θα φέρει στο φως
και άλλα στοιχεία για τη συγκρότηση μιας πληρέστερης εικόνας του Μοναστηριού.
Μέλαμπες, Ιούλιο 1983 / Αθήνα, Νοέμβριος 1983
29 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα στη σημ 17
30 Εμμ. Γενεράλι, ό.π. σελ. 71 (έγγραφο «μαρτυρικόν»).
31 Εμμ. Γενεράλι, ό.π. σελ. 68 (έγγραφο 1848).
32 Βλ. πιο πάνω επιγραφή και στη σημ. 4.
33 Τους θυμάται η Ευαγγελία Βουλγαράκη 75 χρόνων περίπου, θυγατέρα του Ν. Νοδαράκη από τις
Μέλαμπες, ενοικιαστή της μοναστηριακής περιουσίας του Βούλγαρη το διάστημα 1912 – 1925.
34 Πληροφορία από τον Μελαμπιανό Μ.Μ. Γιαννακάκη
35 Η βιβλιογραφία που αναφέρεται στις πιο πάνω σημειώσεις είναι:
Εμμ. Γενεράλις (σημ 4 επ.)
Στ. Μ. Μανουράς (σημ. 11 και 20)
Στεφ. Ξανθουδίδης (σημ. 12)
Μιχ. Παπαδάκις (σημ. 10)
Ν. Ι. Παπαδάκις (σημ. 10)
Θεοδ. Πελαντάκης (σημ. 5 α )
Χρ. Τσικριτσή (σημ. 6)
Ν. Β. Τωμαδάκης (σημ 6, τρια)
Β. Ψιλάκις (σημ 18)
G. Gerola (σημ. 3)
Raulin (σημ. 14 α )
36 Ευχαριστώ θερμά από τούτη τη θέση όλους τους Μελαμπιανούς που με βοήθησαν για τη συλλογή
διαφόρων στοιχείων καθώς και τους κ.κ. Στ. Μανουρά, Μιχ. Παπαδάκι και Θ. Πελαντάκη για τις χρήσιμες
υποδείξεις τους.
ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΠΥΡΦΟΡΟΣ τεύχος 37 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ -ΜΑΡΤΙΟΣ
Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΒΟΥΛ(Ρ)ΓΑΡΗ ΜΕΛΑΜΠΩΝ
ΔΗΜΟΥ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ
ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
Η Ι. Μ. Βούλγαρη είναι παλιό Μοναστήρι, που την εξάρτησή του είχε από την Ι. Μονή Ασωμάτων, στο Αμάρι. Το όνομά του Βούλγαρης παραπέμπει σε ιδρυτή με το οικογενειακό όνομα Βούλγαρης[1] (και σήμερα Βουλγαράκης, όνομα που συνεχίζει να επιχωριάζει στο χωριό)[2]. Το εν λόγω όνομα εξαιρετικά σύνηθες οικογενειακό απαντά επτά φορές στο συγκεκριμένο χωριό κατά τα χρόνια τής Τουρκοκρατίας (Vulgari Kostantin, Manol, Pasko, Manol, Yorgi, Mihali, Dimitri)[3].
Το επώνυμο, κατά τον Κων. Άμαντο οφείλεται στους Βουλγάρους στρατιώτες που είχαν εκστρατεύσει με τον Νικηφόρο Φωκά, για να ελευθερώσουν την Κρήτη από τους Σαρακηνούς[4]. Και ο Ν. Τωμαδάκης[5], θεωρεί πιθανή την ονομασία τού τοπωνυμίου και της Μονής από τους κατοίκους τού Borgo= Βουργάρων. Τέλος, η Χρυσούλα Τσικριτσή θεωρεί πιθανότερη την άποψη τού Αντ. Χατζή[6] για την ετυμολογία τού τοπωνυμίου από τη λέξη βουλγάρις= αυτός που κατασκευάζει και πουλάει βούλγας (μεσαιωνικό)= δερμάτινους σάκους και σήμερα στην Κρήτη βούργια. Πβ. μια παρόμοια ετυμολογία και στον Μιχ. Σκανδαλίδη[7]. Πάντως, το βούλγαρης, όπως σημειώνει η Χρ. Τσικριτσή, δεν είναι μόνο δηλωτικό επαγγέλματος, αλλά και σκωπτικό- ασφαλώς από το αντίστοιχο εθνικό- και θα πει ισχυρογνώμων (πβ. έγινε Τούρκος από το κακό του= θύμωσε πάρα πολύ). Βέβαια, αναφέρονται Βούλγαροι D’ Origine Servile και δεν αποκλείεται να είναι και οικογενειακό από εθνικό. Σε έγγραφο τού 1304 αναφέρεται Marino Bulgari κυβερνήτης γαλέρας, Victuri Bulgarus σε έγγραφο τού 1407 και Petrus Bulgari σε έγγραφο τού 1428[8].
Σήμερα, σε μια περιοχή κατάφυτη από αιωνόβια ελαιόδεντρα, Βορειοανατολικά των Μελάμπων, 30΄ πορεία από αυτές, σώζονται μερικά μόνον ερείπια των εγκαταστάσεων τής Ιστορικής Μονής και η εκκλησία τού αγίου Ιωάννη (Γενέθλιο– 24 Ιουνίου), άγραφη μονόκλιτη βασιλική (9,5Χ4,8), με ωραίο ξυλόγλυπτο τέμπλο, με παραστάσεις φύλλων σταφυλής και δρακόντων. Καλντερίμι 20μ. οδηγεί μέχρι την είσοδο τής Μονής, της οποίας διατηρούνται ερείπια κελιών και λοιπών βοηθητικών χώρων και δύο χαράγματα του 1716 και του 1853.
Πρόκειται για παλιό μοναστήρι που λειτούργησε από την περίοδο τής Ενετοκρατίας και κτίστηκε, πιθανόν, πριν το 1645, ενώ ιστορικά μαρτυρείται η ύπαρξή του το έτος 1716 από σχετική επιγραφή, που δημοσίευσε ο Gerola[9]. Γενικά, πρέπει να τονιστεί ότι η περιοχή γύρω από τις Μέλαμπες αποτέλεσε, κατά τα χρόνια εκείνα, σπουδαίο μοναστικό κέντρο. Το μοναστήρι πρέπει να ήταν πολύ πλούσιο, με περιουσία γύρω στα τρεις χιλιάδες ελαιόδεντρα, που πριν την επανάσταση τού 1821 θα ήταν προφανώς ακόμα περισσότερα. Το 1957 αποφασίστηκε η εκποίηση των κτημάτων τού «Βούλγαρη», που μέχρι τότε ανήκαν στο Ταμείο Εφέδρων πολεμιστών[10].
Στην περιοχή αυτήν, του Βούλγαρη, στη δεκαετία του πενήντα, ανασύρθηκαν κατά την καλλιέργεια- όπως συμβαίνει συχνά- αγρού δυο επιγραφές σε πωρόλιθο, γραμμένες σε δωρική διάλεκτο. Στη μια από αυτές (0,30Χ 0,14) μαρτυρείται, για πρώτη φορά, η ύπαρξη, στην περιοχή μάλλον Βούλγαρη, όπου και ανευρέθηκαν οι επιγραφές, της αρχαίας πόλεως Κώριον- εντελώς άγνωστης από άλλες αρχαίες πηγές. Της πόλεως αυτής, σύμφωνα με την επιγραφή, τον ναό- τον αφιερωμένο, κατά τη δεύτερη επιγραφή, στη θεά Αθηνά- επιμελήθηκε, μαζί και με άλλους τοπικούς παράγοντες, ο Σόαρχος, γιος του Παιθεμιδού, που είχε διατελέσει και πρέσβης, είχε, δηλαδή, αποκτήσει ένα σημαντικό πολιτειακό αξίωμα και η Τριβαλίς (πιθανόν σύζυγος του Σοάρχου)[11].
Προφορική παράδοση- που διασώζει ο Μελαμπιανός δάσκαλος Ν. Φασατάκης- αναφέρει πως οι καλόγεροι τού Αϊ- Γιώργη του Φινοκάλη έφυγαν και πήγαν στον Αϊ- Νικόλα, γιατί τους πείραζαν ξένοι. Επειδή, όμως, και εκεί πάθαιναν τα ίδια, μεταφέρθηκαν στο Μελισσουργάκι. Για τον ίδιο λόγο κατέληξαν στου Βούλγαρη και εγκαταστάθηκαν μόνιμα, γιατί εκεί ήταν πιο ασφαλείς, σχετικά μακριά από τα προηγούμενα μοναστήρια και αθέατοι από τη θάλασσα[12]. Από τότε το Μελισσουργάκι, που βρίσκεται ΝΑ του Βούλγαρη, κατέστη μετόχιο της Μονής τού Βούλγαρη με επιστάτη καλόγερο και πιθανόν ένα- δυο ακόμα μοναχούς που καλλιεργούσαν τα κτήματα.
Περί το 1770-1788 η μονή Βούλγαρη έγινε εξάρτημα της Ι. Mονής Ασωμάτων. Οι μοναχοί της μεταφέρθηκαν στη Μονή Ασωμάτων, ενώ στου Βούλγαρη παρέμειναν ένας– δυο, για να φροντίζουν την αξιόλογη περιουσία της Μονής, μέχρι περίπου το 1900, που το μοναστήρι έπαψε πια να έχει μόνιμο μοναχό επιστάτη.
Σημειώσεις
[1]Βούργαρης στην καταγραφή των τοπωνυμίων τού 1953, από τους δασκάλους τής Κρητικής υπαίθρου, με εντολή τής Εταιρείας Κρητικών και Ιστορικών Μελετών, που εδρεύει στο Ηράκλειο.
[2] Ν. Φασατάκη, «Το μοναστήρι του Βούλγαρη», Προμηθεύς ο Πυρφόρος 37 (1984), 3-18 και Χρυσ. Τσικριτσή- Κατσιανάκη, «Συμβολή στη μελέτη των τοπωνυμίων της Κρήτης, Τοπωνύμια από οικογενειακά ονόματα», Αμάλθεια 6 (1975), 44]
[3] Ευαγγελία Μπαλτά – Mustafa Oguz, Το Οθωμανικό Κτηματολόγιο του Ρεθύμνου, Ρέθυμνο 2007, 516-517.
[4] Κων. Αμάντου, «Κρητικά τοπωνύμια», Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών, Γ΄ (1940), 224.
[5] «Σλάβοι εν Κρήτη, τα Καράνου- Το Ροδοβάνι», Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών (Ε.Ε.Κ.Σ) 1 (1938), 425.
[6] «Οι Σλάβοι εν Ελλάδι», 73 και 77.
[7] «Ονοματολογική περιήγηση στον νησιωτικό μικρόκοσμο των Κυκλάδων», στα Πρακτικά Δ΄ Ονοματολογικού Συνεδρίου «Ονοματολογικά Κυκλάδων» (Τήνος 20-22 Οκτωβρίου 2005), περιοδ. «Ονόματα», Αθήνα 2007, 22.
[8] Χρυσ. Τσικριτσή, «Συμβολή στη μελέτη των τοπωνυμίων της Κρήτης, Τοπωνύμια από οικογενειακά ονόματα», Αμάλθεια 6 (1975), 44-45.
[9] G. Gerola, Monumenti Veneti Nell’ isola di Creta, Venezia NCM.V, vol ΙΙΙ, 178.
[10] Ψιλάκης Νίκος, Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης, τ. Β΄, Ηράκλειο 1993, 437.
[11] Χρίστου Μακρή, «Ιστορικά- Αρχαιολογικά Νέα», εφημ. Ρεθύμνου Βήμα της 18/11/1960.
[12] Ν. Φασατάκη, «Το Μοναστήρι του Βούλγαρη», Προμηθεύς ο Πυρφόρος 37 (1984), 6.