Πριν από μισό αιώνα, μαθητής Γυμνασίου Ρεθύμνης που ήλθα από την επαρχία
στην πόλι Ρεθύμνης, θυμάμαι πόσο με εντυπωσίασε η εμφάνισι, η δραστηριότητα και
γενικά η ζωντάνια ενός νέου επιστήμονα που άρχιζε τότε επάγγελμα σαν δικηγόρος και
δημοσιογράφος και εξέδιδε μια μικρή εφημεριδούλα «Δημοκρατία» νομίζω ήταν ο τίτλος
της. Έτσι που μ’ άρεσε η νομική, πήγαινα τακτικά στο Δικαστήριο να τον παρακολουθήσω
στις αγορεύσεις του, ιδίως σε κακουργήματα και να θαυμάζω την ευγλωττία του, την
ρητορική του δεινότητα. Παράλληλα διάβαζα την εφημεριδούλα του όπου την εύρισκα.
Έτσι ο Νίκος Ανδρουλιδάκης, ο χθεσινός μεγάλος νεκρός της Ρεθύμνης, υπήρξε για μένα
ένας πρώτος δάσκαλος και οδηγός από τότε που έμπαινα στη μάθησι και στη μόρφωσι.
Πρότυπο σαν και τους ίδιους τους καθηγητές μου του Γυμνασίου και σπουδαιότερο.
Σπούδασα την ίδια επιστήμη και βρεθήκαμε ύστερα από χρόνια συνάδελφοι στο
ίδιο Δικαστήριο όπου αντιδικήσαμε πολλές φορές, πάντοτε όμως η εκτίμησι μου και ο
θαυμασμός για τον επιστήμονα, τον άνθρωπο και τον λογοτέχνη ήσαν σε υψηλό βαθμό.
Θυμάμαι ακόμη ότι ένα πρώτο μου δικόγραφο το αντέγραψα παίρνοντας σαν πρότυπο ένα
δικό του δημοσιευμένο σε εφημερίδα για διάδικο απόντα. Γιατί ο αείμνηστος ήταν
γλαφυρός και σαφής, είτε μιλούσε, είτε έγραφε και τα δικόγραφά του ήσαν υπόδειγμα
τέτοιας γραφής και ύφους.
Φτάσαμε στο 1946 μέσα στο ίδιο μεγάλο κόμμα να διεκδικήσουμε την ψήφο του
Ρεθυμνιακού Λαού τυπικά όμως αντίπαλοι, λόγω ειδικών τότε συνθηκών. Ποτέ όμως σε
καμμιά στιγμή δεν λιγόστεψε ο σεβασμός και η αγάπη μου για τον αξέχαστο Νίκο που
μόλις τότε, μετά την απελευθέρωσι, είχε γυρίσει από την μακρόχρονη αιχμαλωσία σε
γερμανικά στρατόπεδα, πράγμα που γέμισε χαρά όλο το Νομό Ρεθύμνης.
Υπήρξαν ίσως ατυχείς συμπτώσεις, αλλά κυρίως είναι σφάλμα των Ρεθυμνίων που
δεν έστειλαν στη Βουλή των Ελλήνων σαν εκπρόσωπό τους τον Νίκο Ανδρουλιδάκη.
Ρωμαλέο και γόνιμο μυαλό, δημιουργικός και θαρραλέος μαχητής, ικανώτατος ρήτωρ, θα
μπορούσε να επιβληθή στο Ελληνικό Κοινοβούλιο και να επιβάλη τα ζωτικά προβλήματα
του Νομού για να λυθούν. Και με την υπέροχη δημοσιογραφική δύναμή του, ενισχυμένη με
το βουλευτικό κύρος, θα ήταν ο πιο γνήσιος και αποδοτικός αντιπρόσωπος Ρεθύμνης, θα
απέδιδε τεράστια οφέλη για το Ρέθυμνο. Αρχηγός της μεγάλης οικογενείας των
Ανδρουλιδάκηδων έγινε ο απαράμιλλος και στοργικός πατέρας όλων των μελών της
εκλεκτής αυτής φαμίλιας.
Στα κοινωνικά ζητήματα της πόλεως, είτε με την πέννα του, είτε με το λόγο, υπήρξε
ο ενθουσιώδης και πρωτοπόρος υποστηρικτής και πολλές φορές ο εμπνευσμένος
εισηγητής. Ιδρυτής του Φιλοπτώχου Ταμείου Ρεθύμνης και Πρόεδρος αυτού επί σειράν
ετών, πέτυχε την κατάργησι της ζητιανιάς στα μαγαζιά και τα σπίτια των αποκλήρων και
πρωτοπόρος παρεμφερών κοινωνικών εκδηλώσεων στην πόλι. Είναι όμως τόσες πολλές οι
κοινωνικές εκδηλώσεις της πολύπλευρης αυτής δράσεώς του, ώστε θα είναι ματαιοπονία
να επιχειρήση κανείς να τις απαριθμίση. Δεν φάνηκε πρόβλημα στο Ρεθυμνιακό ορίζοντα,
στη μακρυά πορεία της ζωής του που να μην το ερευνήση και να μη προσπαθήση να το
προωθήση για την σωστή λύσι του ο Νίκος Ανδρουλιδάκης. Στη δικηγορία, απαράμιλλος
δικανικός ρήτορας ικανός για μεγαλύτερες και περισσοτέρων αξιώσεων αίθουσες
δικαστηρίων, πρώτος μεταξύ των πρώτων δικηγόρων της νήσου, απελάμβανε της
βαθυτάτης εκτιμήσεως των δικαστικών, των συναδέλφων του και του ακροατηρίου. Την
άσκησε με πάθος και πίστι την δικηγορία την μαχόμενη και αν κέρδιζε απ’ αυτήν
ικανοποιητικές αμοιβές, είναι αλήθεια ότι στάθηκε πάντα ψηλά χωρίς συμβιβασμούς και
υπολογισμούς υλικούς.
Στην αρχή της αντιστασιακής κινήσεως κατά την γερμανική κατοχή, πρώτος και
καλύτερος, συνελήφθη και μετεφέρθη στα γερμανικά στρατόπεδα όπου έζησε τα μαρτύρια
των Ναζήδων, για τα οποία με τη γνωστή του γλαφυρότητα και δύναμι περιγραφής, μίλησε
σε συνέχειες που δημοσιεύθηκαν σε εφημερίδα της πόλεως μας άμα γύρισε. Κι όμως ο
άτρωτος αυτός μαχητής έζησε έκτοτε, πρωταγωνιστής πάλι και ακμαίος την δικηγορία του,
την πατριαρχική και τόσο στοργική εξουσία της οικογενείας του, την κοινωνική
πρωτοπορεία και την πολιτική παρουσία του στους πολιτικούς και δημοσιογραφικούς
αγώνες.
Η είδηση του εκτάκτου θανάτου του, πολύ κοντά με το θάνατο του προσφιλεστάτου
του αδελφού Σπύρου, πληθωρική συμφορά στην εκλεκτή οικογένεια των
Ανδρουλιδάκηδων, στην κοινωνία Ρεθύμνης και στους πολυπληθείς φίλους του, έφθασε
στην παροικία των Ρεθυμνίων Αθηνών σαν βόμβα.
Ας είναι ελαφρό το χώμα της Ρεθύμνης που τόσο τ’ αγάπησε και που τον έκλεισε για
πάντα στα σπλάχνα του.
Αθήναι 13 Ιανουαρίου 1973
Α.Ν.Λ.
ΝΙΚΟΛΑΟΣ Κ. ΑΝΔΡΟΥΛΙΔΑΚΗΣ
Ο Νικόλαος Κ. Ανδρουλιδάκης υπήρξε από τους λίγους Ρεθεμνιώτες που τίμησαν
τόσο πολύ τη πόλη τους.
Οξύνους με πνεύμα ευρύ και πλούσια δημιουργική φαντασία επεδόθηκε στη
σπουδή της Νομικής Επιστήμης και αναδείχθηκε ένας άριστος Νομομαθής.
Μα δεν ήτο μόνο άριστος Νομομαθής, ο βαθύ κοινωνιολόγος και πολιτικός αλλά
και ένας θαυμάσιος δημοσιογράφος με πλούσιο ταλέντο. Είχε μ’ άλλα λόγια μια
πολυσύνθετη και αξιόλογη μόρφωση που δικαίως τον κατέτασε στους λίγους πνευματικούς
ταγούς του Ρεθέμνου.
Ο σίφουνας των νέων πολιτικών ιδεών της εποχής του περί Δημοκρατίας βρίσκει
μια μεγάλη απήχηση στην ευαίσθητη ψυχή και το ανήσυχο πνεύμα του νεαρού επιστήμονα
κατά το 1920. Ενστερνίζεται τις ιδέες αυτές και παράλληλα με την άσκηση του δικηγορικού
του επαγγέλματος αγωνίζεται με πρωτοφανή πίστη και αγωνιστικώτητα για την επιβολή
των, από τις στήλες του Δημοσιογραφικού του οργάνου «Δημοκρατία».
Με έμφυτη ικανότητα περί τη σύλληψη ανάπτυξη και εκλαΐκευση των ιδεών αυτών,
με ευστροφία και ταχύτητα αντιλήψεως και με μια σπάνια κριτική ικανότητα -προσόντα
αναμφισβήτητα τα οποία διέθετε ο Νικόλαος Ανδρουλιδάκης εξελίσσεται εις ένα θαυμάσιο
δημοσιογράφο και ένα έξοχο αγωνιστή με άκαμπτο ιδεολογική σταθερότητα και
πρωτοφανή μαχητικότητα.
Μα και τα τοπικά ζητήματα του τόπου μας της πόλης και γενικώτερα του Νομού,
βρίσκουν μίαν έξοχον προβολήν και ανάπτυξιν από τις στήλες της εφημερίδος του ώστε να
προσέρχωνται και να επιλύωνται από τις αρμόδιες Αρχές, πολλά από ταύτα.
Με αρτιοτάτην επιστημονικήν συγκρότησιν, με καταπληκτικήν ευχέρειαν λόγου και
άτεγκτον επιχειρηματολογίαν είχεν αναδειχθή ασύγκριτος δικανικός ρήτωρ.
Έλαβεν μέρος εις τας μεγαλυτέρας ποινικάς υποθέσεις της Κρήτης και ελάμπρυνε το
δικανικόν βήμα των δικαστηρίων της. Η βροντώδης μεταλλική φωνή του με τον καλλιεπή
και ωραίον λόγον του με τα συντριπτικά επιχειρήματα του και την θαυμαστήν ευχέρειαν με
την οποίαν τα ανέπτυσσε τον είχαν αναδείξει εκ των μεγαλυτέρων ποινικολόγων της
Κρήτης. Ο λόγος του δεν ήτανε μόνο γεμάτος από Νομικές σκέψεις και ακλόνητη
επιχειρηματολογία αλλά και γλαφυρός λες και ήτανε αληθινό λογοτέχνημα. Όταν μιλούσε
άστραπτε η σκέψη του και βροντούσε η φωνή του στη κατάμεστη από ακροατές αίθουσα
των δικαστηρίων που ήρχετο να τον ακούσουν. Ποτέ μου δεν άκουσα ποιο θερμό και
πειστικό λόγο λες και τα λόγια του πριν βγουν περνούσαν από την ολόθερμη καρδιά του.
Πατριώτης και ιδεολόγος χωρίς συμβιβασμούς δεν παρέμεινεν απαθής μετά την
υποδούλωσιν της Κρήτης από τα στρατεύματα του Χίτλερ αλλά συμμετείχεν εις την
Οργάνωσιν δια την απελευθέρωσιν της. Τη τολμηρή όμως πατριωτική του δράση
επλήρωσεν πολύ ακριβά διότι συνελήφθη από τη Γερμανική Γκεστάμπο κατά το 1943 και
μαζί με άλλους συμπολίτας κλείσθηκε εις τα τρομερά στρατόπεδα του Νταχάου. Εκεί παρά
την σωματικήν του αναπηρίαν και τη σκληρά κτηνώδη και απάνθρωπο κακομεταχείρισιν
του, επεβίωσε διότι του εχαλύβδυνε την αντοχή και τη στωική καρτερία η απαράμιλλη
πίστη του δια ιδανικά της ελευθερίας και στην έκβαση του πολέμου υπέρ των Συμμάχων,
πίστη που έκανε ακέραιο και δυνατό.
Η Κοινωνική δράσις του είναι γόνιμη και πλουσία. Ως Πρόεδρος του Δημοτικού
Συμβουλίου του Δήμου μας προσέφερε πολυτίμους υπηρεσίας. Διηύθυνε τας συνεδριάσεις
του Δημοτικού Συμβουλίου με σπανίαν δεξιοτεχνίαν και εφρόντιζε να λύωνται τα Δημοτικά
ζητήματα με γνώμονα πάντοτε το συμφέρον του Δήμου.
Συνέβαλεν σπουδαίως εις την ίδρυσιν του Φιλοπτώχου ταμείου και του Οίκου
Ευγηρίας γιατί ήθελε να εξασφαλισθή μια στοιχιώδης και αξιοπρεπής προστασία στους
φτωχούς και δυστυχισμένους και ένα κρεββάτι με ένα πιάτο φαγητό στους υπέργηρους
συνανθρώπους του. Η ενέργεια του αυτή που υπήρξε ευαισθησία του αλησμόνητου
νεκρού μας προς τη φτώχεια τη δυστυχία και τα γεράματα.
Πολλά ατυχήματα του επεφύλαξε η μοίρα στη ζωή του, διώξεις και εξορίες στα
στρατόπεδα συγκεντρώσεως από τους βαρβάρους κατακτητάς προώρους θανάτους
μικροτέρων και μεγαλυτέρων αδελφών του δικές του ασθένειες και πολλά άλλα, όλα δε
αυτά τον συνέτριψαν ψυχικά, υπήρξε όμως ευμενής η μοίρα του στο σπουδαιότερο ζήτημα
γιατί του έδωσε σύντροφον την αγαπημένην του Βικτωρίαν. Η ευγενική και θαυμασία αυτή
σύζυγος με τη συμπαράσταση της, με τη γλυκάδα της με την αφοσίωση και τη θυσία της
έδειξε όλο το υπέροχο μεγαλείο της αληθινής συντρόφου στις μεγάλες και δύσκολες
στιγμές της ζωής του.
Μα και τα αγαπημένα αδέλφια και ανήψια του τον ελάτρευαν κυριολεκτικά γιατί
δεν ήτο γι’ αυτούς μόνο ο αδελφός και ο θείος αλλά και ο αληθινός προστάτης και πατέρας
των.
Έτσι ο Νικόλαος Ανδρουλιδάκης με τη πολύπλευρη δράση του, τους αγώνες του, τα
έργα του και τη προστασία που παρείχε αφήνει σήμερο ένα δυσαναπλήρωτο κενό.
Ως δικηγόρος ήσκησε το επάγγελμα του με επιστημοσύνην, εντιμότητα, ευθύτητα,
καλλιέπειαν και σπανίαν ρητορικήν ευφράδειαν. Το ανύψωσε πολύ ψηλά πάνω από τις
φυσικές του διαστάσεις ώστε μπορώ να πω αδίστακτα ότι το ελάμπρινε και ότι
εδημιούργησε για μας τους νεωτέρους συναδέλφους ένα αληθινά συντριπτικό μέτρο
κρίσεως.
Ως δημοσιογράφος ιδεολόγος, και πνευματικός άνθρωπος με τη πλούσια και γόνιμη
δράση του δεν είναι επίσης εύκολο να αναπληρωθή. Η πόλις του Ρεθύμνου ορφάνεψε
πολύ και θα τη νοιώση για πολύ καιρό την ορφάνεια της γιατί έχασε ένα από τα λίγα τέκνα
της που την ετίμησαν πολύ και της έδωσαν την αίγλη των.
Οι νεώτερες γεννιές που θα αναδιψούν την ιστορία της πόλης των γραμμάτων όταν
θα συναντήσουν το όνομα του Νίκου Ανδρουλιδάκη και θα διαβάσουν την υπέροχη δράση
του θα σταθούν: Θα αφήσουν μια έκφραση θαυμασμού θα κλείσουν την Ιστορία και θα
πουν:
Να ποιοι εδημιούργησαν την ωραία παράδοση του Ρεθέμνου.
ΚΩΝ. ΑΝΤΩΝΑΚΗΣ