του Σέργιου Μανουρά
Ένα έγγραφο με τόπο και ημερομηνία συντάξεως: Ρέθυμνο, 25 Απριλίου 1836,
περιήλθε σχετικά πρόσφατα στην κατοχή μου 1 . Το υπογράφουν δεκατρείς γνωστοί και
άγνωστοι Ρεθεμνιώτες της εποχής εκείνης, οι περισσότεροι από τους οποίους
διαδραμάτισαν πρωτεύοντα ρόλο κατά την Επανάσταση του 1821. Απευθύνεται σε δύο
άλλους Ρεθεμνιώτες που ήσαν εγκατεστημένοι τότε στη Σύρο και αποτελεί μια συνοπτική
έκθεση για την κατάσταση της Ελληνικής Εκπαιδεύσεως στο Ρέθυμνο, μόλις πέντε χρόνια
μετά την λήξη της Επαναστάσεως του 1821 (-1830), στα μέσα περίπου της περιόδου της
Αιγυπτιακής Διοικήσεως στην Κρήτη.
Οι πληροφορίες που παρέχει η επιστολή τούτη αφορούν (α) την στέγαση των δύο
σχολείων (Αλληλοδιδακτικού και Ελληνικού) που λειτουργούσαν τότε στο Ρέθυμνο, (β) την
κατάρτιση και διδακτική ικανότητα των δύο δασκάλων, (γ) το ύψος των μισθών τους, (δ)
τους οικονομικούς πόρους για την αντιμετώπιση των δαπανών λειτουργίας τους, (ε) τα
ποσά εισφοράς των μαθητών και (στ) τις ανάγκες για την λειτουργία του. Επίσης μας δίνει
ονόματα Ρεθεμνιωτών που ανήκαν τότε στην de facto ηγετική ομάδα της «Χριστιανικής»
Κοινότητας της πόλεως.
Οι περισσότερες ειδήσεις που αναφέρονται στην «Έκθεση» αυτή είναι γνωστές από
την εξαιρετική μελέτη του καθηγητή Νικολάου Β. Δρανδάκη με τίτλο: «Ειδήσεις περί των
σχολείων Ρεθύμνης κατά το δεύτερο τέταρτο του 19 ου αιώνος», που δημοσιεύθηκε στο
περιοδικό «Κρητικά Χρονικά» (τόμος Δ΄ 1950 σελ. 21-64) 2 . Οι λίγες, έστω, νέες
συμπληρωματικές ειδήσεις από την επιστολή είναι χρήσιμες γιατί τα γνωστά ιστορικά
στοιχεία για την τόσο σκοτεινή αυτή περίοδο της ζωής στην πόλη του Ρεθύμνου, είναι
ακόμη περιορισμένα, γιαυτό δημοσιεύεται εδώ, με λίγα σχόλια στις υποσημειώσεις.
Το κείμενο του εγγράφου είναι το ακόλουθο: 3
Προς τους Κ. 4 Μ. Ποθητόν 5 και Γ. Καλλέργη 6
Ο Κ. Νικόλαος Χ΄΄ Κωνσταντίνου 7 μας εκοινοποίησεν χθες το εσπέρας την οποίαν
ζητείται παρ’ ημών πληροφορίαν περί της καταστάσεως των της Ρεθύμνης σχολίων, των
Ελληνικών μαθημάτων 8 και της Αλληλοδιδακτικής μαθόδου 9 , διό και κατά χρέος αφού Σας
ευχαριστήσωμεν μετά του φιλοκάλου και φιλομούσου Κ. Βερνάρδου 10 σπεύδομεν να σας
ειδοποιήσωμεν όσα αφορώσι τα σχολία ταύτα.
α΄ Διά Ελληνικόν σχολίον έχομεν την οικίαν της προ πέντε ήδη χρόνων
αποδημησάσης Κοκόνας ποτέ γυνής του Κ. Ευθυμίου 11 , η οποία την αφιέροσεν εις το
σχολίον 12 , διά δε Αλληλοδιδακτικόν την οικίαν του ποτέ Μητροφάνους 13 , πλησίον ταύτης
ηγοράσαμεν και ένα μαγαζή από το Αρκαδιότικον 14 , με σκοπόν αν ποτέ μας χορηγιθούν οι
τρόποι, να το ενόσωμεν και να το αποκαταστήσωμεν κατάληλον της διαλιφθείσης
μεθόδου.
β΄ Ο Διδάσκαλος του Ελληνικού σχολίου 15 είναι της παλαιάς μεθόδου όστις αν και
γνωρίζει ήσως το χρέος του, πλην είναι αμελής και ένεκα τούτου δεν προοδεύουν οι
μαθηταί, διό και είμεθα πολλά δυσαρεστιμένοι, ενώ κοντά εις την επιμελειαν και εις το
ευμέθοδον του διδασκάλου αν υποθέσωμεν αμέλειαν εις τον μαθητήν! Αμελής μαθητής
δεν υπάρχει… ο διά της Αλληλοδιδακτικής μολονότι επιμελής, πλήν ανίδεος του χρέους
του 16 .
γ΄ Οι μισθοί των διδασκάλων είναι του πρώτου γρ: 300 του δε δευτέρου:= 150 κατά
μήνα, πληρωτέοι κατά τριμηνίαν 17 .
δ΄ Οι πόροι αυτών των μισθών εισί, όσοι παίδες είναι εις το Ελληνικόν σχολίο, κοινή
γνώμη αποφασίσαμεν να πληρόνωσι γρ: 30: και όσοι εις το Αλληλοδιδακτικόν γρ: 15: κατά
τριμηνίαν 18. πλην ενώ εις μόνον τους μισθούς κατά τριμηνίαν έπεται (;) να πληρόνομεν γρ:
1350, εκτός άλλα επακόλουθα έξοδα, μόλις συνάζωνται γρ: 800 ως: 850 κατά τριμηνίαν, και
ταύτα μετά πολλού κόπου, αφού δίδωσι και μερικοί πλέον του διορισμένου. Τούτο το
ανοικονόμητον βλέποντες από καιρόν, επροσδιορίσαμεν δια κοινής συγκαταθέσεως και
ένα εις τα χίλια, επάνω εις όλον τον τζοίρον 19 οπού ήθελε κάνει κάθε 20 μαγαζή ήτε
μπαζάζικον 21 ήτε λαδάδικον 22 , πλην πάλιν και με τούτο δεν οικονομείται και εις κάθε
τριμηνίαν, πότε από την εκκλησίαν τα οικονομούμεν 23 και πότε ημείς οι ίδιοι δανίζομεν τα
σχολία, μόνον και μόνον δια να μην τα αφήσωμεν να χαλάσουν, τα οποία διά το μεγάλον
φιλότιμον και φιλόμουσον των κατοίκων εβαστάχθησαν παραδόξως μέχρι της στιγμής,
ακολούθως όμως δεν γνωρίζωμεν το αποβισόμενον διότι οι πολίται μολονότι ζηλοταί της
παιδίας πλην πτοχοί.
ε΄ Παίδες εις τα δύο ταύτα σχολία είναι ικανοί, και όλο ένα συρρέουσι και από τα
χωρία, πλην είναι ικανός αριθμός εξ αυτών όπου δεν πληρόνουσι για την άκραν των
ένδιαν, και πολλοί δεν πληρόνουσι ούτε τα Ίμισι των διορισθέντων, και πολότατοι γονείς,
οπού δεν στέλλωσι τα τέκνα των δια την ένδιαν των 24 , επειδή να πληρώνουσι δεν έχουν
τους τρόπους και να μην πληρόνουσι . δεν τους το συγχωρή το φιλότιμον, και ούτω οι
παίδες χάνωνται.
ς΄ Το Ελληνικόν σχολίον έχει ανάγκην από την απαιτουμένην βιβλιοθήκην 25 , από
λεξικά και λοιπά, το οποίον είναι δι’ όλον στεριμένον. Το διά Αλληλοδιδακτικόν δεν έχει
τίποτες άλλο ειμή τους: 72 πίνακας, του λείπουσι καλιγραφίαι και όσα άλλα αφορώσι την
αυτήν σχολή.
Αυτή είναι Κύριοι! Η ενεστώσα κατάστασις των σχολίων μας, την οποίαν θέτωμεν
ήδη υπ’ όψιν σας, όθεν επειδή έχουμεν αυτού πατριώτας αξίους παρακαλείσθε να
συσκευθήτε μετ’ αυτών, και ιδιαιτέρως μετά του Κ. Βερνάρδου όστις ως άνθρωπος με
παιδίαν και ηδήμων και ως όν ο κοινούν το μοχλόν αυτού του σκοπουμένου κοινοφελούς
καταστήματος, γνωρίζει κάλιστα ότι απαιτήται εις αυτό το κονοφελές έργον τόσον διά την
εκλογήν των διδασκάλων καθώς και δια όσα αφωρούν εις τα τοιαύτα καταστήματα 26 . Όθεν
ποιήσατε ότι το της πατρίδος χρέος Σας υπαγορεύει. Και αφού λάβη την ευκταίαν
αποκατάστασιν, ελπίζωμεν να επαυξινθή βαθμιδών επομένως δια της προθημίας των
πατριωτών.
Ταύτα τα επί του παρόντος και ασπαζόμενοί σας αδελφικώς μένομεν.
Εν Ρεθύμνη την: 25: Απριλίου: 1836 οι πατριώται27 Σας
Ν. Χα(τζή) Κωνστ(αντίνου) 28
Ν. Δάνδολος 29
Γρηγόριος σαουνάτζος 30
Χαρλ. Ασκουτσάκης 31
Μιχαήλ Χιονάκης 32
Γεώργιος Σ. Βλαστός 33
παυλιος πιστάκις 34
Ιωάννης δροσάκις 35
Αντώνιος Α. Μαρουλιανός 36
αναγνοστης φελουτζιδάκης 37
:Ν: λαμπριάκης 38
:Γ: παυλιουδάκης 39
Α. Παλαιολόγος 40 .».
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Το έγγραφο, μαζί με άλλα της ίδιας περιόδου, πρόκειται να κατατεθεί στο Τμήμα
Κωδίκων και Χειρογράφων της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης.
2 Οι πιο κάτω παραπομπές στο δημοσίευμα αυτό γίνονται με την ένδειξη:
«Δρανδάκης σελ.…». πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός από την συμβολή στην ιστορία της
εκπαιδεύσεως του νομού Ρεθύμνης και γενικώτερα της Κρήτης, η μελέτη παρέχει πολλά
σημαντικά στοιχεία για την ζωή της πόλεως Ρεθύμνης κατά την περίοδο 1831-1850, όπως
και τα δημοσιεύματα του:
-Αποδεικτικά παρακαταθήκης ιερών σκευών και αμφίων του 1841, πε. «Κρητικά
Χρονικά» τομ. Β (1948) σελ. 203-212 (= Δρανδάκης Αποδεικτικά σελ. ) και
-Εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου: περ. «Κρητική Εστία» τεύχος 9
(Δεκέμβριος 1949) σελ. 17-18 και (συνέχεια) 10 (Ιανουάριος 1950) σελ. 17-18 (= Δρανδάκης
Βιβλιοθήκη σελ.…).
3 Η επιστολή διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Είναι γραμμένη σε δίφυλλο
χαρτί διαστάσεων (σελίδας) 31*21,5 εκ., καλής ποιότητας, στην α’ και β΄ σελίδα. Η γ΄
σελίδα είναι άγραφη και στην δ΄ σελίδα αναγράφεται στο μέσον οι παραλήπτες: «Προς
τους Κ. Μ. Ποθητόν και Γ. Καλέργην, εις Σύραν» με το ίδιο χέρι που έχει γραφεί και το
κείμενο. Στη μία γωνία της ίδιας (δ΄) σελίδας, υπάρχει, με άλλο χέρι, η σημείωση: «Οι
Κύριοι Πατριότα: από Ρέθεμνος την 25: απριλίου 1836 – περιλαβή την 28: απριλίου».
Τηρήθηκε η ορθογραφία του κειμένου.
4 Κ = Κύριος –ον – οι – ους
5 Μανουήλ Ποθητός: Ρεθεμνιώτης, εγκαταστημένος τότε στη Σύρο. Είχε αδελφό
(μικρότερο;) Αλέξανδρο Ποθητό που διατέλεσε κατά διαστήματα γραμματέας του
«Κρητικού Συμβουλίου» (Αύγουστος 1827 – Δεκέμβριος 1830).
6 Γεώργιος Καλλέργης: Μυλοποταμίτης (από το Χουμέρι;) πιθανόν κάτοικος
Ρεθύμνης πριν το 1821, διατέλεσε μέλος της «Προσωρινής Διοικητικής Επιτροπής Κρήτης»
(Αύγουστος 1825 – Ιούλιος 1827) και ανέλαβε διάφορα άλλα πολιτικά και διοικητικά
αξιώματα κατά την Επανάσταση του 1821.
7 Νικόλαος Χατζηκωνσταντίνου: Από την νήσο Ίο, ήλθε στην Κρήτη μάλλον κατά τη
διάρκεια της Επαναστάσεως του 1821. Ανέλαβε διάφορα πολιτικά και διοικητικά αξιώματα.
Παντρεύτηκε τη θυγατέρα του Εμμ. Χιονάκη, ανηψιά του Μιχαήλ Χιονάκη (γλ. Πιο κάτω στη
σημ. 32) και μετά τη λήξη της Επαναστάσεως ήταν έμπορος (υφασμάτων;) στο Ρέθυμνο
όπου πέθανε τον Οκτώβριο του 1858 (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και ίδιου Αποδεικτικά
σελ. 206-207)
8 Ελληνικά Σχολεία ή Κοινά Σχολεία ονομαζόταν γενικά όλα τα σχολεία των
ελληνικών γραμμάτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των Ελληνικών παροικιών του
Εξωτερικού. Λειτουργούσαν με δαπάνες των Ελληνικών Κοινοτήτων (της Τουρκίας και της
Αλλοδαπής). Η ονομασία διατηρήθηκε για διάκριση από τα Αλληλοδιδακτικά σχολεία που
ιδρύθηκαν αργότερα (βλ. σημ. 9) και σήμαινε σχολεία για προχωρημένους μαθητές ή
σχολεία που δεν εφάρμοζαν την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Η ίδια ονομασία καθιερώθηκε
μετά το 1830 για τα σχολεία του πρώτου κύκλου της Μέσης Παιδείας (Ελληνικά Σχολεία ή
Σχολαρχεία).
9 Αλληλοδιδακτικά Σχολεία = δημοτικά σχολεία (στοιχειώδους, κατωτέρας, βασικής
εκπαιδεύσεως) ονομαζόταν τα σχολεία που λειτουργούσαν με το σύστημα της
«αλληλοδιδακτικής» μεθόδου (διδακτική μέθοδος Λάγκαστερ), την οποία δίδαξε στους
Έλληνες δασκάλους πρώτος το 1818 στο Ιάσιο ο Γ. Κλεόβουλος. Τα πρώτα Αλληλοδιδακτικά
Σχολεία στην Κρήτη ιδρύθηκαν τον Σεπτέμβριο του 1820 στο Ρέθυμνο με δάσκαλο τον
Γεώργιο Βάο (ή Μπάο) από την Σίφνο, φιλικό και στα Χανιά με δάσκαλο τον ιεροδιάκονο
Καλλίνικο Γεωργιάδη από την Βέροια, επίσης φιλικό, μαθητές του Κλεόβουλου. Παράλληλα
διατηρήθηκαν τα Ελληνικά Σχολεία που λειτουργούσαν με την παλαιά μέθοδο, στο
Ρέθυμνο με διδάσκαλο (τουλάχιστο από το 1817;) τον ιεροδιάκονο, μετέπειτα Επίσκοπο
Ρεθύμνης, Ιωαννίκιο Λαζαρόπουλο (Λαζαρίδη ή Μεταξά) και στα Χανιά με διδάσκαλο (από
το 1818) τον Νικόλαο Φουράκη (βλ. Κ. Κριτοβουλίδη, Απομνημονεύματα. 1859 σελ. 1-4 και
Στ. Μ. Μανουρά, Η οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας στην Κρήτη. Προμηθεύς τομ. 7/1983
σελ. 350-351).
10 Μανουήλ Βερνάρδος (1777-1856), από το (νέφς) Αμάρι, ανηψιός του επισκόπου
Λάμπης Μεθόδιου Σιλιγάρδου που σκότωσαν οι Τούρκοι στις 9 Ιουλίου 1795. Σπουδαίος
λόγιος στο Ιάσιο πριν το 1821, πρώτος Κρητικός που μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία (1
Σεπτεμβρίου 1818), με σημαντική εθνική δράση πριν, κατά και μετά την Επανάσταση του
1821.
11 Κοκόνα σύζυγος Ευθυμίου: Πρόκειται για την Διαμάντα σύζυγο Ευθυμίου
Δαλαμπέλα (βλ. Δρανδάκη σελ. 41). Το όνομα Κοκόνα ήταν φαίνεται το χαϊδευτικό της, με
το οποίο ήταν γνωστή στο Ρέθυμνο ή αναγράφεται από παραδρομή. Πέθανε το 1831. Ο
Ευθύμιος Δαλαμπέλας ήταν από την επαρχία Μυλοποτάμου, εγκαταστημένος πριν το 1821
στην πόλη. Η Διαμάντα ήταν αδελφή της μητέρας του Επισκόπου Ρεθύμνης Ιωαννίκιου
Λαζαρόπουλου (βλ. πιο πάνω σχετικά στο Σημείωμα αρ.1).
12 Βλ. και Δρανδάκη σελ. 41
13 Μητροφάνης: Άγνωστα τα λοιπά στοιχεία του. Πιθανόν κληρικός (ή
ιερομόναχος).
14 Ακίνητο ιδιοκτησίας της Μονής Αρκαδίου. Πιθανώς στο οικόπεδό του είχε
ανεγερθεί η αίθουσα των «Τριών Ιεραρχών» της πόλεως Ρεθύμνης.
15 Ελληνικό Σχολείο (μέσης εκπαιδεύσεως) μετά τη λήξη (1830) της Επαναστάσεως
λειτούργησε στο Ρέθυμνο το 1835 με ένα διδάσκαλο, μάλλον τον Δημήτριο Βαρούχα που
είναι βέβαιο ότι υπηρετούσε το 1837 (βλ. Δρανδάκη σελ. 35).
16 Αλληλοδιδακτικό Σχολείο επαναλειτούργησε στο Ρέθυμνο το 1834 με
«αλληλοδιδάσκαλο» τον Α. Μακκά που αντικατέστησε το 1837 ο Νικόλαος Σταυράκης (βλ.
Δρανδάκη σελ. 31-32). Η αντικατάσταση ασφαλώς οφειλόταν στα αίτια που αναφέρονται
στην επιστολή.
17 Β. Δρανδάκη σελ. 38
18 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 56
19 Βλ. Δρανδάκη σελ. 59-60 όπου σημειώνεται ότι οι εισφορές άρχισαν το 1834 από
16 εμπόρους. Η πληροφορία έχει μεγάλο ενδιαφέρον και για την τοπική οικονομική
ιστορία, σε συνδυασμό με όσα αναφέρονται για το ποσόν που αντιστοιχεί στο ποσοστό 1%
του κύκλου εργασιών όλων των Ελλήνων εμπόρων (16;) της πόλεως.
20 Η λέξη «κάθε» έχει τεθεί αντί της λέξεως «ένα» που έχει διαγραφεί.
21 Δεν γνωρίζω την λέξη. Ίσως σημαίνει: μπακάλικο
22 Κατάστημα εμπορίας ελαιολάδου. Η λέξη ακούεται στο Ρέθυμνο πολύ συχνά και
σήμερα με την ίδια σημασία.
23 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 60
24 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 39-40
25 Πριν το 1821 στην περιφέρεια Ρεθύμνης υπήρχαν βιβλιοθήκες: στην Μονή
Αρκαδίου που είδε το 1700 ο περιηγητής Τουρνεφόρ, το 1730 ο υποπρόξενος της Γαλλίας
στο Ηράκλειο Baume (βλ. Μ. Μανούσακα, Άγνωστα κεφάλαια της παλαιότερης ιστορίας
του Αρκαδίου, Νέα Εστία τεύχ. 944/Νοέμβριος 1966 σελ. 1511-1512, 1516 σημ. 66) το 1779
ο περιηγητής Σαβαρή (βλ. Ν. Ζυγομαλά, Κρητικαί Επιστολαί Σαβαρή, Αθήναι 1845 σελ. 79,
Τιμοθέου Βενέρη, το Αρκάδι διά των αιώνων Αθήναι 1938 σελ. 86) το 1817 ο περιηγητής
Sieber με 500 τόμους βιβλία (βλ. Βενέρη ό.π. σελ. 84-85, Ι. Καλιτσουνάκη Περιηγηταί και
ιστορικοί νεωτέρων χρόνων περί της Κρήτης, Κρητ. Χρονικά 4/1950 σελ. 261, του ίδιου
Επίσκεψις εις το Αρκάδι κατά το 1817, Κρητ. Πρωτοχρονιά 1961 σελ. 224-225) και πιθανόν
στη Μονή Ασωμάτων (βλ. Μ. Μανούσακα όπ. Και Εμμ. Γενεράλι, Η Ι. Μ. Ασωμάτων ΕΕΚΣ
4/1941 σελ. 30-31). Επίσης ιδιωτικές αξιόλογες βιβλιοθήκες είχαν ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης
που διατέλεσε διδάσκαλος στο Ρέθυμνο το 1802-1808 (βλ. Ν. Β. Τωμαδάκη Η εν Κρήτη
Βιβλιοθήκη Ζαχ. Τσιριγιώτη ή Πρακτικίδου, Αμάλθεια τεύχ. 2-1975 σελ. 9-24) και ο Ιωάννης
Λαζαρόπουλος διδάσκαλος στο Ρέθυμνο πριν το 1817 – 1821 που είδε ο περιηγητής Sieber
και ήταν «μία βιβλιοθήκη από μερικές εκατοντάδες των πιο εκλεκτών έργων» (βλ. Γ.
Ζομπανάκη, ο Αυστριακός περιηγητής F.W. Sieber στην Κρήτη, Ε.Ε.Κ.Σ. 2/1939, σελ. 284. Βλ.
και Ν. Β. Δρανδάκη, εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου, Κρητ. Εστία, τεύχη
9/Δεκεμβρίου 1949 σελ. 17-18 και (συνέχεια) 10/Ιανουαρίου 1950 σελ. 17-18). Η
διαπίστωση της ανάγκης για την δημιουργία σχολικής βιβλιοθήκης στο Ρέθυμνο, που
αναφέρεται στην Έκθεση, είναι αξιοσημείωτη. Ο διδάσκαλος Ιωάννης Λαζαρόπουλος
μετέπειτα, με το όνομα Ιωαννίκιος, Επίσκοπος Ρεθύμνης (1826-1838) και Μητροπολίτης
Ιωαννίνων (1838-1840) δώρησε πολλά βιβλία της βιβλιοθήκης του στην Εκκλησία
(επισκοπή) Ρεθύμνης πριν φύγει για τα Ιωάννινα, που αποτέλεσαν τον πυρήνα της πρώτης
«δημόσιας» βιβλιοθήκης στο Ρέθυμνο και αργότερα φρόντισε για την αποστολή και άλλων
βιβλίων στην ιδιαίτερη Πατρίδα του. Περίπου 15 από τα βιβλία αυτά σώζονται και σήμερα
στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης.
26 Είναι αξιοπρόσεκτη αυτή η περικοπή της Εκθέσεως για την φήμη του Μανουήλ
Βερνάρδου ως εκπαιδευτικού.
27 Από τους 13 που υπογράφουν στο έγγραφο οι 11 είναι Ρεθεμνιώτες (βλ. πιο
κάτω σημ. 29-39) και 2 μη Κρητικοί (βλ. πιο κάτω σημ. 28-40). Από τους 13 οι 8 τουλάχιστο
είναι έμποροι (βλ. Δρανδάκη σελ. 55). Υπήρχαν τότε τουλάχιστο 16 Έλληνες έμποροι στο
Ρέθυμνο (βλ. Δρανδάκη σελ. 60 σημ. 195) μεταξύ των οποίων όσοι αναφέρονται πιο κάτω
(σημ. 28-31 και 34-37), οι Σπυρίδων Χρωμοναστηριανός (τοπικό προσωνύμιο ή επώνυμο
από τοπικό προσωνύμιο), Ιωάννης Αετός (βλ. Δρανδάκης σελ. 55) και Κωνσταντίνος Μ.
Μπολανάκης Έμπορος της «μαληφατούρας» (βλ. Δρανδάκη, Αποδεικτικά σελ. 208). Όλοι
που υπογράφουν στο έγγραφο ανήκαν στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον του τότε
Επισκόπου Ρεθύμνης Ιωαννίκιου και αποτελούσαν, όπως προαναφέρθηκε, στην δεκαετία
1831-1840 την de facto ηγετική ομάδα της Ελληνικής Κοινότητας Ρεθύμνης.
28 Νικόλαος Χατζηκωνσταντίνου: Έμπορος υφασμάτων (βλ. πιο πάνω στη σημ. 7)
29 Νικόλαος Δάνδολος: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1837-1841 (βλ.
Δρανδάκη σελ. 55,52). Είχε δύο γιούς: Ιωάννην και Ευαγγελίναν.
30 Γρηγόριος Σαουνάτσος: Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177).
31 Χαράλαμπος Ασκούτσης: Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σ. 48).
32 Μιχαήλ Χιονάκης: Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη σελ. 52).
Είχε αδελφό Στυλιανός, έμπορο στο Ρέθυμνο πριν το 1821.
33 Γεώργιος Σπ. Βλαστός: Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη σελ.
52). Είναι μάλλον ο πατέρας του Παύλου Βλαστού (1836-1926)
34 Παύλος Βιστάκης: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη
σελ. 55,52)
35 Ιωάννης Δροσάκης: Έμπορος «λαδικής» (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 και Ίδιου,
αποδεικτικά… σελ. 209), πατέρας της μητέρας του Γυμνασιάρχη Μιχαήλ Γ. Πρεβελάκη, ο
επονομαζόμενος Κουκάς. Ασκούσε και εμπόριο τροφίμων.
36 Αντώνιος Αναγνώστου Μαρουλιανός: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1837-
1841 (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και σελ. 52).
37 Αναγνώστης Φελουτζιδάκης: Ίσως ο Χαράλαμπος Φελουτζής (Φελουτζιδάκης),
Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και σελ. 53).
38 Ν. Λαμπριάκης: άγνωστος. Ίσως Λαμπρόπουλος (= Μουσούρος).
39 Γεώργιος Παυλιουδάκης ή Λαγός: Επίτροπος (μόνος) των Σχολείων 1834-1836
(βλ. Δρανδάκης σελ. 52 και σημ. 162). Είναι ένας από εκείνους που φρόντισαν για την ταφή
των Τεσσάρων Μαρτύρων το 1826.
40 Άγγελος Παλαιολόγος: από την Λήμνο «ανήρ λόγιος, πολύγλωσσος και
χρηστότατος», έδρασε στην Κρήτη κατά την Επανάσταση του 1821 και παντρεύτηκε την
Ελένην Μοσχάκη (βλ. Β. Ψιλάκη, Ιστορία της Κρήτης, τομ. 3 Χανιά 1909 σελ. 626 σημ. 2 και
678 σημ. 1) μάλλον από τις Μαργαρίτες (ή Μαρουλά ή Μέρωνα). Μετά το 1831
εγκαταστάθηκε στο Ρέθυμνο αλλά είναι άγνωστο πόσο παρέμεινε. Πάντως το 1858 και
1868 κατοικούσε στην Αθήνα, όπου πέθανε τον Δεκέμβριο του 1871.