Από χειρόγραφα του ΔΗΜ. ΧΑΡ. ΚΟΥΤΕΛΙΔΑΚΗ
Του ΣΠΥΡ. ΑΠ. ΜΑΡΝΙΕΡΟΥ Επιθ. Τελωνείων
Εισαγωγική σημείωση:
Είναι η δεύτερη φορά που παρουσιάζω περιστατικά της Γερμανικής κατοχής –
σημαντικά κατά την άποψή μου – από χειρόγραφες σημειώσεις του χωριανού μου, Δημ.
Χαρ. Κουτελιδάκη (1897-1972). Το πρώτο από τα περιστατικά αφορούσε τη διέλευση της
ομάδας των απαγωγέων και του Στρατηγού Κράιπε από το Γερακάρι Αμαρίου – Μάιος 1944
– και καταχωρήθηκε στα «Γερακαριανά Αναθυμήματα» 3 .
Την ίδια διευκρίνηση που έκανα τότε επαναλαμβάνω: ότι δηλαδή η επέμβασή μου
στο κείμενο αφορά, εκτός από τη γλωσσική προσαρμογή, την ανάπλαση του περιεχομένου
– με προσήλωση στην ακρίβεια της μαρτυρίας – και το χωρισμό του σε ενότητες για να
είναι περισσότερο προσιτό στον αναγνώστη.
Επιβάλλεται να τονίσω ότι ο Δ.Χ.Κ., πρόσφερε ιδιαίτερες υπηρεσίες στην εθνική
αντίσταση κατά την περίοδο της Γερμανικής κατοχής και εκτελούσε το χρέος του προς την
πατρίδα με ενθουσιασμό και κίνδυνο της ζωής του. Αισθάνομαι επιτακτική την ανάγκη από
της θέσεως αυτής, να ευχαριστήσω την κ. Χρυσή Κουτελιδάκη -σύζυγο του Δ.Κ.- γιατί με
πολλή προθυμία μου εμπιστεύτηκε τις σημειώσεις του αντρός της.
Α΄
Κατά το τέλος του Αυγούστου με αρχές Σεπτεμβρίου 1943, η οργάνωσή μας είχε την
πληροφορία ότι θα περνούσε από το χωριό μου Γερακάρι, η ομάδα του Μπαντουβά με
κατεύθυνση το Ροδάκινο προκειμένου να αναχωρήση για τη Μ. Ανατολή.
Μετά παρέλευση κάμποσού χρόνου, από τότε που πήραμε την πληροφορία,
έφθασε ο Μπαντουβάς με τους άντρες του, νύκτα στο χωριό. Την ομάδα ακολουθούσαν
Άγγλοι και Έλληνες αξιωματικοί. Μεταξύ των Άγγλων ήταν και ο ταγματάρχης ΤΟΜ
(Ντανμπάμπιν). Ο Μπαντουβάς αμέσως με την άφιξή του στο Γερακάρι ήλθε σε επαφή με
τον Δάσκαλο Αλέξανδρο Κοκονά, από τον οποίον ειδοποιήθηκα κι εγώ για τον ερχομό των
ανταρτών. Ο Κοκονάς μου έδωσε οδηγίες, για να πάρω μέτρα ασφαλείας κατά την
παραμονή των ξένων στον τόπο μας.
Ωστόσο η παραμονή των ανταρτών στο χωριό μας, δεν κράτησε παρά λίγες ώρες,
την ίδια νύχτα αναχώρησαν. Την ομάδα ακολούθησε και ο Δάσκαλος Κοκονάς. Λίγο πριν
αναχωρήσουν ο ΤΟΜ, ύστερα από συνεννόηση με τους Μπαντουβά και Κοκονά, μου
ανακοίνωσε ότι πρέπει να μεταφέρω αλληλογραφία στον Άγγλο επικεφαλής του σταθμού
ασυρμάτου, που λειτουργούσε στο χωριό Ασή – Γωνιά, και κατόπιν ναρθώ σε επαφή με την
ομάδα σε ορισμένο σημείο.
Β΄
Μόλις ξημέρωσε αναχώρησα από το Γερακάρι, με το χωριανό μου Γεώργιο Εμμ.
Βρανά, άνθρωπο της οργανώσεώς μας και κατά τις μεσημβρινές ώρες, φθάσαμε στο λημέρι
του ασυρμάτου και παραδώσαμε την αλληλογραφία στον Άγγλο. Το απόγευμα της ίδιας
μέρας ξεκινήσαμε μαζί με τον Άγγλο, για να συναντήσουμε την ομάδα Μπαντουβά.
Περάσαμε από την πάνω μεριά του Μετοχιού Βουρβουρέ, φθάσαμε στο Ασφενταμέ,
περιοχής Ροδακίνου και κατά το σούρουπο αντικρύζαμε το μητάτο του Τσιλίβδικα, που
ανήκε στην Ιερά Μονή Πρέβελη. Στο σημείο αυτό είχε στρατοπεδεύσει ο Μπαντουβάς.
Είχε δύναμη 60 περίπου ένοπλους άντρες. Εκτός απ’ αυτούς, κατά τη διέλευση της ομάδας
από διάφορα χωριά είχαν προσκολληθεί, περίπου άλλοι τόσοι άοπλοι. Από τους αόπλους
άλλοι θα παραλάμβαναν τον οπλισμό των αντρών που θα αναχωρούσαν στη Μ. Ανατολή
και άλλοι είχαν σκοπό ν’ αναχωρήσουν οι ίδιοι για την Αίγυπτο.
Αργά το βράδυ μετά από ένα πρόχειρο γεύμα, οι αδελφοί Γιαννά και άλλοι από τη
γύρω περιφέρεια, έθεσαν υπόψη των υπευθύνων, ότι το μέρος δεν είχε ασφάλεια για
διανυκτέρευση. Αποφασίστηκε να μετακινηθούμε σε πιο κατάλληλη τοποθεσία. Ύστερα
από νυκτερινή πορεία αρκετής ώρας, φθάσαμε σε σημείο πάνω από το χωριό Καλή Συκιά
και διανυκτερεύσαμε.
Γ΄
Την επομένη μέρα ειδοποιήθηκαν άνθρωποι από τα γύρω χωριά – Αλώνες, Καλή
Συκιά, Ροδάκινο, κ.α. – μας έφεραν τροφή -κρέας, τυρί, ψωμί- και ένα καζάνι που τυρεύουν
το γάλα. Αμέσως πιάσαμε δουλειά… άλλοι μάζευαν ξύλα, άλλοι μετάφεραν νερό από την
πηγή που βρισκόταν πλησίον, του Κρυονερίτη, ανάψαμε φωτιά και άρχισε το μαγείρευμα
του κρέατος. Παράλληλα είχαν τοποθετηθεί σε επίκαιρα σημεία σκοποί για κάθε
ενδεχόμενο.
Δ΄
Δεν πέρασε και πολλή ώρα, όταν διακρίναμε μια ομάδα ατόμων να έρχονται από τη
μεριά του Ροδακίνου. Όλων η προσοχή στράφηκε προς το σημείο αυτό. Δεν μπορούσαμε
να διακρίνουμε εάν επρόκειτο για δικούς μας ή Γερμανούς. Επειδή σχεδόν αμέσως
ακούστηκαν πυροβολισμοί από τα δεξιά μας διασκορπιστήκαμε και πήραμε θέση μάχης.
Πράγματι επρόκειτο για ένα Γερμανό – ιταλικό απόσπασμα που αντάλλαξε πυρά κατά
πρώτο με δύο δικούς μας Χανιώτες – ο ένας λεγόταν Μολέντας – που ερχόταν από τη μεριά
του Κρυονερίτη για συνάντησή μας και διασταυρώθηκαν λίγο προτού φθάσουν στο λημέρι
μας.
Εν τω μεταξύ οι άντρες του εχθρικού αποσπάσματος, έπεσαν στα πυρά της κυρίας
δυνάμεώς μας και από την συμπλοκή σκοτώθηκε ένας Ιταλός, ένας άλλος τραυματίστηκε
και τρίτος κατόρθωσε να διαφύγη. Επίσης αιχμαλωτίστηκε ο ένοπλος διερμηνέας του
αποσπάσματος από μένα, το Σωτήριο Μοναχογιό από το Καρδάκι Αμαρίου και από ένα
τρίτο που καταγόταν από την Ασή – Γωνιά.
Από τη βόρεια πλευρά, βρισκόταν ο Ιωάννης Κατσιάς με τον Ανδρέα Πέρο και
σκότωσαν τον επικεφαλής του αποσπάσματος Γερμανό ανθυπασπιστή. Από την ανατολική
πλευρά βρισκόταν ο Ελευθέριος Καλιτσουνάκις, Ιωσήφ Πέρος, Γεώργιος Γριλλάκις και
αιχμαλώτισαν ένα Ιταλό καραμπινιέρη.
Εξ’ αιτίας των γεγονότων του Τσιλίβδικα είχαμε απώλειες από τους δικούς μας τον
Αγγελειοφόρο του Μπαντουβά, που τον φωνάζαμε «Μανωλιό 4 ». Ο Μανωλιός
τραυματίστηκε από Γερμανούς που είχαν κυκλώσει την περιοχή μετά τη μάχη, στην
προσπάθειά του να ξεφύγει από τον κλοιό. Τον συνέλαβαν, ύστερα από καταδίωξη, στο
χωριό Λευκώγεια και το σκότωσαν αργότερα στα Χανιά.
Ε΄
Μετά τη συμπλοκή με πρωτοβουλία του ταγματάρχου ΤΟΜ, μετακινηθήκαμε προς
την πηγή του Κρυονερίτη. Κάναμε διανομή τροφής και προσπαθήσαμε να ξεκουραστούμε
λίγη ώρα. Στην πηγή του Κρυονερίτη έγινε συμβούλιο από τον ΤΟΜ, Μπαντουβά και τους
άλλους Άγγλους και Έλληνες. Το Συμβούλιο πήρε απόφαση όλοι που βρισκόταν εκεί να
αναχωρήσουν τη νύκτα από την παραλία για την Αίγυπτο εφόσον θα προσέγγιζε το
αναμενόμενο μέσο. Μετά το Συμβούλιο είχα συνομιλία με τον Αλ. Κοκονά για υποθέσεις
της οργανώσεως στο χωριό μου. Κατόπιν με κάλεσε ο ΤΟΜ και μου ανακοίνωσε ότι πρέπει
να μεταφερθεί αλληλογραφία στον υπεύθυνο ασυρμάτου που λειτουργούσε κοντά στο
χωριό Αλώνες. Εάν δεν πραγματοποιούσαμε επαφή με τον ασυρματιστή στις Αλώνες η
αλληλογραφία έπρεπε να παραδοθεί στον υπεύθυνο ασυρμάτου που λειτουργούσε στην
περιοχή «Περδίκι Μετόχι» κοντά στο χωριό Άγιος Ιωάννης Αμαρίου.
ΣΤ΄
Εκτός από μένα, ξεκινήσαμε για την αποστολή αυτή ύστερα από έγκριση του
Μπαντουβά και ΤΟΜ, ο Γεώργιος Εμμ. Βρανάς και ο Γεώργιος Πετράκις ή Πετρογιώργης
από τον Πλάτανο Αμαρίου. Όταν φθάσαμε στις Αλώνες βρήκαμε το χωριό έρημο. Οι
κάτοικοι το είχαν εγκαταλείψει από φόβο για αντίποινα των Γερμανών. Δεν κατορθώσαμε
να συναντήσουμε τον ασυρματιστή. Μετά τα γεγονότα του Τσιλίβδικα, όπως μας
πληροφόρησε δικός μας άνθρωπος, αναχώρησε προς άγνωστη κατεύθυνση.
Συνεχίσαμε την πορεία μας με προορισμό το Γερακάρι. Διανυκτερεύσαμε κοντά στο
χωριό Αγουσελιανά, γιατί φοβηθήκαμε μήπως κατά τη νυκτερινή διαδρομή πέσουμε σε
ενέδρα των Γερμανών.
Την επομένη περνώντας έξω από τα Αγκουσελιανά συναντήσαμε άγνωστο
οδοιπόρο και μας έδωσε την πληροφορία ότι όλη τη νύκτα σημειώθηκε μεγάλη κίνηση
Γερμανικών αυτοκινήτων με στρατό και κατευθυνόταν προς του Κοτσυφού το Φαράγγι.
Συνεχίσαμε την πορεία μας. Φθάσαμε το κοντομεσήμερο στο Γερακάρι. Καταλήξαμε στο
σπίτι μου και φάγαμε το βρισκούμενο. Από το χωριό μου παράλαβε την αλληλογραφία το
Πετρογιώργης και αναχώρησε για του «Περδίκη το Μετόχι» προκειμένου να την
παραδώσει στον ασυρματιστή. Εγώ συνέχισα την πορεία για λημέρι έξω από το χωριό
Χωρδάκι γιατί είχα ειδοποίηση ότι έπρεπε το γρηγορότερο να φθάσω εκεί.
Μετά λίγες μέρες πληροφορηθήκαμε ότι από τα γεγονότα του Τσιλίβδικα
ματαιώθηκε η αναχώρηση της ομάδας του Μπαντουβά για τη Μ. Ανατολή και ότι οι
Γερμανοί προξένησαν ζημίες στα χωριά Καλή – Συκιά, Καλλικράτη κ.α. χωρίς πολλά
ανθρώπινα θύματα.
1 Η μάχη του Τσιλίβδικα έγινε στις 3 Οκτωβρίου 1943. Βλπ. Γ. Χαρακόπου «Το
φρούριο Κρήτης» 1941-1944 σ. 288.
2 Για την περιοχή Τσιλίβδικας πάνω στο ομώνυμο βουνό που είναι συνέχεια των
Λευκών Ορέων και όριο μεταξύ των επαρχιών Αγίου Βασιλείου και Σφακίων βλπ. Μιχ. Μ.
Παπαδάκη, «Το Μοναστήρι του Πρέβελη στην Κρήτη», Αθήνα 1978, σελ. 192.
3 Βλπ. Σπυρ. Μαρνιέρου «Γερακαριανά Αναθυμήματα» Αθ. 1979 σ. 38
4 Πρόκειται για τον αγωνιστή Μανώλη Ντισμπιράκη βλπ. Γ. Χαρακόπου «Το
Φρούριο Κρήτη» σελ. 258 και επ.