“Η Κρήτη στο λογοτεχνικό έργο του Παντελή Πρεβελάκη” είναι ο τίτλος του
νέου έργου του Χανιώτη Συγγραφέα κ. Γιώργη Μανουσάκη, που κυκλοφορεί
αυτόν τον καιρό
Βέβαια, το έργο του μεγάλου Ρεθεμνιώτη Λογοτέχνη Παντελή Πρεβελάκη,
αγκαλιάζει πολλούς τομείς της Γραμματολογίας. Μυθυστόρημα, Θέατρο,
Τέχνη, Δοκιμιο, Κριτική, Ποίηση, μα λίγοι είναι οι Ελληνες, ακόμη που
γνωρίζουν τούτο το έργο, που ωστόσο βρίσκεται σε πρώτη σειρά, της
διεθνούς προβολής, με “αποδόσεις” απο ονομαστούς λογοτέχνες του
διεθνούς Παρνασσού, στη γλώσσα της χώρας τους.
Σε 140 σελίδες ενός ωραίου τόμου που έθεσαν σε κυκλοφορία οι “Εκδόσεις
των Φίλων” ο Γ΄. Μανουσάκης, παρουσιάζει ιδιαίτερα το Κρητικό έργο του
Πρεβελάκη, δίδοντας μια πλήρη, εικόνα των βασικών έργων που το
συνθέτουν και που ειναι το χρονικό μιας Πολιτείας”, “Η παντέρμη Κρητη”
“Η τριλογία του Κρητικού”, “το Δέντρο”, “η Πρωτη Λευτεριά” “ “η Πολιτεία”
“το Ηφαίστειο”.
Ο Κριτικός του έργου του Πρεβελάκη φανερώνει την αγάπη για την Κρητη που
τη βλέπει σαν πλάση που καίγεται απο την ομορφιά, ζωντανή, πάντα νέα,
κατοικημένη απο Διγενήδες απο λογής πνεύματα, παγανιστικούς Θεούς και η
Αγάπη για τον Κρητικό αδερφομένο μαζί της που “αισθάνεται σαν ενα
παμπάλαιο δέντρο με ρίζες τετράβαθες, γαντζωμένο στα σπλάχνα της, με την
κεφαλή ν’αγγίζει τον ουράνο”.
Στο “χρονικό μιας Πολιτείας” ο Πρεβελάκης, γίνεται ο τραγουδιστής της Γης
που τον γέννησε, των ανθρώπων του Ρεθέμνου που ειναι ήμεροι, σεμνοί,
ευγενικοί, συγκρατημένοι κοντολογής είδος ποθητό κι ακριβαντάμωτο μέσα
στο πολυτάραχο Νησί.
Και το “πλάτεμα” στην “παντέρμη Κρήτη” και στον “κρητικό” που με τόση
αξιοσύνη, απλώνει ο ποιητής, μοιάζει με πετυχημένη προσπάθεια να
προβληθούνε και αν τονισθουνε ολα εκείνα τα στοιχεία που συνθέτουν την
ψυχή της Κρήτης και ν’ανυψωθούνε σε “εκπαιδευτικές αξίες” οι δυνάμεις που
τηνε πλαστουργήσανε.
Ποιος αλήθεια μπορεί να φανταστεί ωραιότερη ζωγραφιά του Κρητικού στ’
άνθισμά της νιότης του, την ώρα που μπαίνει στη εκκλησία, απ’ αυτή που
δίνει ο Πρεβελάκης στο Κρητικό ΄έργο του:
“Ητανε μια ομορφιά να τονε θωρείς, ετσι στολισμένο, με το μαύρο μαντηλι
στα μαλλιά του στριμένο στα μάγουλά του χνουδιασμένα – άντρα σωστό, τί
λέω; ργόπουλο που ληγαίνει για τη μεταλαβιά.
Μπήκε μες στην Εκκλησιά, λύνοντας απο το κεφάλι του το μαντήλι, και
στάθηκε κοντά στα λαδοκέρια, απο δείλιασμα να χωθεί πιο μέσα στην
λαοσύναξη. Τα φώτα τον αγκάλιασαν μονομιάς σαν να τον προσμέναν
Χρυσώσανε τα σγουρά μαλλιά, αντιλαμπίσανε στο κουτελο και στη γραμμένη
μύτη, σκορπίσανε αντιφεγγιές στα χάρτσια της ομορφιάς. Είναι μαλαματένιο
σύννεφο τονε περιλάμπιασε. Στάθηκε κει σαν άγγελος που φυλάει καμιά
πόρτα της. Παραδεισος και το εκκλησίασμα δεν τον αποχόρταινε – τέτοια
λαμπάδα απειρη των φωτών τέτοιο κερί των Χριστουγέννων που τους φάνηκε
το ανάστημά του.
Κι ακόμη, καθώς αφήνει τα μεγάλα τουτα έργα, που ήρωες του ειναι το
σύνολο και “σύνθετα” τον “Ηλιο του θανάτου” που ειναι το βιβλίο της
ατομικης μοίρας. Χαίρεσαι τη σιγουριά της πορείας, το ψαχούλεμα της
Κρητικής ψυχής του ανθρώπου!
Στην “Παντέρμη Κρητη” και τον “Κρητικό” ο Πλαστουργός πλαστουργεί τ’
άγαλμα του Κρητικού χρησιμοποιώντας για τα υλικά την ιστορία, τις
παραδόσεις του, τα τραγούδια και τςι συνήθειες του, τους πόνους του και
τους πόθους του, τις χίλιες δύο εκδηλώσεις, τη ζωή του. Και μέσα απ’όλα
αυτα να συλλαμβάνει την πύρινη πνοή τονε συνεπαίρνει άξαφνα στις μεγάλες
ώρες του, για να τον ανεβάσει στο ύψος ενός Αρκαδίου.
Στον “Ηλιο του θανάτου” το σύνολο αποτραβιέται σε δεύτερο πλάνο. Ενώ οι
έπικοι ήρωες του “Κρητικού” μόνο στο τελευταίο μέρος της Τριλογίας
αποχτούνε μια τραγική διάσταση, τα πρόσωπο, στον “Ηλιο του θανάτου” ειναι
ήρωες καθαρά τραγικοί. Ο θάνατος και η στάση του ανθρώπου αντίκρυ του
αποτελούν τον “κεντρικό άξονα” του μυθιστορήματος.
Οπως, με τόση παρατηρητικότητα, γράφει ο κ. Μανουσάκης στον επίλογο του
βιβλίου του,ο Πρεβελάκης με τα κρητικά του έργα δεν αποσκοπεί μόνο
ν’αναστήσει τον αρχαϊκό κόσμο του νησιού του, θέλησε, καθώς γράφει ο ΄διος
να βάλει τους νεκρούς να διδάξουν τους ζωντανούς.
Οσο κι αν ο κόσμος των Κρητικών έργων του Πρεβελάκη, επιλέγει ο κ. Γ.
Μανουσάκης, πάει να σβήσει μέσα στην ανατροπή των πάντων που
ακολούθησε δύο Παγκόσμιους πολέμους όμως το έργο της τέχνης μένει
ακατάλυτο.
Η Κρήτη του Πρεβελάκη παρατηρεί ο “Κρητικος” του,ζει πια την αυτονομη ζωη
της στον κοσμο της λογοτεχνίας. Κι οσο κι αν η εποχη μας φαινεται να χει
στρέψει την πλάτη προς τις αξίες των ηρωικών καιρών, αναζητώντας με ολο
και περισσότερη αγωνία κι ανικανοποίηση καινούριους Θεούς, μολοτουτο, το
δίδαγμα μένει. Παιδευτικό και λυτρωτικό. (6.119).
Αξίζει να σφίξουμε το χέρι του κ. Γ. Μανουσάκη, για την ωραία εργασία του.
Ν. ΑΝΔΡ.
Εφημ. “Το βήμα”
Φεβρουάριος 1969