Του GEORGE G. MILES*
Παρουσίαση Μιχαήλ Παπαδάκις
Ο Evliya Chelebi, αυτός ο ευχάριστος, αεικίνητος και ομιλητικός Τούρκος περιηγητής του
17ου αιώνος, επεσκέφθη την Κρήτην το 1669, και έφυγε από το νησί για τη Μάνη τον Απρίλιο του
1670 (βλ. G. C. Miles, The Athenion Agora, vol. IX, Princeton, 1962, p. 13). Ήτο παρών είς το τέλος
της μακράς πολιορκίας του Χάνδακος, (Ηρακλείου) το 1669. Προ η μετά από το σημαντικόν αυτό
γεγονός, δηλαδή κατά την διάρκεια του 1669 ή κατά την άνοιξιν του 1670, επεσκέφθη το Ρέθυμνον,
το οποίον είχε καταληφθή από τους Οθωμανούς το 1646, δηλαδή 23 χρόνια ενωρίτερα. Είς τον
όγδοον τόμον του μεγάλου του Seyaret – Namesi, ο Evliya αφιερώνει ολίγες σελίδες είς την
περιγραφή του Ρεθύμνου και είς την εργασίαν μου αυτή, θα προσπαθήσω να δώσω μια ελεύθερη
μετάφρασι αυτών των παραγράφων. Πρέπει να είναι ελεύθερη η μετάφρασίς μου, γιατί ο Evliya
χρησιμοποιεί μια πολύ πομπώδη, κάποτε ποιητική και συχνά σκοτεινή, γλώσσα, ένα μίγμα
Αραβικών, Τουρκικών και Περσικών, τα οποία, μεταφραζόμενα κατά γράμμα, θα ήσαν, φοβούμαι,
βαρετά και καμμιά φορά, ίσως, ακατανόητα… Συχνά υπάρχουν κενά είς το κείμενο είτε διότι ο
Evliya παρέλειψε να συμπληρώση μία πρότασι, είτε εξ’ αιτίας παραφθορών είς τις επιγραφές. Είς την
περιγραφή του αυτήν δίδει τον τίτλον <<Περί της απόψεως του θαυμασίου φρουρίου του
Ρεθύμνου>>.
Η μετάφρασίς μου ακολουθεί:
<<Είς τα Ελληνικά το ονομάζουν Ρέθυμ… Ο ιδρυτής του ήταν ένας Βενετός πρίγκηψ κατά
το έτος… Κατά τη διάρκεια της Βασιλείας του Σουλτάνου Ιμπραήμ Χάν, κατελήφθη από τον Ντελή
Χουσεΐν Πασά (πέθανε το 1659). Σήμερα είναι η έδρα του Σανζάκ Μπέη. Το εισόδημα του Πασά
είναι 229.000 (ή 269.000) acches. Υπάρχει ένας Alay Bey (συνταγματάρχης), και ένας Creri
(διοικητής στρατευμάτων) και 39 τιμάρια ενός Zaim (ένα τιμάριο από ολιγώτερα των 20.000 aspers).
Σύμφωνα με τον νόμο, κατά την διάρκεια μιας πολεμικής εκστρατείας, μαζί με τους στρατιώτες
(ακολούθουσαν) 5.000 έφιπποι εθνοφύλακες, για τους οποίους η αποζημίωσης είναι 150 Aqches. Η
αστική περιφέρεια περιλαμβάνει… χωριά. Υπάρχει ένας αρχηγός Γενιτσάρων, ένας φύλακας του
Κάστρου, τέσσαρες αξιωματικοί των Γενιτσάρων, ένας αρχηγός των οπλοφόρων, ένας αρχηγός των
πυροβολητών, ένας αρχηγός των ODAS των Γενιτσάρων, κάθε ένας με δύο ιδιωτικούς στρατιώτες.
Συνολικά υπάρχουν 20 υπεύθυνοι φρουροί του Κάστρου και 3.000 στρατιώτες του Φρουρίου, και
ένας αξιωματικός αντίστοιχος του Μουφτή μιας επαρχίας, ένας αρχειοφύλακας των απογόνων του
Προφήτη, ένας επαρχιακός διοικητής, ένας αρχηγός των εφίππων εθνοφυλάκων, ένας αξιωματικός
της αστυνομίας υπεύθυνος για τα μέτρα και τα σταθμά, ένας εφοριακός, ένας επί κεφαλής
αρχιτέκτων, ένας διοικητής της πόλεως, ανώτερος υπάλληλος για τα αγροτικά προϊόντα, λιμενάρχης,
τελώνης, εισπράκτωρ διοδίων…
Με λίγα λόγια, μαζί με τους στρατιώτες, στους οποίους έχει ανατεθή η άμυνα της πόλεως,
υπάρχουν ακόμη 12.000 ένοπλοι και ετοιμοπόλεμοι άνδρες του Ισλάμ.
Η τ ο π ο γ ρ α φ ί α τ ο υ φ ρ ο υ ρ ί ο υ:
Τα ισχυρά τείχη έχουν κτισθή πάνω στο γυμνό βράχο που υψώνεται πάνω από την ακτή.
Προς το μέρος της ξηράς, σε όχι μεγάλο ύψος, υπάρχει μιά ακρόπολις κτιστή. Όποιος ξεκινά από τα
σπίτια που βρίσκονται πιο κάτω, μέσα σ’ αυτή την ακρόπολη, προχωρεί προς βορράν, περνά από ένα
ανοικτό παρεκκλήσι και μιά έκταση πλούσια σε πρασινάδα, ως 500 βήματα μήκος. Ύστερα
ανηφορίζοντας κανείς απότομα αντικρύζει ένα μεγάλο τείχος.
*Ο κ. G. G. Miles είναι Καθηγητής Αμερικάνικου Πανεπιστημίου.
Το Ichqale είναι πενταγωνικό στο σχήμα, και είναι κτισμένο με πέτρα. Είναι ένα απολύτως απόρθητο
και στέρεο φρούριο. Το συνολικό μήκος των τειχών είναι 3.400 βήματα, και στις πλευρές υπάρχουν 5
τεράστια προπύργια. Οι τέσσερις πλαϊνοί τοίχοι είναι από λείο βράχο και έχουν είς την κορυφή
αγκαθωτό σύρμα. Σαν ένας ψηλός μιναρές, πετροπελεκητός, πάνω στην κορυφή ενός υψηλού λόφου
το Quale είναι πάντοτε έτοιμο για πόλεμο. Ενώ είναι αδύνατον να υπονομευθούν τα τείχη από
οποιαδήποτε κατεύθυνσι, για να επαληθεύση το ρητό ότι <<η θέλησις του ανθρώπου ημπορεί να
μετακινήση βουνά>>, ο Κιουτσούκ Χασάν Πασάς, κατόρθωσε κατά την διάρκειαν της πολιορκίας
και υπονόμευσε το φρούριο, κάτω από τον προμαχώνα του Ichqale, στη γωνία που αντικρύζει το
Namazgyah, και, οδηγώντας την Μουσουλμανική επίθεσι από την κατεύθυνσι αυτή, έγινε κύριος
αυτού του μεγάλου Φρουρίου εκείνη την ημέρα.
Όπως τα τείχη του φρουρίου των Χανίων, η εσωτερική επιφάνεια όλων των τειχών αυτού
του Ichqale είναι σκεπασμένη με χώμα. (;) Το πάχος του τείχους είναι δύο (μερικά χειρόγραφα
γράφουν 20) βήματα. Προς ανατολάς υπάρχει μιά Πύλη εφωδιασμένη με χονδρές σιδερένιες πόρτες,
που φθάνουν στο ύψος δύο σειρών ογκολίθων. Κρεμασμένο πάνω από την εξωτερική πόρτα, -σαν
σήμα ή έμβλημα-, υπάρχει ένα τεράστιο ψαροκόκκαλο, και διαμέσου αυτών των θυρών, διατρέχει
ένας φαρδύς, θολωτός διάδρομος, πάνω από τον οποίον υπάρχουν επάλξεις κατασκευασμένες με
χώμα. Μέσα στό Ichqale υπάρχουν 50 σπίτια με εκθαμβωτικά άσπρες στέγες. Πλάϊ σ’ αυτά υπάρχουν
μερικά υψηλά μέγαρα θαυμασίου ρυθμού, μεταξύ τών οποίων είναι και το Serai του Διοικητού του
Φρουρίου: πολυτελής κατοικία του Sheikh Mehmet Effendi. Υπάρχει επίσης το τζαμί του Σουλτάνου
Ιμβραίμ Χάν, και ένα μικρότερο τζαμί επίσης, καθώς και το οπλοστάσιο, αποθήκες για προμήθειες σε
τρόφιμα και δεξαμενές. Επίσης 40 πυροβόλα μεγάλου βεληνεκούς. Στην πραγματικότητα έχουν τόσα
πολεμοφόδια και στρατιωτικό εξοπλισμό, ώστε, ούτε ο Θεός να μην μπορεί να τα υπολογίση. (Είθε ο
Αλλάχ, ο προστάτης, να τους προστατεύση από διαβολικούς εχθρούς!)
Π ε ρ ί τ η ς φ ύ σ ε ω ς τ ω ν κ τ ι ρ ί ω ν κ ά τ ω α π ό τ ο φ ρ ο ύ ρ ι ο, ε ί ς τ α π ρ
ο ά σ τ ε ι α τ ο υ Ρ ε θ ύ μ ν ο υ:
Πάνω στην ακτή, πέρα από τα τείχη του φρουρίου, υπάρχει ένα εξωραϊσμένο ορθογώνιο
RIBAT (στρατιωτικός σταθμός) με χαμηλούς πέτρινους τοίχους και χωρίς τάφρο, και σε ωρισμένα
σημεία των πλευρών του υπάρχουν προπύργια, τα οποία εν τούτοις δεν είναι ισχυρά. Κανένα απ’
αυτά δεν θα μπορούσε ν’ αντισταθή είς επίθεσιν κατά την διάρκεια μιάς πολιορκίας. Ή συνολική
έκτασις αυτού του προαστείου είναι 4.600 βήματα.
Υπάρχουν τρείς μεγάλες πόρτες: Η μεγάλη πόρτα προς το μέρος του Giblah. Η άλλη που
αντικρύζει την ανατολή, η ΠΥΛΗ TEKKE (και οι δυό είναι πολύ ισχυρές τριώροφες πόρτες). Και η
πόρτα S-L-V-N-Y-E, που επίσης είναι εστραμμένη προς την Ανατολή. Απ’ αυτή την τελευταία πόρτα
μέχρι το λιμάνι δεν υπάρχουν τείχη. Αλλά όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν το φρούριο, είς όλο το μήκος
της ακτής ετοποθέτησαν πασσάλους σαν χαράκωμα, και προσπάθησαν να υπερπηδήσουν τα
απόκρημνα τείχη των προπυργίων, αλλά πάλι ήσαν πολύ χαμηλά (;).
Ακόμη, τα κανόνια που καλύπτουν ολόκληρο το λιμάνι φαίνονται από τις πολεμίστριες και
τις γωνιές (του κάστρου) και είναι πανέτοιμα.
Μέσα σ’ αυτό το προάστειο, -ένα καταπληκτικό πράγμα-, υπάρχουν οικοδομές που βλέπουν
προς την θάλασσα και ανήκουν σε απίστους που έμειναν στην πόλι. Η γλώσσα είναι ανεπαρκής να τις
περιγράψη και να τις επαινέση. Συνολικά υπάρχουν 3.700 δωμάτια. Αλλά αυτά δεν θα μπορούσαν να
ονομασθούν μέγαρα. Υπάρχουν μονάχα 77 απ’ αυτά. Ο αριθμός των δωματίων μετρήθηκε στην
απογραφή του Mϋkellep Pagha. Ανάμεσα στα μέγαρα είναι: Το Mϋkellep Pasha Serai, το Veli
Ketkoda Serai, το Shaban Alay Bcyi Serai, το Ankebut Ahmed Pasha Serai και…
Π ε ρ ί τ η ς α π α ρ ι θ μ ή σ ε ω ς τ ω ν Α υ τ ο κ ρ α τ ο ρ ι κ ώ ν Ο θ ω μ α ν ι κ ώ
ν κ α ι τ ω ν ά λ λ ω ν α ξ ι ο σ η μ ε ι ώ τ ω ν Τ ζ α μ ι ώ ν:
Τα κυριώτερα τζαμιά είναι έξη τον αριθμό: Πρώτο απ’ όλα, πάνω στην ακρόπολη, το τζαμί
του Ιμβραΐμ Χάν. Μετά, είς την πύλη Τεκκέ, το Τζαμί Βαλιδέ Σουλτάν. Είς την αγορά το Τζαμί Βελή
Χουσεΐν Πασά. Επίσης το Τζαμί Ανκεμπούτ Αχμέτ Πασά, απέναντι από την Πύλη Τεκκέ, μέσα στο
νεκροταφείο, το Τζαμί Βελή Πασά… όλ’ αυτά ικανά να εξυπηρετήσουν μεγάλους αριθμούς πιστών.
Οι εκκλησιές είχαν μετατραπή είς Μουσουλμανικούς τόπους λατρείας. Παλαιοί τόποι λατρείας…
Π ε ρ ί τ ο υ ε π ι σ ή μ ο υ κ α τ α λ ό γ ο υ τ ω ν Τ ζ α μ ι ώ ν (Mesajid) τ ο υ
Λ α ο ύ τ η ς Π ί σ τ ε ω ς:
Συνολικά υπάρχουν εννέα ενοριακά κοινόβια δια τους ευσεβείς και ασκητές μεταξύ των…
Ω ς έ π α ι ν ο ς δ ι α τ ι ς θ ε ο λ ο γ ι κ έ ς σ χ ο λ έ ς:
Υπάρχουν δύο Medreses δια τους μορφωμένους…
Π ε ρ ί τ ω ν π α ι δ ι κ ώ ν σ χ ο λ ε ί ω ν:
Συνολικά υπάρχουν τρία σχολεία για αγόρια: πρώτον…
Π ε ρ ί τ ο υ T e k k e τ ο υ A l – I a b a:
<<Η οικογένεια εκείνων που φορούν χειροποίητο ένδυμα των τιμημένων Δερβίσιδων>>).
Συνολικά υπάρχουν τρία κοινόβια δερβίσιδων, των αρχηγών του δερβισικού τάγματος των
Dhakirs. Ανάμεσα σ’ αυτά, ο Tekkes της Πύλης του Tekke ακμάζει… Έξω από την… Πύλη
είναι ο Τεκκές Βελή Πασά, (ένα χειρόγραφο έχει: Τεκκές Ντελή Χουσεΐν Πασά) ο οποίος
είναι ένα Khanaqan των Bektashis. Μοιάζει με το Bagh – I Irem (ένα γήινο, μυθικό
παράδεισο στην έρημο της Αραβίας) και αξίζει να το δη κανείς.
Π ε ρ ί τ ω ν μ α γ ε υ τ ι κ ώ ν λ ο υ τ ρ ώ ν τ α ο π ο ί α γ ε μ ί ζ ο υ ν τ
η ν ψ υ χ ή μ ε η ρ ε μ ί α κ α ι ε υ χ α ρ ί σ τ η σ ι:
Υπάρχουν δύο λαμπρά λουτρά, πρώτον…
Π ε ρ ί τ ω ν μ α γ ε ι ρ ε ί ω ν (Imaret), d a r a l’ i t’ a m γ ι α τ ο υς τ α
ξ ε ι δ ι ώ τ ε ς:
Υπάρχουν τρία ιδρύματα για προμήθειες. Αυτά είναι τα ακόλουθα: πρώτον το
μαγειρείον του Τζαμιού Δελή Χουσεΐν Πασά, το μαγειρείον του Τζαμιού Βαλιδέ Σουλτάν,
κοντά στην Πόλη Τεκκέ και το μαγειρείον του Τζαμιού Βελή Πασά… Όλα, πρωί – βράδυ
μοιράζουν την ευλογία ενός γεμάτου πιάτου σούπας για νέους και γέρους, πλούσιους και
φτωχούς…
Π ε ρ ι γ ρ α φ ή τ ω ν α γ ο ρ ώ ν κ α ι τ ω ν π α ζ α ρ ι ώ ν:
Υπάρχουν 150 μικρά καταστήματα που ανήκουν σε βιοτέχνες και εμπόρους, όπου
μπορεί κανείς να βρη οτιδήποτε.
Π ε ρ ι γ ρ α φ ή τ ω ν K h a n s τ ω ν Ι χ θ υ ε μ π ό ρ ω ν:
Υπάρχουν τρία Khans των κυριωτέρων εμπόρων, μεταξύ των οποίων…
Έ π α ι ν ο ς τ ω ν κ ρ η ν ώ ν π ο υ ε υ χ α ρ ι σ τ ο ύ ν τ η ν κ α ρ δ ι ά
κ α ι τ η ν ψ υ χ ή:
Υπάρχουν συνολικά δέκα κρήνες ποσίμου νερού, αλλά, μεταξύ αυτών,
αξιοσημείωτες είναι η Πηγή του Νερού της ζωής, η Qral Chslimesi (Βασιλική Πηγή) είς την
Πλατεία της Αγοράς. Από άσπρο μάρμαρο σκαλισμένη από ένα Φράγκο μεγάλο γλύπτη,
είναι στολισμένη με διάφορα είδη αναγλύφων. Απο τα στόματα και τις μύτες και τους
φαλλούς των προσώπων, τρέχει καθαρό διαυγές νερό, με τέτοιο τρόπο ώστε όλοι όσοι τα
βλέπουν, βάζουν τα δάκτυλά τους στα στόματά τους, με έκπληξη και αμηχανία…
Μ ι α υ π ο δ ε ι γ μ α τ ι κ ή ε ρ γ α σ ί α:
Μέσα στην πόλη υπάρχει ένας πύργος (φυλακών) είς την κορυφή του οποίου υπάρχει
ένα ρολόϊ το οποίον είναι ένα θέαμα πάρα πολύ αξιόλογο.
Ε π α ι ν ώ ν τ α ς τ ο α σ φ α λ έ ς λ ι μ ά ν ι γ ι α ν α υ τ ι κ ο ύ ς:
Το λιμάνι του φρουρίου ευρίσκεται είς το ανατολικό άκρο της πόλεως, είναι τεχνητό
και έχει χώρο για 50 ιστιοφόρα, αλλά όπως είναι ανοικτό προς την ανατολή, είναι
εκτεθειμένο είς τους ανατολικούς ανέμους, και όπως ο βυθός του είναι αμμώδης οι άγκυρες
δεν συγκρατούνται και τα μεγάλα ιστιοφόρα δεν μπορούν να πλευρίσουν εκεί.
Το οχυρό κοντά στο λιμάνι: Υπάρχει ένα άλλο Ich – Qale όπως πάνω από… (το
κείμενο κατεστραμμένο) … Υπάρχει ένα λαμπρό οχυρό δίπλα στην κάτω πόλι, που περιέχει
50 κανόνια.
Π ρ ο σ θ ή κ η:
Εκτός από τα κτίρια και τις οικοδομές του φρουρίου του Ρεθύμνου, τα χαμηλότερα
προάστεια περικλείουν μακρείς δρόμους με κληματεριές είς τις αγορές και τα παζάρια, ώστε
να μοιάζουν οι κύριες λεωφόροι με στολισμένα υπόστεγα. Μέσα σ’ αυτή την όμορφη αγορά,
έμποροι ασχολούνται με το εμπόριο και τις συναλλαγές, προστατευμένοι από τις καυστικές
ακτίνες του ηλίου το καλοκαίρι, σαν να βρίσκονται σε μυθικό παράδεισο, και τον χειμώνα,
επειδή το έδαφος είναι αμμώδες, δεν δημιουργείται λάσπη κάτω από τα πόδια.
Περίφημα σ’ όλο τον κόσμο είναι το νερό και ο αέρας του, τα <<Veloveds and
Beloveds>> του. Οι κήποι και τ’ αμπέλια του, τα λεμόνια και τα νεράτζια, τα ροδάκινα, τα
σύκα, τα σταφύλια και οι εληές του. Αρκετά κοντά, προς τ’ ανατολικά του φρουρίου, είναι
το (Χριστιανικό;) χωριό, γνωστό σαν Bostanli που αξίζει να το επισκεφθή κανείς.
Ονομάζεται έτσι εξ αιτίας των πλούσιων κήπων του. Προχωρώντας πέρα απ’ αυτό και πέρα
από μια τοποθεσία γνωστή σαν Delikli Tash και Qinarja Khan, φθάνει κανείς σε πέντε ώρες
στο τσιφλίκι του Χουσεΐν Πασσά, όπου υπάρχει ένα χάνι και ένα καφενείο και λίγα μαγαζιά.
Επίσης ένας ξενώνας, όπου μπορεί κανείς να περάση τη νύχτα και όπου περάσαμε πολύ
ωραία. Κατόπιν, προχωρώντας ανατολικά, και σε απόσταση… ωρών περνώντας μερικές
φοβερές τοποθεσίες, υπάρχει μια δροσιστική πηγή, γνωστή σαν Papas Cheshimesi. Ύστερα
πάλι ανατολικά, σε απόστασι δύο ωρών, φθάνει κανείς στο χωριό του Kϋpler (ή Kϋplu) …
(;) Εξ αιτίας του ότι κατασκευάζουν εδώ στάμνες, λαγήνια και κεραμίδια οι εντόπιοι
(Χριστιανοί) το ονομάζουν Kϋpler ή Kϋplu Koy. Εδώ υπάρχει και ένα χάνι και τρία
καφενεία και περίπου δέκα μαγαζιά. Δυό ώρες μακρύτερα, προς ανατολάς, περνά κανείς το
Γενί Γκαβέ και… ή τρείς ώρες μακρύτερα…
Η μετάφρασις είναι από τον τόμο VIII σελ. 389- 392 της εκδόσεως Istambul του
Evliya Chelebi.
Δια την παρουσίασιν: Μιχάλης Μ. Παπαδάκις
