Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Χωριό Ακούμια που λέγεται και Κ ο ύ μ ι α ανήκει στην επαρχία Αγίου Βασιλείου. Βρίσκεται 39χμ. νοτιοανατολικά του Ρέθυμνου και σε υψόμ. 525μ., με 825 κατοίκους. Το χωριό είναι κτισμένο στις βόρειες πλαγιές του βουνού Σιδερώτα. Από την περιοχή του χωριού πηγάζει ο Ακουμιανός ποταμός που χύνεται κοντά στο ακρωτήρι Μέλισσα, το αρχαίο Ψ ύ χ ι ο. Στην κοινότητα υπάγεται και το χωριό Β ρ ύ σ ε ς. Η ονομασία του χωριού προέρχεται από τα κούμια δηλ. τα χαμόσπιτα στα οποία ζούσαν οι κάτοικοι την εποχή της Τουρκοκρατίας (1300). Λέγεται ακόμη ότι από το χωριό είχε περάσει κάποιος από τους αυτοκράτορες Κομνηνούς.
Το χωριό εμφανίζεται επί Τουρκοκρατίας. Άγνωστη όμως παραμένει η χρονολογία εμφάνισής του. Πάντως οι κάτοικοί του είναι Κρήτες.
Παλιότερες οικογένειες είναι οι Μαρινάκηδες, Παπαδάκηδες, Παναγιωτάκηδες.
Κύριες ασχολίες των κατοίκων είναι η καλλιέργεια της ελιάς, των χαρουπιών και η κτηνοτροφία.
Το 1866 έγινε σύσκεψη στην κεντρική πλατεία του χωριού των οπλαρχηγών της περιοχής με αρχηγό τον Αναγνώστη Μαρινάκη (καπετάνΜαρίνο), για τη συνέχιση της επανάστασης. Δυο χρόνια αργότερα έγινε, κοντά στο Βρυσανό ποταμό, μάχη κατά την οποία οι επαναστάτες και οι εθελοντές του Πετροπουλάκη θρήνησαν διακόσιους νεκρούς. Οι κάτοικοι του χωριού πήραν μέρος σ’ όλους τους πολέμους με μεγάλες απώλειες στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων.
Οι κάτοικοι διηγούνται τον παρακάτω θρύλο: Στην πίσω πλευρά του χωριού, στο όρος Σιδερώτας, στην πλευρά προς το Λιβυκό Πέλαγος, σε υψόμ. πιο μεγάλο απ’ αυτό του χωριού, υπάρχει το μοναστήρι του Αγίου Ονούφριου. Ένας από τους μοναχούς του μοναστηριού, με το όνομα Γεράσιμος, είχε μαντικές και προφητικές ικανότητες. Διηγούνται λοιπόν ότι κάποτε πέρασαν από το μοναστήρι τρεις φυγόδικοι, με σκοπό να σκοτώσουν το μοναχό, γιατί δεν δέχονταν τις μαντείες του. Αφού τους είπε να καθίσουν, τους προσέφερε λίγο νερό για να ξεδιψάσουν και μετά τους προέτρεψε να εκτελέσουν το σκοπό για τον οποία είχαν φτάσει εκεί.
Καθώς έπιναν το νερό του ενός βάφτηκε κόκκινο, εκείνος απόρησε και ο μοναχός του είπε ότι ήταν το αίμα του αδελφού του που είχε σκοτώσει. Και πράγματι έτσι ήταν. Μετά απ’ αυτό κατάλαβαν ότι πράγματι ο μοναχός Γεράσιμος ήταν προφήτης και έσκυψαν και τον προσκύνησαν.
Λέγεται επίσης ότι κάποιος άλλος χωρικός που αμφισβήτησε την αγιότητα του μοναχού, πήγε στο μοναστήρι και κάρφωσε το δρεπάνι του επάνω στον τάφο του, οπότε ένιωσε μεγάλους πόνους στο αυτί του. Όταν έβγαλε το δρεπάνι σταμάτησε ο πόνος και προσκύνησε τον Άγιο γέροντα.
Στο χωριό υπάρχει η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα (1389) με καλοδιατηρημένες τις εικόνες του ζεύγους των δωρητών με τις χαρακτηριστικές στολές των Κρητικών του 14ου αιώνα. Το όνομα του κτήτορα είναι παπά-Μιχαήλ Κουδουμνής και λοιποί «ων ο Κύριος οίδε τα ονόματα».
Άλλες εκκλησίες είναι: της Κοίμησης της Θεοτόκου, πολιούχος του χωριού, ρυθμού βασιλικής, της Αγίας Μαρίνας, του Αγίου Ιωάννου, της Αγίας Παρασκευής, του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Νικολάου, της Αγίας Κεράς. Επίσης υπάρχει και το μοναστήρι του Αγίου Αντωνίου με ένα μόνο μοναχό.
