Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Το χωριό Αγία Παρασκευή ανήκει στην επαρχία Αμαρίου του νομού Ρεθύμνου, απ’ το οποίο απέχει 59 χμ. Βρίσκεται σε υψόμ. 170 μ. Σήμερα κατοικείται από 120 άτομα, τα οποία ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Τα κυριότερα προϊόντα που παράγουν είναι οι ελιές, τα χαρούπια και τα σιτηρά.
Το όνομα του χωριού οφείλεται στην ομώνυμη βυζαντινή εκκλησία Αγία Παρασκευή που υπάρχει ακόμη και σήμερα, και που χρονολογείται το 15ο αιώνα.
Από τις εκκλησίες που υπάρχουν στο χωριό, υπολογίζεται ότι αυτό κτίστηκε το 12ο αιώνα. Όμως, επειδή στα κτήματα γύρω απ’ αυτό βρέθηκαν τάφοι και αγγεία, που ανήκουν στη μινωική εποχή, υποστηρίζεται ότι μπορεί να υπήρχε από τότε.
Οι κάτοικοι της Αγίας Παρασκευής, όπως και πολλών άλλων χωριών της Κρήτης, είναι γνήσιοι Κρητικοί, που ήρθαν εδώ από τα Σφακιά και άλλα γειτονικά χωριά.
Οι παλιότερες οικογένειες του χωριού είναι οι Μολιαροί, οι Γιασαφάκηδες, οι Πουτσάκηδες, οι Κανάκηδες, οι Καλογεράκηδες, οι Τζεκάκηδες, οι Παττακοί και οι Τρουλινοί.
Επί Τουρκοκρατίας στην περιοχή εγκαταστάθηκαν πολλοί Τούρκοι, γιατί ο τόπος ήταν πεδινός και εύφορος. Οι αγάδες που έζησαν εδώ, ήταν οι πιο σκληροί και οι πιο πλούσιοι όλης της Κρήτης. Η ονομασία της περιοχής τότε ήταν Μ ε ξ ά ρ ι α (τουρκική λέξη).
Στην θέση Σ π ο ρ έ υπάρχει ένα σπήλαιο που χρησίμευε σαν καταφύγιο για τα γυναικόπαιδα τον καιρό της Τουρκοκρατίας και για τους αντάρτες τον καιρό της Γερμανικής Κατοχής.
Στη Μάχη της Κρήτης 15 κάτοικοι του χωριού πολέμησαν για την ελευθερία της Ελλάδας.
Στο χωριό εκτός από την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, σώζεται και η βυζαντινή εκκλησία της Παναγίας (Κοίμηση της Θεοτόκου) που είναι παλιότερη και έχει αξιόλογες τοιχογραφίες ανάμεσα στις οποίες και μια του Ευαγγελισμού. Κτίστηκε το 1516 από τον παπά-Καλλέργη και τη γυναίκα του που είναι απόγονοι της βυζαντινής οικογένειας των Καλλέργηδων.
Αγία Παρασκευή, η. Χωριό και κοινότ. επαρχίας Αμαρίου, ν. Ρεθύμνου, κάτ. (1981) 90, υψ. 160μ. Απέχει 59χλμ. από το Ρέθυμνο. Αναφέρεται στην επαρχία Αμαρίου 10 1577 από Fr. Barozzi, (fo 27v) S(an)ta Venerand από τον Καστροφύλακα (Κ175) S. Veneranda με 95 κάτ. το 1583 και από τον Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 129) S. Veneranda, Sagudhi, το 1630 (πιθανόν είναι το όνομα του φεουδάρχη). Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται Hagia Paraskeve (R. Pashley, Travels in Crete, II, 314) με 15 χριστιαν. οικογένειες. Το 1881 αναφέρεται στο δήμο Αποδούλου με 78 Χριστιανούς κάτ. και το 1900 με 157 κάτ. Το 1928 αναφέρεται στην κοινότητα Αγ. Ιωάννου με 169 κάτ. το 1940, αποτελεί δική του κοινότ. με 188 κάτ., το 1951 με 157, το 1961 με 154 και το 1971 με 97κάτ. Μέσα στο χωριό είναι η εκκλησία της Παναγίας, αφιερωμένη στην Κοίμηση, τοιχογραφημένη, με καλά διατηρημένες τοιχογραφίες, του 16ου αιώνα. Σωζομένη επιγραφή αναφέρει: + Ανηγέρθη εκ βάθρου και ιστορήθη ο θείος και πάνσεπτος ναός ούτος της υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, δι’ εξόδου και κόπου κυρού Γεωργίου ευλαβεστάτου ιερέως του Βαρούχα άμα συν τη αυτού συζύγω τιμιωτάτη πρεσβυτερήσι, επί τη επαρχία του ευγενεστάτου και τρισεντιμωτάτου αυθεντός κυρού Γεωργίου Καλιέργη. Έτους ΖΚΔ’ (=7024)=1516.» (Βλ. G. Gerola, Monumenti ecc. IV, p.500) έγχρωμο αντίγραφο της εικόνας των ιδρυτών βλ. Gerola, Monumenti ecc. Vol. II, Πίν. 13) Στο ειλητάριο που κρατούν στα χέρια των, κάτω από την εκκλησία που αφιερώνουν, οι αφιερωτές, παπά Γεώργιος Βαρούχας και η πρεσβυτέρα του, είναι γραμμένοι οι παρακάτω δεκαπεντασύλλαβοι, ανομοιοκατάληκτοι στίχοι -ποίημα πιθανώς κατά τον Gerola- του ίδιου του παπά Βαρούχα: Ημείς εις σε ελπίζομεν, δέσποινα Θεοτόκε, ως ούσα σκέπη κρατεά, αντίληψις οξεία εις τον ναόν προστρέχοντες, ον νυν περικρατούμεν, και ηξιώθημεν ημείς ανακαινήσαι τούτον εκ βάθρων των οικοδομών και συνηστορηθίναι ίνα σε έχομεν αεί υπέρμαχον προστάτην και σκέπε φρούρισον ημάς συν τοις εμοίς φιλτάτοις τέκνοις από πάσης προσβολής και εκ παντός κινδύνου, και λύτροσε κολάσεως πάντας τους ορθοδόξους.
