Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Χωριό της επαρχίας Μυλοποτάμου. Βρίσκεται στα βορειοδυτικά της επαρχίας και απέχει 180 μ. και έχει 400 περίπου κατοίκους, μαζί με τους κατοίκους των συνοικισμών: Νέα Μαγνησία, Άγιος Νικόλαος και Βιράν Επισκοπή.
Το όνομα του χωριού προέρχεται από τα ερίφια που έτρεφαν και τρέφουν ακόμα στο χωριό.
Οι πρώτοι κάτοικοι του σημερινού χωριού ήρθαν εδώ στις αρχές του αιώνα. Οι παλιότερες οικογένειες είναι οι Λαγγουβάρδοι, Μονιάκοι, Ουρανοί, Αποστολάκηδες και Τσιλιγκάκηδες.
Στην περιοχή υπάρχει σπηλιά μήκους 4 χμ. με σταλαγμίτες και υπόγειο ποταμό που λέγεται Αγιασμάτσι (δυόσμος). Εδώ υπάρχουν τεχνικά έργα ύδρευσης άγνωστο ποιας εποχής. Από αυτό το νερό υδρεύονται τα χωριά Έρφοι και Πρίνος.
Στο χωριό υπάρχει και μια εκατόμβη που στην Τουρκοκρατία χρησίμευσε σαν κρυφό σχολείο. Αυτό υποστηρίζουν οι κάτοικοι γιατί υπάρχουν δύο ανοίγματα που το ένα έβγαζε στην τότε εκκλησία. Τώρα πάνω στα ερείπια της εκκλησίας έχουν κτίσει το σχολείο.
Στους Έρφους υπάρχουν οι εκκλησίες του Αγίου Ιωάννη και του Αγίου Βλάση του 1050. Υπήρχε ακόμα μια παλιότερη αφιερωμένη στο Σωτήρα Χριστό που σήμερα έχει γκρεμιστεί.
Η ονομασία του χωριού προέρχεται από το αρχαίο όνομα Αρίφιοι ή Αρύφιοι όπως αναφέρει ο δάσκαλος πληροφορούμενος από κάποιον περαστικό το 1950. Οι κάτοικοι του χωριού είναι 150 άτομα.
Ο Τσαγκαράκης Κωνσταντίνος του Δημητρίου ηλικίας 75 χρόνων μας αναφέρει ό,τι θυμάται από τον πατέρα του, ο οποίος ζούσε στο χωριό μαζί με τους Τούρκους.
Η φυγή των Τούρκων από το χωριό έγινε το 1922. Τις περιουσίες τους μοιράστηκαν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες.
Στο κέντρο του χωριού υπήρχε το Τούρκικο Κονάκι, το οποίο γκρεμίστηκε από τους Έλληνες και στη θέση του κτίστηκαν σύγχρονα σπίτια. Στο χώρο του Κονακιού και σήμερα στην αυλή του σπιτιού του Νικολουδάκη βρίσκεται κατακόμβη με αγιογραφίες.
Το 1969 κτίστηκε με τσιμέντο και χρησιμοποιήθηκε από τους κατοίκους ως σκουπιδότοπος. Την εποχή της Τουρκοκρατίας χρησιμοποιήθηκε από τους Τούρκους ως στέρνα όπου μαζεύονταν το νερό της βροχής, που τους ήταν απαραίτητο για την καθημερινή χρήση.
Σε είκοσι μέτρα απόσταση από την κατακόμβη υπήρχε Διμάρτυρη εκκλησία με δυο ιερά. Το ένα ιερό ήταν του Χριστού του Σωτήρα. Θυμούνται ακόμη μια μεγάλη ξύλινη εικόνα η οποία έγραφε: «Ο Χριστός ευλογεί τα παιδιά». Η εκκλησία γκρεμίστηκε το 1930 και στη θέση της κτίστηκε το σχολείο. Ήταν Βυζαντινού ρυθμού και λέγεται πως κτίστηκε ταυτόχρονα με την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη η οποία χρονολογείται το 315 μ.Χ. από το Βυζαντινολόγο Κωνσταντίνο Καλοκύρη, ο οποίος πέρασε από το χωριό το 1965. Στο εσωτερικό της εκκλησίας υπάρχουν τοιχογραφίες μεγάλης αξίας. Πάνω από τη βορεινή πόρτα υπάρχει η αγιογραφία «Η Κρίση του Σολομώντα». Το κατώφλι της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη, το οποίο έχουν χρησιμοποιήσει από άλλο κτίσμα της γύρω περιοχής, έχει επάνω σκαλισμένα δυο φίδια οι κεφαλές των οποίων ενώνονται.
Το 1905 στην τοποθεσία Κουλές, που σημαίνει φυλάκια, υπήρχε ένα άνοιγμα μέσα στο οποίο έπεσε ένα ρυφάκι του Κουντουρογιάννη. Ο Κουντουρογιάννης ζήτησε βοήθεια από το φυλάκιο να το βγάλουν και να το φάνε. Ο Τούρκος που κατέβηκε να το βγάλει είδε πολλά αγάλματα με διάφορες μορφές. Μετά από την φυγή των Τούρκων ο φρουρός ενημέρωσε τον τότε αρμοστή της Κρήτης Γεώργιο, ο οποίος έσπευσε για την αναζήτησή τους αλλά δεν βρήκε το σημείο. Πιστεύεται ότι ακόμη είναι εκεί.
Το 1983 μια ομάδα νέων του χωριού βλέποντας στην είσοδο της σπηλιάς Αγιαμάτσι, οστά, κάνοντας ανασκαφή σε μικρό βάθος, βρήκαν τρία κρανία. Το ένα ήταν κολλημένο στους βράχους περιβαλλόμενο από σταλακτίτες.
Σύμφωνα με τα ευρήματα του χωριού και από τα λεγόμενα των κατοίκων φαίνεται πως η περιοχή είχε κατοικηθεί σε όλες τις εποχές με μια μικρή απομάκρυνση των Ελλήνων την εποχή της Τουρκοκρατίας.
Από τις παλαιότερες οικογένειες ήταν οι: Μονιάκηδες, Λαγγουβάρδοι, Τσαγκαράκηδες, Ουρανοί, Καραβάνηδες και Μποτόνηδες.
