Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Χωριό της επαρχίας Μυλοποτάμου. Απέχει 37 χμ. από το Ρέθυμνο. Βρίσκεται σε υψόμ. 420μ., στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη. Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή του 1981 οι κάτοικοι είναι 555.
Οι οικισμοί του είναι: Αργουλιό, Καστρί, Αβδελάς και Μούντρος ή Απανωκάστρι.
Γύρω από το Πανωκάστρι βρίσκονται ίχνη παλαιάς πολιτείας. Ο βράχος της Ακρόπολης είναι σκαμμένος έτσι ώστε να δημιουργεί ένα μεγάλο χώρο ο οποίος στηρίζεται με κολώνες από τον ίδιο βράχο και σώζονται λουτήρες και μωσαϊκά και πολεμίστρες με πέτρες, τις οποίες είχαν τρυπήσει ενδιάμεσα για να μπορούν να πολεμούν και να προστατεύονται. Επίσης σώζονται ίχνη παλαιού υδραγωγείου. Λίγο πιο κάτω από το σπήλαιο υπάρχουν δυο πηγάδια σκαλισμένα μέσα στο βράχο και κτισμένα με πέτρες ακανόνιστες. Κοντά στο υδραγωγείο υπάρχει παλαιά εκκλησία του Αγίου Στέφανου, ο Άγιος Γεώργιος καινούργια και η Αγία Παρασκευή του 13ου αιώνα. Στον οικισμό Αργουλιό υπάρχει η εκκλησία της Πεντηκοστής. Στον οικισμό Αβδελά υπάρχουν οι εκκλησίες: του Αγίου Ιωάννη και της Παναγίας της Υπαπαντής, η οποία βρίσκεται μέσα σε σπήλαιο και λειτουργείται στις 2 Φεβρουαρίου.
Στην τοποθεσία Βρύση, 300 μ.. έξω από τον Άγιο Μάμα, εμφανιζόταν τον παλαιότερο καιρό Νεράιδες οι οποίες έπλεναν τα ρούχα τους και χόρευαν. Λέγεται πως κάποτε ενώ περνούσαν πολλοί άνθρωποι κάποιος κατάφερε και άρπαξε το μαντήλι της Νεράιδας.
Στο νότιο μέρος του χωριού υπάρχει ένα βουνό με το όνομα Καλαμαράς. Στην κορφή του βουνού υπάρχει το σπήλαιο Καλαμαρά και σ’ αυτό οφείλει την ονομασία του το βουνό. Επίσης υπάρχει και το σπήλαιο Κακοπέρατες. Βρίσκεται στον οικισμό Αβδελάς. Εκεί κατέφευγαν οι χριστιανοί με τον ερχομό των Τούρκων.
Μέσα στο χωριό υπάρχει η εκκλησία της Αγίας Ειρήνης του 15ου αιώνα αγιογραφημένη. Εκεί είναι και το κοιμητήρι του χωριού.
Κοντά στο χωριό Καστρί υπήρχε το χωριό Κούκουμος. Καταστράφηκε ολόκληρο από τους Τούρκους την εποχή που οι μοναχοί της Αγίας Ειρήνης είχαν διαμάχη με τους Τούρκους.
Το όνομα του χωριού προέρχεται από τα όνομα του Αγίου Μάμαντος, αγίου από την Καππαδοκία της Μ. Ασίας, ο οποίος θεωρείται ο προστάτης των ζώων, και επειδή το χωριό είναι ορεινό και οι κάτοικοί του ζουν από την κτηνοτροφία, έδωσαν το όνομα του αγίου στο χωριό τους.
Το χωριό πρωτοκατοικήθηκε κατά το 13ο αιώνα. Πάντως ξέρουμε ότι το 1433 οι Βενετοί είχαν κτίσει το χωριό Α ρ γ α λ ι ό, όπου εκεί ήταν παλιά το χωριό του Αγίου Μάμαντος. Οι παλιότερες οικογένειες είναι οι Αλεφαντινοί, Αρχοντάκηδες, Ρουσσάκηδες, Ζουρίδες. Οι κάτοικοι εκτός από την κτηνοτροφία ασχολούνται και με τη γεωργία, παράγουν λάδι, χαρούπια και κηπευτικά.
Το 1943 οι Γερμανοί εκτέλεσαν σαράντα ένα άτομα στους πρόποδες του Ψηλορείτη, στο γουρουνόλακκο στη θέση Ζ ω ν ι α ν ά.
Στο χωριό υπάρχουν και οι εξής εκκλησίες: Αγίου Μάμαντος, Αγίου Γεωργίου και ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου του 14ου αιώνα αγιογραφημένη, η οποία κάηκε από τους Τούρκους και από τότε έχει μείνει έτσι, χωρίς να γίνει καμιά προσπάθεια αναστήλωσής της.
Η Μονή Αγίας Ειρήνης, ήταν μονή ανδρών και είχε 7 μοναχούς. Δίπλα στη μονή υπήρχε ένα Τουρκοχώρι που λεγόταν Αβδανίτες. Οι μοναχοί σκότωναν έναν – έναν τους Τούρκους του χωριού, και μάλιστα έναν Τούρκο τον είχαν κτίσει σ’ έναν τοίχο. Οι Τούρκοι αντιλήφθηκαν τις ενέργειες των μοναχών, τους συνέλαβαν και τους βασάνισαν. Ένας από τους μοναχούς όμως δεν άντεξε τα βασανιστήρια και πρόδωσε τις ενέργειες των μοναχών. Έτσι, οι Τούρκοι σκότωσαν όλους τους μοναχούς και τον προδότη τον σούβλισαν. Στα τείχη άλλου μοναστηριού έχουν σωθεί πολεμίστρες. Κατά πάσα πιθανότητα οι μοναχοί αυτοί ανήκαν στην Μονή Δισκουρίου, της περιοχής Λ ι β α δ ί ο υ.
Στο χωριό διατηρείται η παράδοση των ωραίων υφαντών, καθώς και ο παραδοσιακός κρητικός γάμος, με την ανταλλαγή μαντινάδων και την παραλαβή της νύφης από το σπίτι της από το γαμπρό και τον παπά. Επίσης, όταν γεννιέται αγόρι στο χωριό, πυροβολούν στον αέρα.
Το χωριό έχει δυο σπηλιές: η μία είναι του Δράκου απ’ όπου οι κάτοικοι φοβούνται να περάσουν τη νύχτα, και η άλλη είναι η σπηλιά του Αρναούτη, που ονομάστηκε έτσι γιατί εκεί είχε σκοτωθεί ένας Τούρκος.
ΑΠΟ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ (ΤΟΠΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ)
ΑΛΥΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΜΑ
ΥΔΡΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΔΟΠΟΙΊA
Της Εύας Λαδιά
Θα μπορούσε να θεωρηθεί υπερβολικό. Κι όμως είναι χαρακτηριστική περίπτωση στρατιώτη που όσον καιρό υπηρετούσε δεν παρέλειπε κάθε φορά να αναφερόταν στου ανωτέρους του μετά από το όνομα και το λόχο που υπηρετούσε, να προσθέτει «Από τον Άγιο Μάμα».
Αυτό δεν δείχνει μόνο το πάθος των κατοίκων του γραφικού αυτού χωριού για τον τόπο τους, αλλά και την υπερηφάνεια που νιώθουν – δικαιολογημένα- καθώς αναλογίζονται το ιστορικό παρελθόν του χωριού και το ανθρώπινο δυναμικό του, το προικισμένο με πολλές δυνατότητες.
Σε υψόμετρο 460μ. στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη και εξακόσιους κατοίκους μαζί με τους οικισμούς Αργουλιό, Καστρί και Αβδελά, ο ΑγιοςΜάμας δεν είναι από τις λίγες περιοχές που δεν εγκαταλείπουν οι κάτοικοι τους αναζητώντας καλύτερη τύχη στην πόλη.
Το χωριό φαίνεται ότι πρωτοκατοικήθηκε κατά το 13ο αιώνα. Γνωστό είναι πάντως ότι το 1433 οι Βενετοί είχαν κτίσει το χωριό Αργουλιό εκεί όπο0υ η παλιά θέση του χωριουΑγιοςΜάμας.
Το όνομα προέρχεται από τον Άγιο εκ Καππαδοκίας της Μ. Ασίας που θεωρείται προστάτης των ζώων. Η επιλογή δεν είναι τυχαία από κατοίκους που αποζούν κυρίως από την κτηνοτροφία.
Ιστορική συγκυρία το γεγονός ότι την ημέρα που μαρτύρησε ο Άγιος, στις 2 του Σεπτέμβρη, οι Γερμανοί εκτέλεσαν 41 άτομα στους πρόποδες του Ψηλορείτη στη θέση Γουρνόλακκος.
Οι κάτοικοι τιμούν τις παραδόσεις τους και είναι χαρακτηριστική η επιδεξιότητα των γυναικών στα υφαντά. Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι ο γάμος στον ΑγιοΜάμα διατηρεί ανόθευτα τα στοιχεία της παράδοσης, ενώ πανηγυρίζεται η γέννηση του αγοριού.
Η Κοινότητα είναι ορεινή, με αρκετά προβλήματα. Το πρόβλημα της ύδρευση ιδιαίτερα απασχολεί άμεσα τον σημερινό κοινοτάρχη. Εκείνο που τον ενδιαφέρει κυρίως να εξασφαλιστεί η ποιότητα του νερού, που σε ποσότητα πλέον καλύπτει τις ανάγκες χάρις σε κάποιες γεωτρήσεις, αλλά η κατασκευή του δικτύου ελλοχεύει πολλούς κινδύνους καθώς είναι ευπρόσβλητο στη ρύπανση.
Άμεσος στόχος του κοινοτάρχη γι’ αυτό είναι κατασκευαστεί δίκτυο μακριά από σημεία που απειλούν με μόλυνση το νερό.
Η Υγειονομική Υπηρεσία έχει αρκετές φορές επισκεφθεί τον ΆγιοΜάμα με πρόσκληση της κοινότητας και εχει κάνει ελέγχους εξετάζοντας την ποιότητα του νερού.
Για προληπτικούς λόγους εξάλλουέχει ενημερώσει τους κατοίκους δίδοντας τις απαραίτητες οδηγίες ώστε να μην αντιμετωπίσουν πρόβλημα υγείας εξαιτίας του νερού.
Μεγάλο πρόβλημα δημιουργεί επίσης στην περαιτέρω ανάπτυξη του χωριού η έλλειψη αγροτικής οδοποιίας που θα μπορούσε να προσφέρει μεγάλη ανακούφιση στους αγρότες της περιοχής. Και ο μεγαλύτερος στόχος είναι να αξιοποιηθούν τα απομεινάρια των αιώνων που υπάρχουν στην κοινότητα, ιδιαίτερα στον οικισμό Καστρί, όπου ιδιαίτερα οι δεξαμενές παρουσιάζουν σημαντικό ενδιαφέρον.
«Ένας καθαρισμός τους είναι απαραίτητος, τονίζει ο Πρόεδρος της Κοινότητος. Πού όμως να βρεθούν τα χρήματα;»
Παράλληλα προωθείται η δημιουργία χώρου άθλησης των νέων που είναι αρκετοί στην περιοχή. Ο δρόμος είναι δύσκολος για τον κοινοτάρχη που χρειάζεται έργα υποδομής για να βοηθήσει το χωριό του. Ο κ. Γιώργος Ρουσάκης όμως, που μετά από μια επιτυχημένη επαγγελματική καριέρα γύρισε στον τόπο του από αγάπη γι’ αυτόν, δείχνει πως διαθέτει όλη τη διάθεση για να επιτύχει τους στόχους του.
Και μόνο το γεγονός ότι πρόσφατα έφερε τον ΆγιοΜάμα, στο επίκεντρο της δημοσιότητας με την αδελφοποίησηομώνυμων κοινοτήτων από την Ελλάδα και την Κύπρο ΄κι έκανε όλους τους προσκείμενους στην τοπική Αυτοδιοίκηση κύκλους να εκφράζονται με θαυμασμό και να επαινούν αυτή την πρωτοβουλία, εδραιώνει τις ελπίδες για ένα καλύτερο μέλλον του χωριού.
