Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Χωριό της επαρχίας Μυλοποτάμου. Απέχει 38 χμ. νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου σε υψόμ. 360μ. Βρίσκεται μεταξύ Καλύβου και Αγίου Μάμαντος. Σήμερα το κατοικούν μόνο 70 άτομα.
Το όνομα του το πήρε από την ομώνυμη εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου.
Το χωριό εμφανίζεται κατά το 12ο αιώνα. Σ’ αυτό συνηγορούν και τοιχογραφίες των εκκλησιών, αλλά και η ίδια η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου που χρονολογείται από το 12ο αιώνα. Οι κάτοικοι είναι Κρητικοί, που ήλθαν εδώ από τα γύρω χωριά.
Παλιότερες οικογένειες είναι οι Δαφνομήληδες, Χατζηδάκηδες, Αρχαγγέληδες, Βασιλάκηδες, Βασαλήδες, Τσιρήνηδες, Βαρβέρηδες.
Οι κάτοικοί του ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Στην εποχή της Τουρκοκρατίας ζούσαν Τούρκοι στο χωριό. Σώζεται μάλιστα και σήμερα το σπίτι του Τουρκοκρητικού Αγά Χατζιδάκη -όπου κατοικεί σήμερα ένας απόγονός του- με τούρκικη επιγραφή στην εξώθυρα.
Σχεδόν όλο το χωριό έλαβε μέρος στη Μάχη της Κρήτης.
Στην τοποθεσία Περιστερές υπάρχουν δυο μεγάλα σπήλαια με σταλακτίτες και σταλαγμίτες. Και τα δυο σπήλαια έχουν μεγάλο βάθος. Τα σπήλαια βρίσκονται το ένα στον Πάνω Περιστερέ και το άλλο στον Κάτω Περιστερέ. Μάλιστα εκεί φωλιάζουν πολλά περιστέρια και ίσως να λέγεται γι’ αυτό η τοποθεσία Περιστερές. Ο θρύλος λέει ότι οι παλιοί ρίξανε στο πάνω σπήλαιο έναν κόκορα που βγήκε στο κάτω σπήλαιο.
Δίπλα από το χωριό περνάει ο ποταμός Γεροπόταμος. Πάνω από το ποτάμι στη θέση Β ο υ κ ο λ ί δ ι α υπήρχε μεγάλο σπήλαιο όπου οι Χριστιανοί επί Τουρκοκρατίας έκρυψαν τις περιουσίες τους και έφραξαν την είσοδο, μετά έφυγαν από το χωριό και δεν ξαναγύρισαν. Οι σημερινοί κάτοικοι δεν μπόρεσαν να βρουν την είσοδο. Σε μιαν άλλη τοποθεσία με το όνομα Μ α ύ ρ α Σ π ή λ α ι α, υπάρχουν πολλές μικρές σπηλιές, στην πάνω μεριά του φαραγγιού.
Υπάρχει μάλιστα και η εξής παράδοση για το χωριό: Το χωριό είχε τρεις εισόδους, που τα βράδια τις κλείνανε. Στις τρεις εισόδους υπάρχουν τρεις εκκλησίες: του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, της Παναγίας και του Αγίου Γεωργίου. Όταν κάποτε έπεσε πανώλη, οι ντόπιοι πίστευαν ότι η αρρώστια ήταν γυναίκα που προσπαθούσε να μπει στο χωριό για να αρρωστήσουν οι κάτοικοι, αλλά οι τρεις άγιοι δεν την άφησαν. Στον τοπική διάλεκτο την πανώλη τη λένε πανώγλα.
Στο χωριό υπάρχουν και οι εξής εκκλησίες: του Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου, που χρονολογείται από το 12ο αιώνα. Είναι η πιο παλιά εκκλησία της επαρχίας Μυλοποτάμου. Το τέμπλο της είναι πολύ παλιό και έχει επιδιορθωθεί. Παλιότερα το νεκροταφείο που υπήρχε γύρω από την εκκλησία ήταν το μοναδικό. Της Κοίμησης της Θεοτόκου, σύγχρονη του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Έχει τοιχογραφίες και είναι ανακαινισμένη. Του Αγίου Γεωργίου, όπου μεταφέρθηκε τελευταία νεκροταφείο. Χτίστηκε επί Τουρκοκρατίας, από τον Τουρκοκρητικό Αγά Χατζιδάκη. Λένε μάλιστα ότι την έκτισε εκπληρώνοντας κάποιο τάμα που είχε κάνει στον Άγιο, παρακαλώντας τον να τον αφήσει να μπει στο χωριό.
Άγιος Ιωάννης, ο. Χωριό και κοινότητα επαρχίας Μυλοποτάμου, ν. Ρεθύμνου, κάτ. (1981) 91 υψ. 430μ. Βρίσκεται στο 40 χλμ. της αρτηρίας Ρέθυμνο – Πέραμα – Χουμέρι – Αγ. Ιωάννης. Αναφέρεται στην επαρχ. Μυλοποτάμου το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo28r) S. Zuanne, από τον Καστροφύλακα (Κ173) S. Zuanne με 119 κάτ. το 1583, από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 132) S. Giovanni το 1630. Στην τουρκική απογραφή του 1671 αναφέρεται Ayo Yani με 26 χαράτσα. (Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις Β΄, σ. 130). Το 1881 αναφέρεται στο δήμο Αβδανιτών με 169 Χριστιανούς και 15 Τούρκους κάτ. το 1900 αναφέρεται στον ίδιο δήμο με 217 κάτ. το 1928 αναφέρεται στην κοινότητα Επισκοπής με 219 κάτ. το 1940 αποτελεί δική του κοινότητα με 228 κάτ., Το 1940 αποτελεί δική του κοινότητα με 228 κάτ., το 1951 με 233, το 1961 με 211 και το 1971 είχαν μείνει 118 κάτ. Το χωριό διατηρεί έντονα το χαρακτήρα της Βενετοκρατίας. Σώζονται οικήματα που διατηρούνται όπως ήταν πριν 5 αιώνες. Ένα απ’ αυτά τα Βενετσάνικα αρχοντικά ανήκει σήμερο στο Μίνωα Αλεφαντινό, που έχει επίγνωση της σημασίας της αρχιτεκτονικής του, που αντιπροσωπεύει μια ιστορική περίοδο, και το έχει επισκευάσει με ιδιαίτερη προσοχή, χωρίς να θίξει τίποτε από τα χαρακτηριστικά του. Το εξωτερικό θύρωμα της αυλής διατηρείται θαυμάσια, όπως και η αυλή, η εξωτερική πέτρινη σκάλα και η εσωτερική διαρρύθμιση. Είναι ένα θαυμάσιο αρχιτεκτονικό μνημείο της Βενετοκρατίας. Διατηρείται επίσης σχετικά καλά ένα άλλο βενετσάνικο αρχοντικό, που ο ιδιοκτήτης του, βενετσάνος πιθανότατα, είχε γίνει μουσουλμάνος αλλά διατήρησε κρυφά τη χριστιανική του θρησκεία. Πάνω στο ανώφλιο της καμαρωτής εξώπορτας διατηρείται επιγραφή με παλιά τούρκικα γράμματα, που, κατά μετάφραση του Ν. Σταυρινίδη, λέει: Μην αποφύγεις αυτή την πόρτα. Γίνου μουσαφίρης μου, να ζήσεις και να πολυχρονήσεις. Κάτοχος και ιδιοκτήτης, Μουσταφά αγάς του 42 γενιτσαρικού τάγματος, 29 Αυγ. 1792. Η τουρκική αυτή επιγραφή είναι περίπου μίμηση παρόμοιων επιγραφών στις εξώπορτες των βενετικών μεγάρων, όπως του οίκου DE Mezzo στο χωριό Ετιά Σητείας, που έγραφε: Intra vostra signoria senza rispetto, που σημαίνει: ας μπει η αφεντιά σας δίχως συστολή. Η τούρκικη μίμηση της επιγραφής με τα ίδια περίπου λόγια πείθει, ότι ο ιδιοκτήτης ήταν βενετός άρχοντας, που τούρκεψε τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, μα διατήρησε κι αυτός και οι απόγονοί του μυστικά τη θρησκεία του μέχρι του τελευταίου κατόχου του σπιτιού, γνωστού τότε με το όνομα: ο Μπέης του Μυλοποτάμου. Ο μπέης εκείνος το 1884, τη νύχτα της ανάστασης, πήγε με όλη την οικογένειά του στην εκκλησία, και αφού έκαμαν το σταυρό τους, ασπάστηκαν τις εικόνες και έπειτα είπε στους εκκλησιαζόμενους Χριστιανούς: Αδέρφια μου Χριστιανοί, Ως τώρα μας θεωρούσατε Μουσουλμάνους, γιατί εγίναμε τέτοιοι, για να αποφύγομε τη θηριωδία των κατακτητών. Από τώρα και πέρα είμαστε Χριστιανοί. Εμένα θα με λέτε Ιωάννη και τη σύζυγό μου Αθηνά αντί Μουριγιέ. Έπειτα ονομάτισε και τα παιδιά του και πέταξε το τούρκικο φέσι του. Ο εγγονός του μπέη, που έχει το ίδιο όνομά του και κατοικεί στο ίδιο σπίτι του παππού του είναι ο Ιωάννης Χατζηδάκης, συνταξιούχος. Μια άλλη άποψη της καταγωγής της οικογένειας αυτής αναφέρει η δασκάλα Μ. Δρανδάκη, στην Μεγάλη Ελλην. Εγκυκλοπαίδεια Δρανδάκη – Πυρσός, στο λήμμα Χατζηδάκης. Το ΙΖ΄ αιώνα ήλθε στην Κρήτη από την Πόλη ο Χουσεΐν μπέης, αξιωματικός των Γενιτσάρων, και αγόρασε μια Χριστιανή σκλάβα, την οποία νυμφεύτηκε και της εκμυστηρεύτηκε την Ελληνική του καταγωγή και τη Χριστιανική του πίστη. Απόγονος τούτου ήταν ο Μουσταφά Χατζή Χασάν Ογλού (1827-1915), ο γνωστός με το όνομα Μπέης του Μυλοποτάμου.
