Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Χωριό και κοινότητα της επαρχίας Αγίου Βασιλείου. Είναι χτισμένο στους πρόποδες άγονων υψωμάτων σε υψόμ. 350μ. απέχει 21 χμ. από το Ρέθυμνο και στα δυτικά του απλώνεται ένας κάμπος κατάφυτος από ελιές και αμπέλια. Οι κάτοικοί του ανέρχονται στους 150.
Το όνομα του χωριού προήλθε από την ομώνυμη εκκλησία που υπάρχει στο κέντρο του. Μέχρι το 1950 ονομαζόταν Ν ε υ ς Ά γ ι ο ς Β α σ ί λ ε ι ο ς (νευς=τούρκικη λέξη που σημαίνει νέος). Η λέξη είχε προστεθεί για να διακρίνεται από την πρωτεύουσα της επαρχίας, ενώ αργότερα το 1950, περιεκόπηκε με νόμο για απλοποίηση.
Το πότε κτίστηκε το χωριό δε γνωρίζουμε. Οι κάτοικοί του είναι Κρητικοί. Παλιότερες οικογένειες είναι οι: Βολουδάκηδες, Γερουκάκηδες, Γυπαράκηδες, Κλειδήδες, Πετρουλάκηδες, Αλεβιζάκηδες, Στρατουδάκηδες. Κύρια ασχολία των κατοίκων είναι η γεωργία και η κτηνοτροφία. Παράγουν λάδι, δημητριακά προϊόντα αχλάδια και κτηνοτροφικά προϊόντα.
Στην τοποθεσία Σ ύ ν η σ ο ς υπάρχει βυζαντινό φρούριο. Στην περιοχή οι ιστορικοί τοποθετούν την Α ρ χ α ί α Σ ύ β ρ ι τ ο (Κ ά τ ω Σ ύ β ρ ι τ ο ς) και στην περιοχή του Αμαρίου την Ά ν ω Σ ύ β ρ ι τ ο. στην τοποθεσία Κ υ λ ι σ τ ρ έ ς του λόφου του Σελγί υπάρχουν ερείπια αρχαίου τείχους, πράγμα που μας οδηγεί στην υπόθεση ότι στην περιοχή αυτή υπήρχε παλιός οικισμός.
Στο βυζαντινό φρούριο ο Βενετσιάνος διοικητής συγκέντρωνε τον ντόπιο στρατό, που αποτελούνταν μόνο από τους προνομιούχους της περιοχής, τους λεγόμενους «privilegiati».
Στην διάρκεια της Τουρκοκρατίας έμεναν Τούρκοι στο χωριό, οι οποίοι έφυγαν με την ανταλλαγή των πληθυσμών, όταν τέλειωσε ο πόλεμος.
Σε απόσταση 8μ. από την είσοδο της εκκλησίας του Αγίου Βασιλείου υπάρχει μια μικρή τρύπα που οδηγεί σ’ ένα ανεξερεύνητο σπήλαιο, το οποίο μόνο στα πρώτα εξήντα πέντε μέτρα έχει εξερευνηθεί, ενώ στη συνέχεια γίνεται δαιδαλώδες.
Στη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής οι κάτοικοι έκρυβαν εκεί τις περιουσίες τους για να τις γλιτώσουν από τις λεηλασίες, αλλά και από την απειλούμενη πυρπόληση του χωριού από τους κατακτητές. Σύμφωνα με ένα θρύλο, κάποτε ένας πετεινός μπήκε στο σπήλαιο από το χωριό του Αγίου Βασιλείου και βγήκε στο χωριό Φωτεινού.
Στο χωριό υπάρχει, όπως αναφέραμε, και η εκκλησία του Αγίου Βασιλείου, δίκλιτος, της οποίας το άλλο κλίτος είναι αφιερωμένο στην Αγία Παρασκευή. Ο παλιός ναός που πιθανό να ήταν ρυθμού βασιλικής, καταστράφηκε ή από κάποια επιδρομή Τούρκων ή από σεισμό. Λίγο πιο έξω από το χωριό υπάρχουν και τα ξωκλήσια του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, στο οποίο βρίσκεται και το νεκροταφείο του χωριού, του Αγίου Αντωνίου και τα χαλάσματα του Αγίου Γεωργίου.
Πιστεύεται ότι εκεί όπου είναι σήμερα το ξωκλήσι του Αγίου Αντωνίου παλιά υπήρχε οικισμός, του οποίου διακρίνονται μόνο τα χαλάσματα.
Αγίου Βασιλείου, Επαρχία Ρεθύμνου. Κατέχει ολόκληρο το νότιο τμήμα του Ν. Ρεθύμνου. Έχει έκταση 359 τ. χλμ. και κατοίκους (1981) 8839. Συνορεύει από την Ανατολή με τις επαρχίες Πυργιώτισσας και Αμαρίου, από τη Δύση με την επαρχία Σφακίων, από το Βορρά με την επαρχία Ρεθύμνου και από το νότο με το Λιβυκό πέλαγος. Κυριότερα υψώματα είναι το όρος Κέδρος ή Κέντρος υψ. 1777μ. το Ασιδέρωτο, υψ. 1170 μ., το Ξηρόόρος 904 μ., το Κουρούπα, υψ. 984μ. και στα δυτικά το Κακάβες υψ. 1228 μ. Ποταμούς έχει στην ανατολική άκρα τον Πλατύ ή Ηλέκτρας, που χύνεται στον κόλπο της Αγ. Γαλήνης, το Μέγα ποταμό ή Κουρταλιώτη που χύνεται στη «Λίμνη» στην περιοχή Πρέβελη και τον Ακουμιανό. Το μεγαλύτερο τμήμα της επαρχίας διασχίζει ο νότιος οδικός άξονας της Κρήτης – Τυμπάκι – Αγία Γαλήνη – Σπήλι – Ρέθυμνο. Άλλη διακλάδωση διασχίζει το δυτικό τμήμα: Άγιος Βασίλειος – φαράγγι Κοτσυφού – Σελιά – Ροδάκινο – Σφακιά. Κύρια απασχόληση των κατοίκων η Γεωργία και κυρίως η καλλιέργεια της ελιάς, η κτηνοτροφία. Εκκλησιαστικά υπάγεται στη μητρόπολη Λάμπης και Σφακίων που η έδρα της είναι στην πρωτεύουσα της επαρχίας Σπήλι, όπου είναι και οι άλλες αρχές, ειρηνοδικείο, Υποδιοίκηση Χωροφυλακής κλπ. Σήμερο έχει 26 κοινότητες, 53 οικισμούς και 8.839 κάτ. Τη Β΄, Βυζαντινή περίοδο ονομαζότανε τούρμα ΚάτωΣύβριτος με έδρα τον Αγ. Βασίλειο, όπου υπήρχε φρούριο, αλλά η ακριβής θέση του δεν έχει ερευνηθεί. Οι Βενετοί δεν άλλαξαν τη διοικητική διαίρεση της Κρήτης και την ονομασία των επαρχιών που υπήρχε από τη Βυζαντινή περίοδο. H Castellania S. Basilio chiamato Cato Sivrites Fr. Barozzi, (o26v) είχε το 1577 70 οικισμούς. Το 1630 αναφέρεται (Μνημεία Κρητ. Ιστορ. V, σ. 129) με 65 οικισμούς.
