Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Οικισμός της επαρχίας Ρεθύμνης που υπάγεται στην κοινότητα Γωνιάς. Βρίσκεται σε υψόμ. 135μ. κι έχει σήμερα 130 κατοίκους. Το όνομά του προέρχεται από την ομώνυμη εκκλησία του.
Στον Άγιο Ανδρέα σώζονται ενετικά χτίσματα με καμάρες στις αυλόπορτες, που πιστοποιούν την ύπαρξή του κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας.
Το 1769, ο οικισμός κάηκε από τους Τούρκους κι έγινε Τουρκοχώρι. Η εκκλησία του Αγίου Ανδρέα μετατράπηκε σε τζαμί, γεγονός με το οποίο συνδέεται η εξής παράδοση: Όταν χτιζόταν το τζαμί, ένα εικόνισμα που το ‘παιρναν έξω από το χωριό, βρισκόταν την επόμενη μέρα στην εκκλησία. Οι Τούρκοι το ‘ριξαν σε θημωνιές, για να το κάψουν, αλλά το εικόνισμα δεν καιγόταν. Τελικά οι ίδιοι το ‘χτισαν στον τοίχο και τέλειωσαν το τζαμί. Όταν το 1938 οι Χριστιανοί ξανάχτιζαν τον Άγιο Ανδρέα, βρήκαν το εικόνισμα, που τώρα πια βρίσκεται μέσα στην εκκλησία.
Οι Τούρκοι έφυγαν γύρω στα 1910 και στον Άγιο Ανδρέα εγκαταστάθηκαν οι Σκουλούδηδες από το Ρ έ θ υ μ ν ο, οι Χουρδάκηδες απ’ τους Μ α ρ γ α ρ ί τ ε ς Μυλοποτάμου, οι Γιαννάδες απ’ το Ρ ο δ ά κ ι ν ο, οι Ριτζάκηδες απ’ το Α σ κ ύ φ ο υ Σφακίων και οι Φραδέλλοι από την Α ν ώ π ο λ η Σφακίων. Το 1924 ήρθαν και πρόσφυγες από την Μικρά Ασία, απ’ τους οποίους μόνο η οικογένεια των Γιαννούληδων παραμένει στον Άγιο Ανδρέα.
Άγιος Ανδρέας, ο. Οικισμός κοινότ. Γωνιάς επαρχία Ρεθύμνου κάτ (1981) 117, υψ. 215μ. Κατάρρυτος και τερπνός οικισμός. Βρίσκεται στο 11,5 χλμ. του παλαιού δρόμου Ρεθύμνου – Χανίων. Αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (fo26r) Sant’ And(re)a, από τον Καστροφύλακα (Κ172) S. And(re)a με 162 κάτ. το 1583 και από το Βασιλικάτα, (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 128) Andrea το 1630. Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται Haghios Andhreas (Pashley, Travels in Crete, II p. 314) με 4 χριστιαν. και 20 τούρκ. οικογένειες. Το 1881 αναφέρεται στο δήμο Ατσιπόπουλου με 25 Χριστιαν. και 250 Τούρκ. κάτ. Το 1900 αναφέρεται Άι Αντρές (έτσι φαίνεται έλεγαν το χωριό οι Τούρκοι) με 19 κάτ. το 1928 είναι στην κοινότητα Απάνω Βαρσαμόνερου με 105 κάτ. το 1951 με 134, το 1961 με 133 και το 1971 με 109 κάτ.
