Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Το χωριό Καρίνες ανήκει στην επαρχία Αγίου Βασιλείου του νομού Ρεθύμνου. Είναι κτισμένο σε υψόμ. 645μ. Απέχει 33χμ. από το Ρέθυμνο και έχει 239 κατοίκους, οι οποίοι ασχολούνται κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Παράγουν κυρίως λάδι, σιτηρά και ελάχιστα κηπευτικά.
Για το πότε κτίστηκε το χωριό δεν υπάρχει ακριβής χρονολογία. Είναι γνωστό μόνο ότι κτίστηκε κατά τη βυζαντινή εποχή. Οι πρώτοι κάτοικοί του ήταν Κρητικοί που ήρθαν από άλλα κοντινά ή μακρινά χωριά.
Δεν υπάρχουν σαφείς πληροφορίες για την προέλευση του ονόματος του χωριού. Είναι απίθανο να πήρε το όνομα από την ενετική λέξη carina, ούτε δικαιολογούνται στην περιοχή μαρίνες πλοίων. Ίσως πιο σωστή γραφή θα ήταν Καρήνες.
Στο χωριό ποτέ δεν κατοίκησαν Τούρκοι και ούτε κάηκε καμιά φορά σ’ όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Στην εποχή της Γερμανικής Κατοχής οι κάτοικοι έλαβαν μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Το χωριό γλίτωσε από την καταστροφή τότε.
Στο χωριό υπάρχουν οι εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου, ερειπωμένος ναός που φαίνονται αμυδρά μόνο οι τοιχογραφίες, του Αγίου Αντωνίου και αυτός ερειπωμένος ναός, του Τιμίου Σταυρού, βυζαντινή εκκλησία αναστηλωμένη, της Αγίας Παρασκευής, του Αγίου Ιωάννη και των Αγίων Πάντων.
ΚΑΡΗΝΕΣ
ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΠΟΥ ΕΓΡΑΨΕ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΔΕΝ ΤΗΝ ΑΦΗΣΑΝ ΝΑ ΦΑΝΕΙ
του Βασίλη Κοκοτσάκη
Από το «βουλευτήριο του βουνού» και τον Καπετάν Λεμονιά, μέχρι την Πηνελόπη Γιαννακάκη, τον Patrick Leigh Fermor και τον δρόμο της απαγωγής του Κράιπε
Υπάρχουν χωριά που η Ιστορία τα έκανε γνωστά.
Και υπάρχουν χωριά που έγραψαν Ιστορία χωρίς ποτέ να αναγνωριστούν όσο τους άξιζε.
Οι Καρίνες ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία.
Ένα μικρό χωριό της Κρήτης, που σήμερα, ιδιαίτερα στον ιστορικό του πυρήνα, δίνει σε αρκετά σημεία την εικόνα ενός τόπου που έχει αφεθεί στην τύχη του, παρά τις φιλότιμεσ προσπάθειες των τοπικών υπευθύνων.
Κι όμως.
Πριν από οκτώ δεκαετίες, εδώ συναντήθηκαν άνθρωποι της Κρητικής Αντίστασης, στελέχη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, άνθρωποι της βρετανικής SOE – Special Operations Executive, αγωνιστές, πληροφοριοδότες και σύνδεσμοι.
Εδώ συγκεντρώνονταν άνθρωποι που κυνηγούσαν οι Γερμανοί.
Εδώ γίνονταν συσκέψεις και διαβουλεύσεις της Αντίστασης.
Εδώ έδρασε ένας από τους σημαντικούς καπετάνιους του Ρεθύμνου, ο Νικόλαος Παπαδάκης – Καπετάν Λεμονιάς.
Εδώ υπήρχε το περίφημο σπίτι του Σταύρου Τζουρμπάκη, γνωστό στην τοπική ιστορική μνήμη ως «σπίτι των κατασκόπων».
Και από εδώ πέρασε, σύμφωνα με την ίδια την επίσημη ιστορική διαδρομή της επιχείρησης, η ομάδα της απαγωγής του Γερμανού στρατηγού Heinrich Kreipe.
Και υπάρχει ακόμη κάτι.
Σε αυτό το χωριό, μια νεαρή Κρητικοπούλα, η Πηνελόπη Γιαννακάκη, βρέθηκε μια νύχτα μπροστά σε μια κατάσταση ζωής και θανάτου και, με ένα απίστευτο θράσος και έναν αυθόρμητο αυτοσχεδιασμό, κατάφερε να προστατεύσει ανθρώπους της Αντίστασης.
Η ιστορία της Πηνελόπης είναι συγκλονιστική.
Αλλά η ιστορία των Καρινών είναι ακόμη μεγαλύτερη.
Ο PATRICK LEIGH FERMOR ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΡΗΝΕΣ
Για τις Καρίνες δεν έχουμε μόνο τοπικές αφηγήσεις.
Δεν έχουμε μόνο οικογενειακές μαρτυρίες.
Δεν έχουμε μόνο όσα διασώθηκαν από στόμα σε στόμα.
Έχουμε κάτι πολύ σημαντικότερο:
τη μαρτυρία ενός από τους πρωταγωνιστές της ίδιας της Αντίστασης.
Του Patrick Leigh Fermor.
Στο έργο του:
Abducting a General: The Kreipe Operation and SOE in Crete
ο ίδιος ο Leigh Fermor γράφει:
“Uncle Stavros Zourbakis from Karines, a friend of us all.”
Δηλαδή:
Ο θείος Σταύρος Ζουρμπάκης από τις Καρίνες, φίλος όλων μας.»
Δεν είναι αναφορά ενός μεταγενέστερου ιστορικού.
Είναι ο ίδιος ο άνθρωπος που έζησε την Αντίσταση στην Κρήτη.
Και λίγο αργότερα, όταν περιγράφει την πορεία της ομάδας και την έξοδό της από την περιοχή των Καρινών, γράφει:
“Among the trees outside the hamlet of Karines, a bit further on, Uncle Stavros Zourbakis, forewarned to make sure the coast was clear, was waiting with Kiria Eleni, his high-spirited wife (a crack shot with a rifle) and their daughter Popi – our hosts and guardian angels on scores of journeys – with a tray of raki glasses and peeled walnuts.”
Η μετάφραση:
«Ανάμεσα στα δέντρα, έξω από τον μικρό οικισμό των Καρινών, λίγο πιο πέρα, ο θείος Σταύρος Ζουρμπάκης, έχοντας προειδοποιηθεί να βεβαιωθεί ότι ο δρόμος ήταν καθαρός, περίμενε μαζί με την κυρία Ελένη, την ζωηρή σύζυγό του (δεινή σκοπεύτρια με το τουφέκι), και την κόρη τους Πόπη ,τους οικοδεσπότες μας και φύλακες-αγγέλους μας σε δεκάδες διαδρομές –,με έναν δίσκο με ποτήρια ρακί και καθαρισμένα καρύδια.»
Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά τεκμήρια για την ιστορία των Καρινών.
Γιατί ο Leigh Fermor δεν λέει ότι ο Τζουρμπάκης τους βοήθησε μία φορά.
Δεν λέει ότι πέρασαν τυχαία από το χωριό.
Λέει:
“our hosts and guardian angels on scores of journeys.”
«Οι οικοδεσπότες μας και φύλακες-άγγελοί μας σε δεκάδες διαδρομές.»
Οι Καρίνες λοιπόν ήταν μέρος ενός σταθερού δικτύου υποστήριξης, προστασίας και διακίνησης ανθρώπων της Αντίστασης.
Και αυτό δεν είναι υπόθεση.
Είναι γραμμένο από τον ίδιο τον άνθρωπο που βρισκόταν μέσα σε αυτό το δίκτυο.
ΤΟ «ΒΟΥΛΕΥΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΒΟΥΝΟΥ»
Οι Καρίνες όμως δεν ήταν μόνο ένα καταφύγιο.
Είχαν και πολιτικό και οργανωτικό ρόλο.
Το Δημοτικό Σχολείο των Καρινών απέκτησε κατά την Κατοχή έναν ρόλο που ξεπερνούσε κατά πολύ τη φυσιολογική λειτουργία ενός σχολείου.
Εκεί πραγματοποιούνταν συναντήσεις και διαβουλεύσεις των πατριωτικών οργανώσεων.
Ο τοπικός ιστορικός Τύπος περιγράφει το σχολείο ως χώρο που λειτουργούσε, «τηρουμένων των αναλογιών», ως:
«βουλευτήριο του βουνού».
Η ίδια ιστορική παράδοση συνδέει τις Καρίνες με την Παγκρήτια Συνδιάσκεψη του ΕΑΜ και τις κρίσιμες πολιτικές εξελίξεις του 1943. Πρόσφατη αναφορά για την ιστορική οικία του Λεμονιά επαναλαμβάνει ότι οι Καρίνες αποτέλεσαν το «βουλευτήριο» της ενιαίας Αντίστασης και φιλοξένησαν την Παγκρήτια Συνδιάσκεψη του ΕΑΜ τον Μάρτιο του 1943.
Εδώ χρειάζεται μια μικρή αλλά σημαντική ιστορική επιφύλαξη.
Οι διαθέσιμες δευτερογενείς πηγές δεν συμφωνούν απόλυτα στην ακριβή ημερομηνία της συγκεκριμένης συνδιάσκεψης , αναφέρονται διαφορετικά ο Μάρτιος, ο Απρίλιος ή η 3η Μαΐου 1943.
Δεν υπάρχει κανένας λόγος να «διορθώσουμε» τεχνητά αυτή την απόκλιση.
Το σημαντικό και επαρκώς τεκμηριωμένο είναι ότι:
το σχολείο των Καρινών αποτέλεσε έναν από τους σημαντικούς χώρους πολιτικών και οργανωτικών διαβουλεύσεων της Κρητικής Αντίστασης.
Και αυτό από μόνο του αρκεί για να καταλάβουμε τη σημασία του.
Ο ΚΑΠΕΤΑΝ ΛΕΜΟΝΙΑΣ
Και πίσω από αυτή την ιστορία βρίσκεται ένας άνθρωπος που πρέπει να επιστρέψει στη θέση που του αξίζει στην ιστορική μνήμη των Καρινών.
Νικόλαος Παπαδάκης – Καπετάν Λεμονιάς.
Γεννήθηκε στις Καρίνες το 1901.
Πήρε μέρος στη Μικρασιατική Εκστρατεία και κατά την Κατοχή εντάχθηκε στο ΕΑΜ και στη συνέχεια στον ΕΛΑΣ.
Οι διαθέσιμες ιστορικές πηγές τον παρουσιάζουν ως επικεφαλής του 44ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ Ρεθύμνου, με τρία τάγματα υπό τις διαταγές του, και καταγράφουν τη συμμετοχή του σε σημαντικές μάχες της περιοχής.
Ποταμοί.
Αγριοχώραφο.
Κρουσανιώτικο Φαράγγι.
Αραβάνες.
Κοξαρέ.
Ο Λεμονιάς δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος που καταγόταν από τις Καρίνες.
Ήταν παιδί των Καρινών και μία από τις σημαντικές μορφές της Αντίστασης του Ρεθύμνου.
Και το χωριό του ήταν ταυτόχρονα τόπος δράσης, συνάντησης και προστασίας.
Οι πηγές αναφέρουν ακόμη ότι ο Λεμονιάς, παρά τη θέση που κατείχε, προσπάθησε να μείνει έξω από το κλίμα της εμφύλιας σύγκρουσης.
Δεν πρόλαβε να δει την ειρήνη να σταθεροποιείται.
Στις 17 Ιανουαρίου 1945, λίγο μετά την απελευθέρωση, δολοφονήθηκε από ελληνικό χέρι στην περιοχή της Κοξαρέ.
Ένας άνθρωπος που πολέμησε τον κατακτητή.
Και τελικά σκοτώθηκε από Έλληνα.
Η ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΤΩΝ ΚΑΡΙΝΩΝ
Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε μία από εκείνες τις ιστορίες που θα μπορούσαν να αποτελέσουν σενάριο κινηματογραφικής ταινίας.
Μόνο που συνέβησαν στην πραγματικότητα.
Η Πηνελόπη Γιαννακάκη.
Μια νεαρή γυναίκα, μεγαλωμένη στις Καρίνες, στο σπίτι του Σταύρου Ζουρμπάκη και της Ελένης.
Χειμώνας του 1943.
Στο σπίτι υπάρχουν άνθρωποι που δεν πρέπει να βρεθούν εκεί.
Άνθρωποι της Αντίστασης.
Άνθρωποι της SOE.
Ο Patrick Leigh Fermor.
Ο παπα-Αλεβιζάκης.
Ο Νικόλαος Παπαδάκης – Λεμονιάς.
Ξαφνικά εμφανίζονται Γερμανοί.
Η κατάσταση γίνεται επικίνδυνη.
Και τότε η Πηνελόπη κάνει αυτό που μόνο ένας άνθρωπος με απίστευτη ψυχραιμία θα μπορούσε να κάνει.
Αυτοσχεδιάζει.
«Σήμερα παντρεύομαι.»
Και παρουσιάζει τους ανθρώπους γύρω της σαν να βρίσκονται εκεί για έναν γάμο.
Ο ένας είναι ο γαμπρός.
Ο άλλος ο παπάς.
Και ο Λεμονιάς;
Ο κουμπάρος.
Η ιστορία που διασώθηκε θέλει τους Γερμανούς να πείθονται τελικά από την εξήγηση, να κάθονται, να τρώνε, να πίνουν και να αποχωρούν.
Αυτή την αφήγηση πρέπει να την κατατάξουμε με ακρίβεια:
πρόκειται για τοπική/οικογενειακή μαρτυρία που χρειάζεται περαιτέρω ανεξάρτητη γραπτή διασταύρωση.
Αλλά αυτό δεν μειώνει τη σημασία της.
Γιατί η ιστορία αυτή αποτυπώνει κάτι που συχνά ξεχνάμε όταν μιλάμε για την Αντίσταση:
Η Αντίσταση δεν έγινε μόνο στα βουνά.
Έγινε και μέσα στα σπίτια.
Από γυναίκες.
Από παιδιά.
Από ανθρώπους που έβαζαν το δικό τους σπίτι και τη δική τους ζωή απέναντι στον κατακτητή.
Και πολλές φορές ένα ψέμα που ειπώθηκε την κατάλληλη στιγμή μπορούσε να αξίζει όσο ένα όπλο.
Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΪΠΕ ΠΕΡΝΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΑΡΙΝΕΣ
Την άνοιξη του 1944 η Ιστορία των Καρινών συναντά μία από τις πιο γνωστές επιχειρήσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Κρήτη.
Την απαγωγή του Γερμανού στρατηγού Heinrich Kreipe.
Και εδώ πλέον έχουμε επίσημη και ανεξάρτητη τεκμηρίωση.
Το War Museum – Hellenic Ministry of Defence, στην επίσημη ιστορική διαδρομή της απαγωγής του Κράιπε, καταγράφει τις Καρίνες ως Στάση 10.
Η αγγλική διατύπωση είναι απολύτως σαφής:
“The two groups of abductors reunited in the village of Karines, Rethymno, and began their journey of escaping the island.”
Δηλαδή:
«Οι δύο ομάδες των απαγωγέων ενώθηκαν ξανά στο χωριό Καρίνες του Ρεθύμνου και από εκεί άρχισαν την πορεία διαφυγής τους από το νησί.»
Αυτό δεν είναι τοπικός θρύλος.
Δεν είναι αφήγηση που προέκυψε εκ των υστέρων.
Είναι επίσημη καταγραφή της διαδρομής της επιχείρησης.
Και ο Leigh Fermor προσθέτει κάτι ακόμη πιο δυνατό.
Από τις Καρίνες, η ομάδα συνεχίζει προς μία επικίνδυνη περιοχή, όπου έπρεπε να διασχίσει τον δρόμο ανάμεσα στις γερμανικές φρουρές του Σπηλίου και των Αρμένων/Ρεθύμνου.
Ο ίδιος περιγράφει:
“Men with guns whistled from the rocks and when we answered ran down to meet us and shepherd the party across the perilous highway.”
Δηλαδή:
«Άνδρες με όπλα σφύριζαν από τα βράχια και, όταν απαντούσαμε, κατέβαιναν τρέχοντας για να μας συναντήσουν και να οδηγήσουν την ομάδα να περάσει τον επικίνδυνο δρόμο.»
Αυτό είναι το πραγματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο πρέπει να δούμε τις Καρίνες.
Όχι ως ένα σημείο πάνω σε έναν χάρτη.
Αλλά ως κρίκο ενός ζωντανού και οργανωμένου δικτύου ανθρώπων.
ΚΑΙ ΥΣΤΕΡΑ ΗΡΘΑΝ ΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΑΝΤΙΠΟΙΝΑ
Στις 22 Αυγούστου 1944 ήρθε μία από τις πιο μαύρες ημέρες στην ιστορία της Κρήτης.
Γερακάρι.
Γουργούθοι.
Καρδάκι.
Βρύσσες.
Σμιλές.
Δρυγιές.
Άνω Μέρος.
Κρύα Βρύση.
Γερμανικές δυνάμεις περικύκλωσαν τα χωριά και προχώρησαν σε εκτελέσεις, λεηλασίες και ολοκληρωτικές καταστροφές. Οι καταγραφές της περιοχής κάνουν λόγο συνολικά για 164 νεκρούς στα χωριά που επλήγησαν.
Και υπάρχει ένα εξαιρετικά σημαντικό τεκμήριο.
Μια γερμανική ανακοίνωση που διασώζεται σε ιστορική καταγραφή.
Η ανακοίνωση αναφέρει:
«Κατά μήνα Απρίλιον 1944 απήχθη ο Γερμανός Στρατηγός Κράιπε από ένα Αγγλικόν κομάντο με την υποστήριξη Ελλήνων συμμοριτών.»
Και στη συνέχεια:
«Τώρα έγινε γνωστή κατόπιν λεπτομερών ανακρίσεων η ακριβής οδός της αρπαγής του ως είρηται Στρατηγού. Απεδείχθη ότι το Αγγλικόν κομάντο δεν ενισχύθη μόνον από συμμορίτας Έλληνας αλλά και από τον πληθυσμόν των χωρίων Ανώγεια, Γερακάρι, Γουργούθοι, Βρύσες, Άνω Μέρος, Κρύα Βρύση, Σαχτούρια, πλησίον των οποίων τον απέκρυψαν…»
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο παράξενα και ενδιαφέροντα στοιχεία της ιστορίας.
Οι ΚΑΡΗΝΕΣ δεν αναφέρονται.
Δεν υπάρχουν στον συγκεκριμένο κατάλογο.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.
Γιατί γνωρίζουμε από την ίδια την αφήγηση του Leigh Fermor ότι ο Σταύρος Τζουρμπάκης από τις Καρίνες ήταν ένας από τους ανθρώπους του δικτύου τους.
Γνωρίζουμε ότι ο ίδιος ο Leigh Fermor χαρακτηρίζει την οικογένεια Ζουρμπάκη:
“our hosts and guardian angels on scores of journeys.”
Γνωρίζουμε ότι η επίσημη ιστορική διαδρομή της επιχείρησης τοποθετεί τις Καρίνες στο σημείο όπου ενώθηκαν οι δύο ομάδες των απαγωγέων.
Κι όμως, στην επίμαχη γερμανική ανακοίνωση οι Καρίνες δεν κατονομάζονται.
ΓΙΑΤΙ;
Υπάρχει μία πολύ πιο ενδιαφέρουσα πιθανότητα:
Μήπως απλώς δεν το έμαθαν;
Η Ομοσπονδία Σωματείων Επαρχίας Αμαρίου αναφέρει ότι στα πρώτα χρόνια της Κατοχής «το σύνολο σχεδόν των κατοίκων» των Καρινών ήταν οργανωμένο στο ΕΑΜ και ότι το χωριό, λόγω της δράσης και της γεωγραφικής του θέσης, αποτελούσε σημείο συνάντησης και καταφύγιο.
Αν αυτό συνδυαστεί με:
τη δράση του Λεμονιά,
το σπίτι των Ζουρμπάκηδων,
την παρουσία ανθρώπων της SOE,
τις επανειλημμένες διελεύσεις,
και τελικά την παρουσία της ομάδας του Κράιπε,
τότε η απουσία των Καρινών από τη γερμανική ανακοίνωση γίνεται πραγματικά ένα ιστορικό ερώτημα.
Ίσως η απάντηση να βρίσκεται στην ίδια την αποτελεσματικότητα της τοπικής κοινωνίας.
Στη σιωπή.
Στην αλληλεγγύη.
Στην απουσία πληροφοριοδοτών.
Στην ικανότητα ενός ολόκληρου χωριού να γνωρίζει και να μη μιλά.
Αυτό όμως πρέπει να αποδειχθεί και από τα γερμανικά αρχεία.
Και γι’ αυτό η έρευνα δεν πρέπει να σταματήσει εδώ.
ΓΕΡΑΚΑΡΙ – Ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΓΓΕΛΑΚΗΣ
Και κάπου εδώ η ιστορία των Καρινών συναντά ξανά τη Γερακάρι.
Ο Γεώργιος Αγγελάκης, γιος του ιερέα Κωνσταντίνου Αγγελάκη και δάσκαλος, ανήκε στο δίκτυο ανθρώπων που είχαν ενεργό σχέση με την Αντίσταση.
Η ζωή του συνδέεται και με τις Καρίνες.
Και η μοίρα του ήταν τραγική.
Στις 22 Αυγούστου 1944 οι Γερμανοί περικύκλωσαν τη Γερακάρι.
Στο χωριό συνελήφθησαν οι άνδρες.
Σύμφωνα με τις καταγραφές, 36 άνδρες κρατήθηκαν για εκτέλεση και ακολούθησε η καταστροφή του χωριού. Άλλες καταγραφές χρησιμοποιούν διαφορετική καταμέτρηση, ανάλογα με το αν συμπεριλαμβάνουν θύματα από Γουργούθους και Καρδάκι. Γι’ αυτό δεν πρέπει να απλουστεύουμε τους αριθμούς.
Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο Γεώργιος Αγγελάκης.
Ο άνθρωπος που η Πηνελόπη αγαπούσε.
Ο άνθρωπος που είχε μπροστά του μια ολόκληρη ζωή.
Η Κατοχή όμως δεν του την επέτρεψε.
Και έτσι η ιστορία της Πηνελόπης, που κάποτε έμοιαζε με ιστορία θριάμβου και σωτηρίας, αποκτά ένα τραγικό τέλος.
Εκείνη έζησε.
Εκείνος όχι.
ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΡΗΝΕΣ ΕΜΕΙΝΑΝ
Ο πόλεμος τελείωσε.
Οι άνθρωποι γύρισαν στα σπίτια τους.
Η Ελλάδα προσπάθησε να ξανασταθεί.
Και η Κρήτη άρχισε να θεραπεύει τις πληγές της.
Αλλά οι Καρίνες δεν έπαψαν να κουβαλούν την Ιστορία τους.
Το σχολείο παρέμεινε.
Τα σπίτια παρέμειναν.
Τα μονοπάτια παρέμειναν.
Οι μνήμες παρέμειναν.
Οι αφηγήσεις παρέμειναν.
Και κάποια από τα πρόσωπα έμειναν για πάντα στην ιστορία.
Ο Λεμονιάς.
Ο Τζουρμπάκης.
Η Ελένη.
Η Πηνελόπη.
Ο Αγγελάκης.
Και ο ίδιος ο Leigh Fermor.
ΟΜΩΣ ΤΙ ΕΜΕΙΝΕ ΣΗΜΕΡΑ;
Εδώ είναι ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι αυτού του κειμένου.
Γιατί η Ιστορία των Καρινών είναι μεγάλη.
Η σημερινή εικόνα τους όμως δεν είναι ανάλογη.
Σε αρκετά σημεία, ιδιαίτερα στον ιστορικό πυρήνα του χωριού, η εικόνα είναι αυτή μιας περιοχής που έχει μείνει πίσω από τον χρόνο.
Κτίρια που φθείρονται.
Ελάχιστες παρεμβάσεις ανάδειξης.
Έλλειψη ενός ολοκληρωμένου σχεδίου αισθητικής και λειτουργικής ανάπλασης.
Έλλειψη οργανωμένης ιστορικής σήμανσης.
Έλλειψη μιας διαδρομής που θα οδηγεί τον επισκέπτη από το «βουλευτήριο του βουνού» στο σπίτι του Λεμονιά και από εκεί στο δίκτυο της Αντίστασης και στη διαδρομή του Κράιπε.
Και το παράδοξο είναι ότι οι Καρίνες έχουν όλα όσα χρειάζονται για να αποτελέσουν έναν μοναδικό τόπο ιστορικής και φυσικής μνήμης.
Έχουν Ιστορία.
Έχουν λαογραφία.
Έχουν παραδοσιακή αρχιτεκτονική.
Έχουν φυσικό τοπίο.
Έχουν μονοπάτια.
Έχουν ανθρώπους που ακόμη θυμούνται.
Έχουν ιστορίες που ακόμη μπορούν να καταγραφούν.
Και έχουν ένα όνομα που ήδη υπάρχει σε ένα από τα πιο γνωστά κεφάλαια της Κρητικής Αντίστασης.
ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΚΑΠΕΤΑΝ ΛΕΜΟΝΙΑ
Και εδώ υπάρχει ένα ζήτημα που δεν μπορεί πλέον να περάσει απαρατήρητο.
Η ιστορική οικία του Καπετάν Λεμονιά.
Το σπίτι ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα κατά των Γερμανών.
Το σπίτι ενός ανθρώπου που συνδέθηκε με την οργανωμένη Αντίσταση.
Το σπίτι ενός ανθρώπου που είχε την ευθύνη για τις συναντήσεις και τις διαβουλεύσεις των αντιστασιακών οργανώσεων στις Καρίνες.
Το σπίτι του ανθρώπου που το ίδιο το χωριό του έχει συνδέσει με το «βουλευτήριο του βουνού».
Και σήμερα;
Η οικία έχει περάσει σε ιδιώτη και έχει δημοσιοποιηθεί αίτημα για την προστασία και την κήρυξή της ως διατηρητέου μνημείου, ακριβώς επειδή υπάρχει κίνδυνος να υποστεί πλήρη αρχιτεκτονική και ιστορική αλλοίωση.
Και εδώ πρέπει να είμαστε ξεκάθαροι:
Δεν είναι πρόβλημα ο ιδιώτης.
Το πρόβλημα είναι η απουσία έγκαιρης και αποτελεσματικής θεσμικής προστασίας.
Όταν ένα κτίριο συνδέεται με έναν τόσο σημαντικό ιστορικό άνθρωπο, η ιδιωτική ιδιοκτησία δεν μπορεί να σημαίνει και διαγραφή της ιστορικής του ταυτότητας.
Η Πολιτεία έχει θεσμικά εργαλεία.
Το ερώτημα είναι αν θα τα χρησιμοποιήσει.
Γιατί δεν μιλάμε για ένα οποιοδήποτε παλιό σπίτι.
Μιλάμε για το σπίτι του Καπετάν Λεμονιά.
ΟΙ ΚΑΡΗΝΕΣ ΔΕΝ ΖΗΤΟΥΝ ΧΑΡΗ
Οι Καρίνες δεν χρειάζονται μία ακόμη αναμνηστική πλάκα.
Δεν χρειάζονται μια ετήσια τελετή και μετά σιωπή.
Δεν χρειάζονται ένα ακόμη «θα πρέπει κάποτε».
Χρειάζονται σχέδιο.
Ένα σχέδιο που θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
• την αποκατάσταση και ανάδειξη του ιστορικού σχολείου,
• την τεκμηρίωση του «βουλευτηρίου του βουνού»,
• την προστασία της οικίας του Καπετάν Λεμονιά,
• την ανάδειξη της οικίας και της οικογένειας Tzουρμπάκη,
• ιστορική σήμανση των σημείων της Αντίστασης,
• δημιουργία «διαδρομής Κράιπε» μέσα από τις Καρίνες,
• καταγραφή των προφορικών μαρτυριών των κατοίκων,
• δημιουργία ψηφιακού αρχείου,
• ανάδειξη της τοπικής λαογραφίας,
• προστασία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής,
• ανάδειξη των φυσικών τοπίων και των μονοπατιών,
• και, πάνω απ’ όλα, σύνδεση της ιστορικής μνήμης με την πραγματική ζωή του χωριού.
Αυτό δεν είναι πολυτέλεια.
Είναι υποχρέωση απέναντι στην Ιστορία.
ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΚΑΡΗΝΕΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΑΝΑΜΠΟΥΝ ΣΤΟΝ ΧΑΡΤΗ
Ο Patrick Leigh Fermor δεν είχε κανέναν λόγο να υπερβάλει όταν έγραφε για τον Σταύρο και την οικογένειά του.
Δεν έγραφε για τουριστική προβολή.
Έγραφε για ανθρώπους που είχαν διακινδυνεύσει τη ζωή τους.
Και τους αποκάλεσε:
“our hosts and guardian angels on scores of journeys.”
«Οι οικοδεσπότες μας και φύλακες-άγγελοί μας σε δεκάδες διαδρομές.»
Το επίσημο Πολεμικό Μουσείο καταγράφει τις Καρίνες ως το σημείο όπου ενώθηκαν οι δύο ομάδες των απαγωγέων του Κράιπε.
Οι τοπικές ιστορικές πηγές καταγράφουν το σχολείο ως «βουλευτήριο του βουνού».
Οι ιστορικές καταγραφές παρουσιάζουν τον Καπετάν Λεμονιά ως μία από τις σημαντικές μορφές της Αντίστασης του Ρεθύμνου.
Η γερμανική ανακοίνωση κατονομάζει συγκεκριμένα χωριά που, σύμφωνα με τις γερμανικές ανακρίσεις, βοήθησαν τους απαγωγείς του Κράιπε.
Και οι Καρίνες δεν είναι μέσα σε αυτά.
Αυτό δεν είναι απόδειξη ότι οι Γερμανοί δεν γνώριζαν.
Είναι όμως ένα ιστορικό ερώτημα που παραμένει ανοιχτό.
Και είναι ένα ερώτημα που αξίζει να απαντηθεί.
ΙΣΩΣ Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΚΑΡΙΝΩΝ ΗΤΑΝ Η ΣΙΩΠΗ ΤΟΥΣ
Γιατί η Αντίσταση δεν ήταν μόνο οι μάχες.
Δεν ήταν μόνο τα όπλα.
Δεν ήταν μόνο οι καπετάνιοι.
Ήταν η σιωπή ενός χωριού.
Η γυναίκα που έκρυβε έναν αντάρτη.
Ο άνθρωπος που έδινε ψωμί.
Ο βοσκός που έδινε πληροφορία.
Ο οικοδεσπότης που έβγαζε ένα δίσκο με ρακί και καρύδια όταν περνούσαν άνθρωποι κυνηγημένοι.
Η κοπέλα που έλεγε στους Γερμανούς:
«Σήμερα παντρεύομαι.»
Και πίσω από αυτή τη σιωπή κρυβόταν ένας ολόκληρος λαός.
ΚΑΙ ΓΙ’ ΑΥΤΟ ΟΙ ΚΑΡΗΝΕΣ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΧΑΣΤΟΥΝ
Δεν ζητούν να τους χαριστεί Ιστορία.
Η Ιστορία είναι ήδη εκεί.
Είναι στο σχολείο.
Είναι στα σπίτια.
Είναι στον Λεμονιά.
Είναι στον Τζουρμπάκη.
Είναι στην Ελένη.
Είναι στην Πηνελόπη.
Είναι στον Γεώργιο Αγγελάκη.
Eίναι στα ξαδέλφια Ευαγγελο Τζουρμπάκη και Ευάγγελο Τζουρμπάκη, είναι στον Μάρκο Φραγκιουδάκη κ.α.
Είναι στους ανθρώπους που πέρασαν από εκεί κυνηγημένοι.
Είναι στους ανθρώπους που έδωσαν φαγητό, καταφύγιο και πληροφορίες.
Είναι στα βήματα της ομάδας του Κράιπε.
Είναι στις λέξεις του Patrick Leigh Fermor:
“our hosts and guardian angels on scores of journeys.”
Και είναι, πάνω απ’ όλα, στους ανθρώπους των Καρινών.
Αυτό που λείπει δεν είναι η Ιστορία.
Λείπει η απόφαση να την προστατεύσουμε.
Να την τεκμηριώσουμε.
Να την αναδείξουμε.
Να την παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.
Γιατί ένα χωριό που υπήρξε «βουλευτήριο του βουνού», που γέννησε τον Καπετάν Λεμονιά, που αποτέλεσε κρίκο της Κρητικής Αντίστασης, που φιλοξένησε ανθρώπους της SOE και από το οποίο πέρασε η ομάδα της απαγωγής του Κράιπε, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν ένα ακόμη ξεχασμένο χωριό της Κρήτης.
