ΑΠ’ ΟΣΑ ΔΙΑΒΑΖΩ
Σημείωμα του κ. Ανδρέα Σταυρουλάκη
ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ απόθεμα της γοητείας πούχει κατασταλάξει στην ψυχή μου από την
κατά καιρούς ανάγνωση των βιβλίων του Στρατή Μυριβήλη μου έδωσε την ώθηση να
διαβάσω και το: «ΑΠ’ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. – Ταξιδιωτικά» που είχα αδιάβαστο.
Από τις 284 σελίδες του 87 διαθέτει για την Κρήτη, 30 για τον Μοριά, 42 για τη
Ρόδο, 30 για την Κύπρο, 25 για το Πήλιο, 50 για τη Λέσβο. Με περιγραφικότητα ασύγκριτου
λογοτεχνικού κάλλους παρελαύνουν τα πιο όμορφα και τα πιο πλούσια, σε ιστορία,
διαμερίσματα της Ελλάδος. Τόποι αγαπημένοι, θελκτικοί, γοητευτικοί. Τόποι που
ευμοίρησαν από την ΤΥΧΗ στην κληρονομική μερίδα. Και ορθώνονται στις γωνιές αυτές της
Χώρας μας σαν θεώρατα ΜΝΗΜΕΙΑ του πιο αρχαίου Πολιτισμού. Ιδιαίτερα μ’ ικανοποίησε
η πρόταξη της Κρήτης κι η κάλυψη για χάρη της του μεγαλύτερου μέρους των σελίδων του.
Δικαιολογημένα μου κίνησε το ενδιαφέρον. Το διάβασα. Κι έννοιωσα ικανοποίηση και
χαρά.
Δεν είναι μικρό πράγμα να διαβάζης για την Κρήτη γραφτά του Ακαδημαϊκού
Μυριβήλη. Μακαρίτης είναι πια, μα κι αν ζούσε, δεν υπήρχε ανάγκη να εξαρθούν τα
κείμενά του από μια φτωχή σαν τη δική μου πέννα. Το πράττω όμως γιατί, δεν μπορώ ν’
αποσιωπήσω το θαυμασμό μου για την τόσο πετυχεμένη σταχυολόγηση όλων των σημείων
που δεσπόζουν από πλευράς Ιστορικής, Τουριστικής, Φυσιολατρικής μ’ ένα σύντομο ταξίδι
του που επραγματοποίησε κυρίως στο Ηράκλειο και στα Χανιά. Και ό,τι γράφει αποτελεί
ένα αποθησαύρισμα που στάζει νάμα και γεμίζει περηφάνεια όποιον Κρητικό το διαβάσει…
Το Ηράκλειο καθώς γράφει, κτίσθηκε, από τους εξ Ισπανίας Άραβες το 824 μ. Χ.
Είναι οι ιδρυτές του. Το ωνόμασαν Χάνδακα. Προερχόμενοι οι Άραβες αυτοί από την
Αλεξάνδρεια ξεχύθηκαν στην Κρήτη σαν εθνική θεομηνία. Οι αιώνιες εσωτερικές διαμάχες
που σπάραζαν κείνη την εποχή το Βυζαντινό Κράτος υπήρξαν η αφορμή της ολέθριας αυτής
για την Κρήτη επιδρομής που στέφθηκε μ’ επιτυχία γιατί με αρχηγό τον Αμπού Χάψ Ομάρ
οι Σαρακηνοί Άραβες την εκυρίεψαν. Αμέσως έκτισαν το Μ. Κάστρο, νέα πρωτεύουσα του
Νησιού και την περιέβαλαν μ’ ένα μεγάλο χαντάκι προς ενίσχυση του χωματένιου
προχώματος που ύψωσαν γύρω, σαν οχυρό της. Από το χαντάκι (τάφρος) προήλθε το
όνομα Χάνδακας. Οι Βυζαντινοί έκαμαν δυο εκστρατείες για να κτυπήσουν το Μ. Κάστρο.
Σημαντικώτερη η δεύτερη υπό τον Στρατηγό Καρτερό. Διάπλευσε το Αιγαίο κι έφτασε στην
ομώνυμη Ηρακλειώτικη ακρογιαλιά με 70 βυζαντινά πολεμικά καράβια με δυο σειρές
κουπιά έκαστον. Νικήθηκαν οι Σαρακηνοί και κλείσθηκαν στο χαράκωμα. Σπουδαία νίκη.
Μα δεν την αξιοποίησαν κατάλληλα οι Έλληνες (Βυζαντινοί). Επιδόθηκαν, σαν νικητές, στο
γλέντι. Γιόρτασαν τα επινίκεια! Μέθυσαν οι στρατιώτες. Κι οι Σαρακηνοί που άγρυπνοι
παρακολουθούσαν τους επετέθηκαν μ’ ένα αστραπιαίο αιφνιδιασμό και, τους
διεσκόρπισαν. Οι Βυζαντινοί, δεν έφυγαν. Συνέχισαν τις εκστρατείες για να ξαναπάρουν
τον Χάνδακα. Αλλά ματαίως. Απέτυχαν οικτρά όλες. Νέες ορδές Σαρακηνών που
κατάφθασαν τους ενίσχυσαν και στερέωσαν τις θέσεις των. Έτσι στα χέρια των το Ηράκλειο
παράμεινε επί 135 χρόνια και γνώρισε τη φρικτότερη σκλαβιά και απόγνωση. Με
ορμητήριο το Ηράκλειο οι βάρβαροι κατακτητές ελεηλατούσαν κι ελυμαίνονταν κατά τον
αγριώτερο τρόπο τα νησιά του Αιγαίου και τις παράλιες πόλεις της Ελλάδος. Κέντρον
κουρσάρων είχε καταστή η Κρήτη. Κουρσάρικη φωλιά. Εξορμούσαν απ’ εδώ κι έσπειραν
τον όλεθρο στο διάβα τους: Έκαιγαν πολιτείες, σπίτια, εκκλησίες, καράβια, εσοδείες,
έσφαζαν τον πληθυσμό αδιακρίτως ηλικίας κι έπαιρναν μαζί τους τους νέους και τις
κοπέλλες για το σκλαβοπάζαρο του Ηρακλείου. Εδώ, έξω απ’ τα τείχη του Ηρακλείου,
γινότανε το φοβερώτερο παζάρι των σκλαβωμένων Ελληνόπουλων. Εδώ έρχονταν κάθε
χρόνο οι πράκτορες κι οι σωματέμποροι των πασάδων, των Σουλτάνων της Ανατολής και
των μεγιστάνων του Μουσουλμανικού κόσμου να παζαρέψουν και να διαλέξουν ανάμεσα
στα ωραιότερα άνθη τους Ελληνικού Γένους την πιο δροσερή και χυμώδη σάρκα για τα
χαρέμια.
Από την φοβερή αυτή κατάρα απάλλαξε την Κρήτη ο λαμπρός στρατηγός του
Βυζαντίου Νικηφόρος Φωκάς που αργότερα στέφθηκε αυτοκράτορας στην Πόλη.
Πεισματώδης υπήρξε η πολιορκία. Οι Άραβες αμύνονταν με σθένος. Βαρύς ήτο ο χειμώνας
του 960-961 κι οι μισθοφόροι πολεμιστές του Φωκά άρχισαν να κουράζωνται. Δείγματα
παραλύσεως φαίνονταν στις τάξεις των. Μα ένα έξυπνο παιχνίδι του Φωκά έσωσε την
κατάσταση. Πληροφορηθείς από τους κατασκόπους πως 40.000 Άραβες σπεύδουν από το
εσωτερικό της Κρήτης προς βοήθεια των πολιορκουμένων έστησε ενέδρα και τους
κατάσφαξε. Ακολούθως απέκοψαν τα κεφάλια και τα έστησαν σε κοντάρια έξω από τα
τείχη κατά τη νύχτα. Το πρωί που τα αντίκρυσαν οι εντός του φρουρίου απογοητεύθηκαν.
Μα δεν κατάθεσαν τα όπλα. Λυσσωδέστερες επιθέσεις, αντεπιθέσεις, και αποκρούσεις
επακολούθησαν. Στο τέλος ο Φωκάς κατόρθωσε να επιφέρη ρήγμα στο τείχος και να
εισβάλλουν οι Βυζαντινοί μέσα στην πόλη. Πεισματωδέστερη συνεχίσθηκε η μάχη. Μα στο
τέλος νικήθηκαν οι Άραβες. Κύριος του Ηρακλείου έγινε ο Φωκάς. Τώρα οι Βυζαντινοί
σφάζουν χωρίς έλεος. Το αίμα τρέχει ποτάμι. Λάφυρα αμέτρητα. Θησαυροί αμύθητοι,
χρυσάφι, ασήμι, διαμάντια ανεκτίμητης αξίας περιήλθαν στα χέρια των νικητών.
Φωρτώθηκαν στα πλοία και στάλησαν στην Πόλη. Οι Βυζαντινοί διατήρησαν τον Χάνδακα
πρωτεύουσα της Κρήτης από το 961-1204 που δόθηκε η Κρήτη από τους Φράγκους της Δ΄
Σταυροφορίας στον Βονιφάτιο τον Μομφερατικό που την ωνόμασε Κάντια (1210)
παραφθορά του Χάνδακα. Υπό τους Βενετούς η Κρήτη έζησε καλές ημέρες. Αναπτύχθηκε η
Κρητική Μεσαιωνική Λογοτεχνία και ξεπήδησε από τον Χάνδακα η ζωγραφική μεγαλοφυία
του Κυριάκου Θεοτοκόπουλου. Σημαντικώτερα μνημεία ενετικά σώζονται στο Ηράκλειο η
Λότζια (Λέσχη) κι η Κρήνη του Μοροζίνη (Λιονταριών). Η σημαία των Ενετών (του Αγίου
Μάρκου) υπεστάλη και το Μεγάλο Κάστρο παραδόθη στους Τούρκους στις 4-10-1669.
Έπειτα από συνθηκολόγηση διεπεραιώθησαν οι Ενετοί στο νησί Δία, μεθ’ όλων των
οικογενειών των.
Περαιτέρω ασχολείται με Σφακιανούς, εξαίρει την κρητική λεβεντιά και
παλληκαριά, περιγράφει με γλαφυρότητα θελκτικά τοπία, φυσικές καλλονές, φαράγγια,
ακρογιαλιές, ήθη, έθιμα, θρύλους και δίνει ιδιαίτερο τόνο στην έξαρση της Κρητικής Ψυχής
και φιλοξενίας. Εξ ίσου εκθέτει ιστορικά γεγονότα της περιοχής Χανίων, στάσεις,
επαναστάσεις, σφαγές υπό των Τούρκων κλπ. για το Ρέθυμνο ασχολείται λιγώτερο.
Οπωσδήποτε όμως αποτελεί βιβλίο αξιανάγνωστο που δεν μπορεί να το μαντεύση κανένας
από τον τίτλο.
Βέβαια υπάρχουν μερικές ιστορικές ανακρίβειες στις λεπτομέρειες του
περιστατικού που παρουσιάζω διασκευασμένο όσο μπόρεσα συντομώτερα. Ο ιστορικός
Ψιλάκης διαφορετικά αναφέρει ωρισμένα πράγματα. Μα δεν έχει σημασία. Ο Μυριβήλης
το παρουσίασε λογοτεχνικά, κι όχι μ’ ιστορικές αξιώσεις.
Α. ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΚΗΣ