Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος ΚέντροςΡέθυμνο 22 Αυγούστου 1944

της Ευγενίας Λινοξυλάκη

Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Επιτροπή Επίβλεψης Διπλωματικής Εργασίας

Επιβλέπων Καθηγητής: Συν-Επιβλέπων Καθηγητής:
Μενέλαος Χαραλαμπίδης Νικόλαος Βαφέας
Δρ. Ιστορίας ΕΚΠΑ Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης

Συν-Επιβλέπων Καθηγητής:
Ραϋμόνδος Αλβανος
Διδάσκων στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα
Σπουδών Δημόσια Ιστορία του ΕΑΠ

Ρέθυμνο, Ιανουάριος 2023

2

Ευχαριστίες
Η εργασία αυτή εκπονήθηκε στα πλαίσια του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών
(ΠΜΣ) Δημόσια Ιστορία (ΔΙΣ) του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ). Η
ολοκλήρωση της μελέτης αυτής μου άφησε περισσότερο την αίσθηση του φωτογράφου που
του αποκαλύπτεται ένα απέραντο τοπίο μέρος του οποίου αντιλαμβάνεται ενώ ένα
πολλαπλάσιο υποθέτει. Όπως ο φωτογράφος επιλέγει τμήματα της εμπειρίας του για να τα
αποτυπώσει με το φακό του και να τα μεταφέρει στο κοινό έτσι κι εγώ χρειάστηκε να
εστιάσω σε ορισμένες πτυχές ενός γεγονότος καθοριστικού για την περιοχή από την οποία
κατάγομαι και να καταγράψω το αποτέλεσμα της μελέτης μου αφήνοντας πολλά ζητήματα
ανοικτά και σημαντικά ερωτήματα σε εκκρεμότητα.
Το ενδιαφέρον μου για τη διερεύνηση του ζητήματος που αποτελεί το θέμα της παρούσας
εργασίας δεν θα είχε την ίδια πορεία χωρίς τη συμβολή του επιβλέποντα την εργασία
ιστορικού Μενέλαου Χαραλαμπίδη. Τον ευχαριστώ θερμά για τις καίριες επισημάνσεις του
στους προβληματισμούς που ανέκυπταν κατά την εκπόνηση της εργασίας και κυρίως για την
εμπιστοσύνη του η οποία δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την έκταση της έρευνας, όπως
τελικά πραγματοποιήθηκε. Ευχαριστώ επίσης όλους τους διδάσκοντες του ΠΜΣ ΔΙΣ για την
δημιουργική συνεργασία που είχαμε και για τη συμβολή τους στη εξοικείωση μου με τα
εργαλεία που αξιοποιήθηκαν για την ολοκλήρωση αυτής της εργασίας. Ευχαριστώ και τους
φίλους πλέον συμφοιτητές και συμφοιτήτριες με τους οποίους μοιραστήκαμε αυτό το ταξίδι.
Ιδιαίτερα ευχαριστώ τον πατέρα μου Γιώργη Λινοξυλάκη για την προσωπική του μαρτυρία
και για την ανταπόκριση του στις συνεχείς επίμονες ερωτήσεις μου, κάτι που γνωρίζω ότι
δεν ήταν καθόλου εύκολο για εκείνον. Του αφιερώνω αυτή την εργασία και μέσα από
εκείνον την αφιερώνω σε όσους μου παρείχαν τις προσωπικές τους μαρτυρίες και στη μνήμη
των πληροφορητών οι οποίοι έχουν φύγει από τη ζωή.
Θα ήθελα παράλληλα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου σε ανθρώπους που στήριξαν με
θέρμη την έρευνά μου και διευκόλυναν την επικοινωνία μου με τις κοινότητες όπου αυτή
πραγματοποιήθηκε. Ευχαριστώ τον κύριο Στέλιο Μπαγουράκη, συνταξιούχο εκπαιδευτικό
από το Άνω Μέρος, ο οποίος από την αρχή έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη δουλειά μου,
με ενθάρρυνε και υποστήριξε την προσωπική συμμετοχή μου στις εκδηλώσεις μνήμης,
εμπειρία πολύτιμη για την κατανόηση του σύγχρονου πλαισίου μνημόνευσης. Του
αφιερώνω, επίσης, την εργασία και μέσα από αυτόν την αφιερώνω σε όσους έχασαν μέλη
της οικογένειάς τους στη συγκεκριμένη επιχείρηση αλλά και σε όσους ασχολήθηκαν ενεργά
με τη διάσωση της μνήμης για τα γεγονότα αυτά. Επίσης ευχαριστώ θερμά τον Μιχάλη
Μανουσάκη, συνάδελφο την περίοδο των έξι μηνών που εργάστηκα στο Δήμο Αμαρίου, ο
οποίος διευκόλυνε τη λήψη περισσότερων συνεντεύξεων φέρνοντάς με σε επαφή με
σημαντικό αριθμό πληροφορητών από τα χωριά Γερακάρι και Αποστόλους Αμαρίου, αλλά
και μου υπέδειξε τοπικά αρχεία χρήσιμα για την έρευνα. Για την υποστήριξη της έρευνας
στην Κρύα Βρύση Αγίου Βασιλείου εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου στην οικογένεια
Πελαντάκη.
Αξίζει να επισημάνω πως δεν αντιμετώπισα προβλήματα πρόσβασης σε αρχεία και πηγές
υλικού. Όπου απευθύνθηκα όλοι ήταν πρόθυμοι να μου παρέχουν το υλικό και τις
πληροφορίες που ζήτησα. Ευχαριστώ για αυτή τη συνεργασία τους επικεφαλής και τους
εργαζόμενους σε δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, σε αρχεία και βιβλιοθήκες καθώς και
όσους μου παρείχαν υλικό από τα προσωπικά τους αρχεία.
Ξεχωριστής σημασίας στάθηκαν και οι συζητήσεις με ανθρώπους που βίωσαν τα γεγονότα
στα οποία εστιάζει η μελέτη, με όσους ασχολήθηκαν με τη μνημόνευση αλλά και με την

3
ιστορική έρευνα για τα γεγονότα αυτά. Είναι αδύνατο να τους αναφέρω ονομαστικά αλλά
τους ευχαριστώ όλους από καρδιάς.
Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τη δημοσιογράφο-λογοτέχνη Εύα Λαδιά η οποία
ανταποκρίθηκε πρόθυμα στις ερωτήσεις μου για τις εκδηλώσεις μνήμης των τελευταίων
σαράντα χρόνων. Μέσα από τις συνομιλίες μας μπόρεσα να προσεγγίσω και το έργο του
Σπύρου Μαρνιέρου ο οποίος πρωτοστατούσε στις εκδηλώσεις μνήμης για πολλά χρόνια και
έχει συγκεντρώσει και δημοσιεύσει καταγραφές μαρτυριών και ιστορικού υλικού από τα
πρώτα χρόνια μετά τα γεγονότα που μελετά η παρούσα εργασία μέχρι και το 2001 που έφυγε
από τη ζωή.
Ξεχωριστά ευχαριστώ την οικογένειά μου, το σύζυγό μου Λευτέρη και τα παιδιά μας
Ιωάννα, Μανώλη και Χαρά-Μαρίνα γιατί συχνά στερήθηκαν αδιαμαρτύρητα την παρουσία
μου, αποτέλεσαν τους πρώτους ακροατές κειμένων μου και στήριξαν την παρατεταμένη
ενασχόλησή μου με την έρευνα αυτή.
Όπως είναι φανερό η έρευνα στηρίχθηκε σε σημαντικό βαθμό στη γνώση που αποκτήθηκε
σε όλη τη διάρκεια παρακολούθησης του ΠΜΣ ΔΙΣ καθώς και στην υποστήριξη των
κατοίκων και των φίλων της περιοχής μελέτης. Εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου σε αυτούς
τους ανθρώπους. Διατηρώ, όμως, ακέραια την ευθύνη για όσα καταγράφονται στην παρούσα
εργασία.

4

Περίληψη
Η επιχείρηση των Γερμανών κατακτητών σε οκτώ χωριά στο όρος Κέντρος στο Ρέθυμνο της
Κρήτης τον Αύγουστο του 1944 άφησε πίσω της 164 νεκρούς και ολοκληρωτικά
κατεστραμμένες τις δημόσιες και ιδιωτικές υποδομές. Η επιχείρηση εντάσσεται στο ιστορικό
πλαίσιο της περιόδου του ΒΠΠ, όταν, μετά την Μάχη της Κρήτης, η περιοχή βίωσε την
τετράχρονη Κατοχή των Γερμανών και κάτοικοί της συμμετείχαν στα δίκτυα Αντίστασης
που διαμορφώθηκαν στην κοιλάδα του Αμαρίου και στην ευρύτερη περιοχή του Ρεθύμνου
και της Κρήτης. Στο ερώτημα τι προκάλεσε την καταστροφή αυτή προτάθηκαν ερμηνείες
όπως αντίποινα, προετοιμασία της οπισθοχώρησης των Γερμανικών στρατευμάτων,
εκδίκηση για την ανυπακοή των κατοίκων στους κατακτητές. Όμως, καμία από αυτές
μεμονωμένα ούτε συνδυαστικά μεταξύ τους δεν έχει συγκεντρώσει τεκμήρια ικανά να
δώσουν μια στέρεα απάντηση. Η ορολογία που έχει χρησιμοποιηθεί για την μεταφορά αυτής
της εμπειρίας στο λόγο παρουσιάζει σημαντική ποικιλία όρων με επικρατέστερη την
απόδοση «ολοκαύτωμα του Κέντρους».
Αμέσως μετά την οπισθοχώρηση του Γερμανικού στρατού οι κάτοικοι επανέρχονται και
προσπαθούν να οργανώσουν την επανακατοίκηση της περιοχής. Η περίπτωση των οκτώ
αυτών οικισμών εντάσσεται στην οργάνωση της ανοικοδόμησης της χώρας η οποία
αντιμετωπίζει τις εκτεταμένες καταστροφές του ΒΠΠ και του εμφυλίου που ακολούθησε σε
ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο. Γίνεται μια πρώτη προσπάθεια να συγκεντρωθούν στοιχεία και
να διαμορφωθεί μια εικόνα για τις πρωτοβουλίες των κατοίκων της περιοχής, τη συνδρομή
της πολιτείας και τη μεταξύ τους αλληλόδραση για την ανοικοδόμηση των συγκεκριμένων
οικισμών. Παράλληλα εντοπίζονται ζητήματα της ζωής των κατοίκων που αναδείχθηκαν και
μεταβολές που προκλήθηκαν μέσα από αυτήν την διαδικασία.
Ταυτόχρονα με την προσπάθεια αποκατάστασης του χώρου κατοίκησης οι κάτοικοι
δραστηριοποιούνται και για την ανέγερση μνημείων με σκοπό τη διατήρηση της μνήμης για
τους νεκρούς και τις καταστροφές που βίωσαν. Τα μνημεία αξιοποιούνται για να εγγράψουν
στο χώρο με ρητό και συμβολικό τρόπο την οπτική των κατοίκων που τα έστησαν αλλά και
όσων είχαν την πρωτοβουλία για τις εκδηλώσεις μνήμης στα χρόνια που ακολούθησαν. Τα
ίδια τα μνημεία, οι τελετές που πραγματοποιούνται και οι ομιλίες που εκφωνούνται σε αυτά
συμβάλουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της αφήγησης για τα γεγονότα που
μνημονεύονται.

5

Λέξεις – Κλειδιά
ΒΠΠ, Κρήτη, γερμανικές επιχειρήσεις, ολοκαύτωμα, ανοικοδόμηση, μνημόνευση, μνημείο,
τελετή, πανηγυρικός λόγος

6

Συντομογραφίες & Ακρωνύμια
ΑΔΟΣ Αποστολή της Διεύθυνσης Οικονομικής Συνεργασίας
ΑΕ Ανωτάτη Επιτροπή
Α.Ν. Αναγκαστικός Νόμος
Αρχείο ΤΑΡ Αρχείο 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου
ΑΤΕ Αγροτική Τράπεζα της Ελλάδος
ΒΠΠ Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος
ΔΙΣ Δημόσια Ιστορία
ΕΑ Επιτροπή Ανοικοδομήσεως
ΕΑΜ Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο
ΕΑΠ Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο
ΕΛΑΣ Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός
ΕΟΡ Εθνική Οργάνωση Ρεθύμνης
ΕΣ Επιτροπή Στεγάσεως
ΕΣΑΚ Επιτροπή Στεγάσεως Αρχών Κατοχής Πρωτευούσης
ΕΣΑΚΕ Επιτροπή Στεγάσεως Αρχών Κατοχής Επαρχιών
ΕΣΠΑ Επιτροπή Στεγάσεως Πολεμοπαθών Αγροτών
ΚΟΑ Κρατική Οικιστική Αρχή
ΚΟΣ Κρατική Οικιστική Σχολή
ΜΔΕ Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία
Ν Νόμος
ΝΔ Νομοθετικό Διάταγμα
ΟΣΠ Οικιστικό Σχέδιο Περιοχής
ΠΜΣ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών
ΠΟΣ Πολεοδομικό Σχέδιο
ΣΠΑ Συμβούλιο Προγράμματος Ανοικοδόμησης
ΣΕΠΑ Συμβούλιο Εκτελέσεως Προγράμματος Ανοικοδόμησης
ΣΣΜΑ Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής
ΥΔΕ Υπουργείο Δημοσίων Έργων
ΥΚΠ Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας
UNRRA United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Οργανισμός
Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως των Ηνωμένων Εθνών)

7

ΥΣ Υπηρεσία Στεγάσεως
ΥΣΑΚΠ Υποεπιτροπές Στεγάσεως Αρχών Κατοχής Πρωτευούσης
ΦΕΚ Φύλλο Εφημερίδας της Κυβέρνησης

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 8
Εισαγωγή
Εξαρχής ο τρόπος που βίωσε η Κρήτη την εμπειρία του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου (ΒΠΠ)
συναρτήθηκε σε σημαντικό βαθμό με τη γεωγραφική διαμόρφωσή της. Η στρατηγική θέση
της στην ανατολική Μεσόγειο αποτέλεσε το κίνητρο για την διατήρηση ή την κατάκτησή της
από τους Συμμάχους ή τις δυνάμεις του Άξονα αντίστοιχα και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά
της προκάλεσαν την από αέρος επιχείρηση για την κατάληψή της, την μάχη της Κρήτης.
Αλλά και μετά την κατάκτηση του νησιού από τους Γερμανούς η δυσκολία σύνδεσης με τα
εδάφη της Ευρώπης και της Αφρικής τα οποία έλεγχαν οι αντιμαχόμενες πλευρές συντέλεσε
σε μεγάλο βαθμό στους εκατέρωθεν σχεδιασμούς για τον έλεγχο του χώρου.
Παράλληλα, ο ρόλος του ορεινού χώρου της Κρήτης στην ανάπτυξη των αντιστασιακών
δικτύων και δράσεων ήταν μία παράμετρος που ενέπλεξε τους κατοίκους των περιοχών
αυτών στους σχεδιασμούς των αντιπάλων. Οι ίδιοι οι κάτοικοι σε σημαντικό ποσοστό
συμμετείχαν και παρείχαν υποστήριξη στα δίκτυα της Αντίστασης στην προσπάθειά τους να
επιβιώσουν στις σκληρές συνθήκες της κατοχής και να ανακτήσουν την ελευθερία τους. Για
τη δράση τους, όμως, αυτή έγιναν στόχος στρατιωτικών επιχειρήσεων των κατακτητών κατά
τις οποίες πολλοί άνθρωποι εκτελέστηκαν και πολλά χωριά μετατράπηκαν σε ερείπια.
Ένα τέτοιο γεγονός αποτέλεσε το αντικείμενο μελέτης αυτής της εργασίας. Πρόκειται για την
οκταήμερη επιχείρηση των γερμανικών στρατευμάτων που ξεκίνησε στις 22 Αυγούστου
1944 ταυτόχρονα σε οκτώ χωριά στις πλαγιές του όρους Κέντρος στο Ρέθυμνο. Κατά την
επιχείρηση αυτή εκτελέστηκαν 164 άνθρωποι και καταστράφηκαν ολοσχερώς οι οικισμοί
Άνω Μέρος, Δρυγιές, Βρύσες, Καρδάκι, Σμιλές, Γουργούθοι και Γερακάρι που βρίσκονται
στη βόρεια πλευρά του βουνού και σήμερα υπάγονται διοικητικά στο Δήμο Αμαρίου και η
Κρύα Βρύση η οποία βρίσκεται στη νότια πλευρά του βουνού και υπάγεται στο Δήμο Αγίου
Βασιλείου.
Η έρευνα αφορά μια εκτεταμένη περιοχή η οποία αναφορικά με την περίοδο της Κατοχής
ορίζεται συνήθως στη βιβλιογραφία ως «περιοχή ή κοιλάδα του Αμαρίου». Εδώ, όμως,
επιλέγεται ο όρος «χωριά του Κέντρους», τόσο γιατί είναι περισσότερο ακριβής σε σχέση με
τη γεωγραφική θέση των συγκεκριμένων οικισμών όσο και γιατί αποτελεί επιλογή των
κατοίκων κατά τη μνημόνευση των γεγονότων. Στην καθομιλουμένη της περιοχής και οι

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 9
οκτώ οικισμοί αποκαλούνται «χωριά» και ο όρος αυτός υιοθετείται μαζί με τον όρο
«οικισμός» στην παρούσα εργασία.
Η μελέτη λαμβάνει υπόψη το ρόλο του χώρου στην επιλογή της συγκεκριμένης περιοχής από
τους κατακτητές ως στόχο της επιχείρησης αλλά δεν εστιάζει σε αυτήν καθώς η έρευνα για
τη λειτουργεία των ορεινών χώρων ως καταφύγιο ανθρώπων που επιδιώκουν την
ανεξαρτησία τους από τη διοίκηση των κέντρων είναι ένα διαχρονικό και διατοπικό ζήτημα
που θα προσανατόλιζε την εργασία σε πεδία διαφορετικά από τη στόχευσή της. 1 Αντικείμενο
μελέτης αποτελεί ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η σχέση των ανθρώπων με το χώρο στη
συγκρότηση νοήματος και αφήγησης για τα γεγονότα κατά το χρόνο διεξαγωγής της
επιχείρησης και στα χρόνια που ακολούθησαν.
Καθώς το παρελθόν αυτό είναι σχετικά πρόσφατο, με την έννοια ότι οι άνθρωποι που βίωσαν
τα γεγονότα συνυπήρξαν μαζί μας και αρκετοί από αυτούς ζουν ακόμα ανάμεσά μας,
επιδίωξα να αφουγκραστώ τις δικές τους προσεγγίσεις για όσα συνέβησαν. Η επιδίωξή αυτή
προσδίδει στην εργασία οπτική δημόσιας ιστορίας καθώς αναγνωρίζει τη συμμετοχή των
ανθρώπων στην ερμηνεία και τη δημιουργία αφήγησης για γεγονότα που τους αφορούν και
μελετά τους μηχανισμούς που ενεργοποιούνται για τη διάχυση νοηματοδοτήσεων των
γεγονότων στις κοινότητες όπου αυτά εξελίχθηκαν, σε περιβάλλοντα μη ακαδημαϊκά. 2
Για το σκοπό αυτό κατά την διάρκεια της έρευνας πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις 3 και
καταγράφηκαν προφορικές μαρτυρίες με τη μορφή σημειώσεων από τηλεφωνικές και δια
ζώσης συζητήσεις με ανθρώπους οι περισσότεροι από τους οποίους βίωσαν τα γεγονότα.
Επίσης πραγματοποιήθηκαν πλήθος συζητήσεων με κατοίκους της ευρύτερης περιοχής από
διαφορετικές ηλικίες, φύλο και βαθμίδα εκπαίδευσης και αξιοποιήθηκαν προφορικές
μαρτυρίες που είχαν ληφθεί από άλλους ερευνητές. 4 Όλοι οι συνομιλητές ήταν πρόθυμοι να

1 Για τα βουνά τη Μεσογείου ως εμπόδιο και καταφύγιο: Fernand Braudel, Η Μεσόγειος και ο μεσογειακός
κόσμος την εποχή του Φιλίππου Β’ της Ισπανίας, τομ. Α’ Ο ρόλος του περίγυρου, μτρφ. Κλαίρη Μιτσοτάκη, 2 η
εκδ. (Αθήνα: ΜΙΕΤ, 1993), σ.44-47 · Για τη ζωή των Βρετανών κατασκόπων στα ορεινά της Κρήτης την
περίοδο της Κατοχής: Tom J. Dumbabin Ένας αρχαιολόγος στον πόλεμο, (Ηράκλειο: ΕΚΙΜ, 2015), σ.199-232 ·
Για την διαφυγή στο βουνό ακόμα και των μελών αντιστασιακών οργανώσεων που δρούσαν εντός του αστικού
ιστού: Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα, 4 η εκδ., (Αθήνα:
Αλεξάνδρεια, 2012), σ. 247.
2 Hilda Kean, “Introduction” στο H. Kean, P. Martin (επιμ.), The Public History Reader, (Νέα Υόρκη και
‘Αμπιγκτον: Routledge), 2013, σ. xiii-xiv
3 Οι συνεντεύξεις που βιντεοσκοπήθηκαν συνοδεύονται από παραχωρητήρια για κατάθεση στο υπό ίδρυση
αρχείο οπτικοακουστικών μαρτυριών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 10
παραχωρήσουν τη μαρτυρία τους και να απαντήσουν στα ερωτήματα που τους τέθηκαν. Οι
μαρτυρίες αυτές συνέβαλαν σε σημαντικό βαθμό στην κατανόηση όσων βίωσαν οι κάτοικοι
της περιοχής, τόσο κατά τη διάρκεια της επιχείρησης όσο και στα χρόνια που ακολούθησαν,
και κατά συνέπεια στη διαμόρφωση των ερωτημάτων της έρευνας, στην οργάνωση και τη
διεύρυνση του πεδίου μελέτης. 5
Στο πλαίσιο της διεύρυνσης των πηγών και κατ’ επέκταση της προέλευσης των πληροφοριών
της έρευνας αναζητήθηκαν επίσης τα ίχνη της ανθρώπινης δράσης από την χρονική περίοδο
μελέτης. 6 Για το σκοπό αυτό αξιοποιήθηκαν δημοσιεύματα τοπικών εφημερίδων και
αρχειακές πηγές. Οι τοπικές εφημερίδες είναι ψηφιοποιημένες μέχρι το 1965 και είναι
διαθέσιμες στην Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών Ανέμη του Πανεπιστημίου
Κρήτης. Τα φύλλα των τοπικών εφημερίδων μέχρι σήμερα είναι διαθέσιμα στη Δημόσια
Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου. Η μεγαλύτερη συλλογή δημοσιευμάτων σχετικών με το γεγονός που
μελετάται εδώ βρίσκεται στην ιστοσελίδα «Πολιτιστικό Ρέθυμνο». Αποκαλυπτικό σε
αξιοσημείωτο βαθμό αποδείχτηκε το αρχείο του 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου
(Αρχείο ΤΑΡ), το οποίο περιέχει αυτοψίες, εκθέσεις και πρακτικά, σχέδια των οικισμών και
αλληλογραφία των κρατικών υπηρεσιών με τους κατοίκους. 7 Το Αρχείο Τ.Α.Ρ. βρίσκεται
σήμερα στη Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας Ρεθύμνου και
περιλαμβάνει έγγραφα που χρονολογούνται από το 1946 έως και σήμερα. Για την κατανόηση
της κρατικής πολιτικής ως προς την αποκατάσταση των κατεστραμμένων περιοχών σε όλη
την Ελλάδα μελετήθηκαν σχετικά Φύλλα Εφημερίδας της Κυβέρνησης (ΦΕΚ). 8 Επίσης
αξιοποιήθηκαν αρχεία της περιοχής μελέτης όπως πρακτικά πρώην Κοινοτικών Συμβουλίων,

4 Σημαντικό είναι το υλικό από το αρχείο της δημοσιογράφου Εύας Λαδιά, το οποίο είναι διαθέσιμο στο κανάλι
της στο you tube https://www.youtube.com/channel/UCEGxoxAcGND1RuWGbUmT0vA/videos (Ημερομηνία
Πρόσβασης 24-06-2023) και στην ιστοσελίδα «Πολιτιστικό Ρέθυμνο», https://www.politistiko-rethymno.org/
(Ημερομηνία Πρόσβασης 24-06-2023)
5 Για τη συμβολή των προφορικών μαρτυριών στη διεύρυνση των ερωτημάτων του ιστορικού: Lynn Abrams,
Θεωρία Προφορικής Ιστορίας, μετάφραση Λουκάς Ρινόπουλος, (Αθήνα: Πλέθρον, 2014), σ.18-19 και σ.118 ·
Paul Thompson, Φωνές από το Παρελθόν, Προφορική Ιστορία, μετάφραση Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Νίκος
Ποταμιάνος, (Αθήνα :Πλέθρον, 2008), σ.129-132
6 Marc Bloch, Απολογία για την ιστορία. Το επάγγελμα του ιστορικού, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, 3 η εκδ., (Αθήνα:
Εναλλακτικές Εκδόσεις, 1994), σ.91
7 Για τη φύση και την αξία των αρχείων: Ανδρέας Μπάγιας, Αρχειονομία, βασικές έννοιες και αρχές: Η
οργάνωση των αρχείων για τη διοίκηση και την έρευνα (Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική, 1998), σ.25-27, σ.48 και
σ.60-67 · Judith Ellis (επιµ.), Η διαχείριση των αρχείων, (Αθήνα: ΕΑΕ Τυπωθήτω – Γιώργος ∆αρδανός, 2000),
σ.24-25 και σ.29-32
8 Τα ΦΕΚ εντοπίστηκαν στην ιστοσελίδα του Εθνικού Τυπογραφείου:
http://www.et.gr/idocsnph/search/lawForm.html# , (Ημερομηνία Πρόσβασης 24-06-2023)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 11
Ληξιαρχεία και αρχεία Δημοτικών Σχολείων καθώς και το αρχείο των εκδηλώσεων μνήμης
του Δήμου Αμαρίου. Γενικότερα, στο διαδίκτυο όπως και στις βιβλιοθήκες και στα μουσεία
εντοπίστηκαν αξιόλογες πηγές σε συλλογές και αρχεία, όπως κάποιες από τις εκδόσεις του
Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης και το
φωτογραφικό αρχείο του Κωνσταντίνου Κουτουλάκη στη Δημοτική Βιβλιοθήκη
Μαλεβιζίου. Σημαντικό ήταν και το υλικό που διατέθηκε στην έρευνα από προσωπικά αρχεία
ιδιωτών που έχουν καταγωγή από τα συγκεκριμένα χωριά ή/και έχουν ασχοληθεί με τη
μνημόνευση των γεγονότων.
Η επιλογή της συγκεκριμένης προέλευσης των πηγών που αξιοποιήθηκαν είχε πρόθεση να
συμπεριλάβει στη μελέτη τη μικροϊστορία των γεγονότων. 9 Δηλαδή να προσεγγίσει τις
προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων, των ατόμων, των οικογενειών και των μικρών
κοινοτήτων μέσα στο ευρύ πλαίσιο του ΒΠΠ
Πτυχές της συγκεκριμένης επιχείρησης είχαν αποτελέσει θέμα και άλλων εργασιών κατά την
παρακολούθηση του ΠΜΣ ΔΙΣ και είχε ήδη συγκροτηθεί μια εικόνα για όσα είχαν συμβεί
στην περιοχή κατά τη διεξαγωγή της επιχείρησης και κατά την περίοδο που ακολούθησε. 10
Έτσι ορίστηκαν αρχικά τρεις ενότητες μελέτης με κριτήρια κυρίως χρονικά και θεματικά. Οι
ενότητες αυτές διατηρήθηκαν, εμπλουτίστηκαν και διαμορφώθηκε η δομή τους μέσα από την
έρευνα και κυρίως με την αξιοποίηση των προφορικών μαρτυριών.
Καθώς το γεγονός που εξετάζεται δεν είναι ένα μεμονωμένο συμβάν αλλά εντάσσεται στην
περίοδο του ΒΠΠ και στην ευρύτερη ιστορία της Κρήτης και της Ελλάδος, η μελέτη ξεκινάει
με το ιστορικό πλαίσιο το οποίο περιλαμβάνει την κατάκτηση της Κρήτης από τις γερμανικές

9 Για το ιστοριογραφικό ρεύμα της μικροϊστορίας και τους προσανατολισμούς του: Γκέοργκ Ίγκερς, Η
ιστοριογραφία στον εικοστό αιώνα: από την επιστημονική αντικειμενικότητα στην πρόσκληση του
μεταμοντερνισμού, μτφρ Παρασκευάς Ματάλας, 9 η εκδ., (Αθήνα: Νεφέλη, 2006), σ.134-155 · Γιώργος Κόκκινος,
Από την ιστορία στις ιστορίες: προσεγγίσεις στην ιστορία της ιστοριογραφίας, την επιστημολογία και τη διδακτική
της ιστορίας, 3 η εκδ., (Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 1998), σ.267-274 · Gerard Noiriel, Τι είναι η σύγχρονη
ιστορία;, μτφρ Μαρία Κορασίδου, (Αθήνα: Gutenberg, 2005), σ.171-173
10 Στις τελικές εργασίες τριών Ενοτήτων του Προγράμματος επιλέχθηκε θέμα σχετικό με το συγκεκριμένο
γεγονός. Στην Ενότητα «Εισαγωγή στη Δημόσια Ιστορία», με διδάσκοντα τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη,
είχε παρουσιαστεί ο ρόλος του ηρώου πεσόντων στο Άνω Μέρος στη συγκρότηση της συλλογικής μνήμης για
το γεγονός. Στην Ενότητα «Ιστορία και Χώρος», με διδάσκουσα την ανθρωπολόγο Έλενα Μαμουλάκη,
παρουσιάστηκε η πρόταση δημιουργίας ιστορικού χάρτη για την εμπειρία των κατοίκων από τη στιγμή της
εκτόπισης έως την επιστροφή και επανακατοίκηση των οικισμών. Τέλος στην ενότητα «Προφορική Ιστορία»,
με διδάσκοντα τον ιστορικό Αντώνη Αντωνίου, παρουσιάστηκε η αξιοποίηση προφορικών μαρτυριών για το
σχεδιασμό ενός πανηγυρικού λόγου. Ο σχεδιασμός αυτός έγινε πράξη με την εκφώνηση του πανηγυρικού στις
εκδηλώσεις μνήμης στο Άνω Μέρος τον Αύγουστο του 2022, πρόταση που προέκυψε από την αλληλόδραση με
την κοινότητα κατά τη διεξαγωγή προφορικών συνεντεύξεων.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 12
δυνάμεις και την τετράχρονη Κατοχή του νησιού αλλά και την αντιστασιακή δράση που
αναπτύχθηκε στο νομό Ρεθύμνου και στην περιοχή του Αμαρίου, στην οποία
δραστηριοποιήθηκαν και οι κάτοικοι των χωριών του Κέντρους και την οποία επικαλέστηκαν
οι Γερμανοί κατακτητές ως αιτία της επιχείρησης τον Αύγουστο του 1944.
Στο ίδιο κεφάλαιο παρουσιάζεται η εμπειρία των κατοίκων κατά την διεξαγωγή της
επιχείρησης, δηλαδή όσα συνέβησαν μέσα στα χωριά, οι εκτελέσεις, οι καταστροφές και η
εκτόπιση των κατοίκων καθώς και η πρώτη επιστροφή στους κατεστραμμένους οικισμούς. 11
Στην ενότητα αυτή η πηγή που προκρίθηκε ήταν οι προφορικές μαρτυρίες. Σύμφωνα με την
θεωρία της προφορικής ιστορίας έχει αποδειχτεί ότι η μνήμη δεν είναι μια αποθήκη
δεδομένων απ’ όπου απλά ανακαλούνται πληροφορίες. Οι άνθρωποι προσπαθούν να
συγκροτήσουν μια αφήγηση για το παρελθόν η οποία να τους αφορά. Για το συγκεκριμένο
γεγονός διαπιστώθηκε πως η μνήμη παρουσιάζει σε μεγάλο βαθμό ομοιομορφία, παρότι
συμπεριλαμβάνει προσωπικές διαφοροποιήσεις. Η αφήγηση των πληροφορητών σχετίζεται
σημαντικά με τον τρόπο με τον οποίο βιώθηκε το γεγονός που ανακαλείται στη μνήμη, ενώ
μέσω της αφήγηση αποδίδεται η ένταση ή ο βαθμός στον οποίο όσα συνέβησαν επέδρασσαν
στην προσωπική και οικογενειακή ζωή των ανθρώπων και στη ζωή της κοινότητας. 12 Η
οπτική των πληροφορητών ουσιαστικά ερμηνεύει τα γεγονότα, θέτει δηλαδή όσα συνέβησαν
σε αξιολόγηση με κριτήρια τις συνέπειες που είχαν στη ζωή τους αλλά και με κριτήρια ηθικά
που άπτονται του αξιακού συστήματός τους. 13 Φαίνεται πως ατομική και συλλογική μνήμη
αλληλοεπιδρούν και διαμορφώνουν η μία την άλλη. 14 Στη διαδικασία αυτή συμβάλει και ο
χρόνος ανάμεσα στα γεγονότα και στο παρόν της συνέντευξης, καθώς οι πληροφορητές
παρουσιάζουν κάθε φορά την εμπειρία τους με την οπτική τους όπως έχει διαμορφωθεί στα
χρόνια που μεσολάβησαν. 15

11 Η επιστροφή στους οικισμούς δεν έγινε στον ίδιο χρόνο για όλους τους κατοίκους. Κάποιοι επέστρεψαν
αμέσως και άλλοι μετά από κάποια χρόνια. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, όμως, οι περισσότεροι επέστρεψαν την
άνοιξη του 1945.
12 Για τη δυνατότητα της προφορικής ιστορίας να συμβάλει στην γνώση της οικογενειακής ιστορίας: Paul
Thompson, Φωνές…, ό.π., σ.30-31
13 Για τη σύμπτυξη ιδιωτικού και δημόσιου χώρου εξαιτίας των πολέμων του 20 ου αιώνα και το ρόλο της
μαρτυρίας που εισάγει τις ηθικές κατηγορίες στην αποτίμηση των γεγονότων: Αντώνης Λιάκος, «Γιατί η
προφορική ιστορία», στο Η προφορική ιστορία στα μουσεία και στην εκπαίδευση, επιμέλεια Ειρήνη Νάκου και
Ανδρομάχη Γκαζή, (Αθήνα: Νήσος, 2015), σ.38
14 Για την μνήμη ως ιστορική πηγή και τις διαφορετικές προσεγγίσεις της μνήμης: Lynn Abrams, Θεωρία…,
ό.π., σ.114-149 · Ειδικά για τη συλλογική μνήμη: Maurice Halbwachs, Η συλλογική μνήμη, επιστ.
επιμ.πρόλογος Άννα Μαντόγλου, μτφρ. Τίνα Πλυτά, (Αθήνα: Παπαζήση, 2013)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 13
Από τη διαδικασία ενθύμησης των γεγονότων, όπως αυτή αποκαλύφθηκε μέσα από τις
αφηγήσεις των πληροφορητών, φάνηκε πως οι ίδιοι ταξινομούσαν τις αφηγήσεις τους στο
χρόνο με τη συνδρομή του βιωμένου χώρου, 17 του χώρου όπου έζησαν την εμπειρία των
γεγονότων. Οι ίδιοι, δηλαδή, προσέλαβαν και ανακαλούσαν στη μνήμη τους όσα συνέβησαν
μέσα από την σύνδεση της εμπειρίας με το χώρο εντός του οποίου και μέσω του οποίου
βίωσαν τα γεγονότα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο χώρος αυτός ταυτιζόταν στο
μεγαλύτερο μέρος του με τον χώρο κατοίκησης, το χώρο που εξυπηρετούσε τις ανάγκες και
τις λειτουργίες της καθημερινότητας.
Καθώς η έρευνα αφορούσε ένα διευρυμένο σύνολο ανθρώπων, που βίωσαν τα γεγονότα από
διαφορετική σκοπιά και συμμετείχαν σε διαφορετικές εξελίξεις οι οποίες διαδραματίζονταν
παράλληλα σε διαφορετικούς χώρους, ήταν δύσκολο να ακολουθηθεί μια γραμμική πορεία
στην περιγραφή των γεγονότων. Γι’ αυτό έγινε η επιλογή να ακολουθήσει η εργασία την
πορεία της αφήγησης των πληροφορητών.
Ο χώρος φάνηκε να αποτελεί δομικό στοιχείο της αφήγησης για τα γεγονότα. Είναι πιθανό σε
αυτό να συνέβαλε ο τραυματικός χαρακτήρας της εμπειρίας των κατοίκων οι οποίοι, στην
προσπάθειά τους να αποδώσουν στο λόγο δύσκολα βιώματα, ξεκινούσαν σχεδόν πάντα με
την περιγραφή του σκηνικού στο οποίο αυτά συνέβησαν. 16 Ο χώρος αυτός πολλές φορές
περιγραφόταν ως οργανικό μέρος του βιώματος καθώς αξιοποιούνταν για τις επιδιώξεις των
κατοίκων της περιοχής. Έτσι η υλικότητα συνδυάστηκε με την εμπειρία και αργότερα
προκαλούσε την ανάκληση και την αφήγηση επεισοδίων της εμπειρίας αυτής.
Στη πορεία των αφηγήσεων, η συζήτηση για την καταστροφή συγκεκριμένων χώρων
λειτούργησε και ως μέσο για να αποκαλυφθεί ο τρόπος με τον οποίο επηρέασε τη ζωή των
κατοίκων ο πόλεμος και κυρίως η συγκεκριμένη καταστροφή. Κάθε μία από τις αφηγήσεις
στις οποίες συζητήθηκε το θέμα αυτό παρουσίαζε μία διαφορετική πτυχή της ζωής τους που
άλλαξε σημαντικά μετά τα γεγονότα αυτά. Για λόγους οικονομίας, δεν ήταν δυνατό να
περιληφθούν όλες οι μαρτυρίες εδώ.

15 Κάποιοι πληροφορητές επισημαίνουν κατά τη συνέντευξη ότι η άποψή τους για τα γεγονότα μεταβάλλεται
ανά εποχή με φράσεις όπως «δεν ξέραμε βέβαια και τι θα συμβεί» ή «παιδιά είμασταν κι εμείς τότε» 17 Για την
καταγραφή στη μνήμη και την ανάκτηση των βιωμάτων: Lynn Abrams, Θεωρία …, ό.π., σ.120-124
16 Για την διατήρηση αυτοκυριαρχίας κατά την αφήγηση των γεγονότων: στο ίδιο, σ.126-127 · Για την αφήγηση
τραυματικών εμπειριών: στο ίδιο, σ.131-136

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 14
Στο τέλος του πρώτου κεφαλαίου έγινε προσπάθεια να προσδιοριστούν οπτικές για την
καταστροφή που συντελέστηκε μέσα από την ορολογία η οποία αναπτύχθηκε για να
αποδώσει την εμπειρία αυτή στον γραπτό και προφορικό λόγο. Ο προσδιορισμός
«ολοκαύτωμα του Κέντρους» εμφανίστηκε από τα πρώτα χρόνια και σήμερα έχει
επικρατήσει για την αναφορά και ερμηνεία των γεγονότων αυτών. Η σχετική ορολογία
απασχόλησε από την αρχή την έρευνα και ευχαριστώ από εδώ τον διδάσκοντα του
μεταπτυχιακού και επιβλέποντα της εργασίας, ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη που μου
επισήμανε αυτό το ζήτημα. Το συγκεκριμένο ερώτημα ήταν από τα πρώτα που
διερευνήθηκαν και φώτισαν πολλαπλά τη σχέση της νοηματοδότησης του γεγονότος με το
χώρο.
Αμέσως μετά την καταστροφή ξεκίνησε, αρχικά με πρωτοβουλίες των κατοίκων, η
προσπάθεια για επανακατοίκηση των οικισμών. Στην Κρήτη, παρότι οι Γερμανοί
συμπτύχθηκαν στα Χανιά από τον Οκτώβριο του 1944, η παράδοσή τους πραγματοποιήθηκε
στις 9 Μαΐου 1945 και η αποχώρησή τους από το νησί τον επόμενο μήνα. Έτσι
επανεντάχθηκε και τυπικά η Κρήτη στην ελληνική επικράτεια, η οποία αντιμετώπιζε στο
σύνολό της τεράστια στεγαστικά προβλήματα εξαιτίας των καταστροφών που είχε υποστεί
από τους κατακτητές κατά τη διάρκεια της Κατοχής. 17
Στο δεύτερο κεφάλαιο της εργασίας έγινε προσπάθεια να παρουσιαστούν οι καταστροφές
αυτές καθώς και ο προγραμματισμός για την ανοικοδόμηση της χώρας, ώστε να ενταχθεί σε
αυτό το πλαίσιο και η περιοχή του Κέντρους. Κατά την συγκεκριμένη περίοδο ο χώρος
αποτέλεσε αντικείμενο των πρωτοβουλιών για την αποκατάσταση της κατοίκησης στην
περιοχή και η διαδικασία αυτή παρήγαγε το Αρχείο ΤΑΡ 18 το οποίο αντανακλά τις
εκατέρωθεν επιδιώξεις. Στα χωριά του Κέντρους ο όρος που επικράτησε για να αποδώσει τις
κρατικές πρωτοβουλίες και τους ανθρώπους των υπηρεσιών και των συνεργείων ήταν
«Στέγαση».
Σε αυτό το διάστημα τον πρώτο λόγο είχε το ελληνικό κράτος και η πολιτική που
ακολούθησε για την ανοικοδόμηση της χώρας. Στη διαδικασία αυτή καθοριστική ήταν η
συμβολή του Κωνσταντίνου Δοξιάδη, αρχιτέκτονα και πολεοδόμου, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα
17 Τα στεγαστικά προβλήματα σε ορεινούς οικισμούς εντάθηκαν και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου πολέμου
κυρίως στη βόρεια Ελλάδα, βέβαια, αλλά αντιμετωπίστηκαν ως συνολικό φαινόμενο.
18 Στο εξής όπου γίνεται αναφορά στο Αρχείο, χωρίς αυτό να προσδιορίζεται διαφορετικά, εννοείται το αρχείο
του 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 15
χρόνια μετά τον πόλεμο καθώς υπήρξε πρώτος επικεφαλής του Υφυπουργείου
Ανοικοδομήσεως 19 γενικός διευθυντής Ανοικοδομήσεως και μόνιμος υφυπουργός του
Υπουργείου Συντονισμού μεταξύ 1945 και 1950. 22 Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην
εργασία σχετικά με τις καταστροφές, οι οποίες συντελέστηκαν στη χώρα κατά τη διάρκεια
της Κατοχής, και τον κρατικό σχεδιασμό για την ανοικοδόμηση στηρίζονται κυρίως στις
δημοσιεύσεις του. 20
Επίσης, για την καλύτερη κατανόηση του πλαισίου μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε η
πολιτική για την ανοικοδόμηση στη χώρα και η εφαρμογή της πολιτικής αυτής, μελετήθηκε η
σχετική νομοθεσία. Για τον ίδιο λόγο διερευνήθηκαν πτυχές της διαδικασίας για την
ανοικοδόμηση οι οποίες φέρνουν στην επιφάνεια τον τρόπο με τον οποίο επιχειρήθηκε η
εδραίωση των πολιτικών επιλογών και αποφάσεων του κεντρικού κράτους. Οι επιλογές και
αποφάσεις αυτές καθορίστηκαν από τη διεθνή και εθνική πολιτική συγκυρία, δηλαδή από το
διεθνές πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου και τον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο, που ήταν σε
εξέλιξη την περίοδο κατά την οποία διαμορφώθηκαν οι σχετικές πολιτικές.
Με το πέρασμα από το σύνολο της χώρας στα τοπικά όρια και στην ανοικοδόμηση των
οικισμών της περιοχής του Κέντρους γίνεται άμεσα αντιληπτό το καθοριστικό αποτύπωμα
της καταστροφής στη συλλογική μνήμη και ταυτότητα της περιοχής, με δεδομένο ότι η
καταστροφή αυτή ήταν ολοκληρωτική σε ό,τι αφορούσε στις κτιριακές υποδομές, ιδιωτικές
και δημόσιες, και συνολικά στο περιεχόμενό τους.
Οι εκτοπισμένοι κάτοικοι, αφού περιπλανήθηκαν στα γειτονικά χωριά, άρχισαν σταδιακά να
επιστρέφουν σε μια αρχική προσπάθεια επανακατοίκησης των οικισμών, ουσιαστικά μέσα
στα ερείπια. Σ’ αυτή τη μελέτη επιχειρήθηκε να παρατηρηθεί η διαδικασία της
ανοικοδόμησης των οικισμών, όπως τελικά πραγματοποιήθηκε, κυρίως μέσα από την
εφαρμογή σχεδιασμών και διαδικασιών των κρατικών υπηρεσιών. Ως παράδειγμα μελέτης

19 ΦΕΚ 317Α / 28-12-1945 «Περί διορισμού του Κων/νου Δοξιάδη ως Υφυπουργού επί της Ανοικοδομήσεως» 22
Μαριάννα Χαριτωνίδου, «Το όραμα ανοικοδόμησης του Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη και του Adriano Olivetti:
μεταξύ συγκεντρωτικής και μη συγκεντρωτικής πολιτικής», Archetype, 3, Φεβρουάριος 2020 · Lefteris
Theodosis, Victory over Chaos? Constantinos A. Doxiadis and Ekistics 1945-1975, (Βαρκελώνη: χ.ε., 2015),
σ.20 · Andreas Kakridis, «Rebuilding the Future: C. A. Doxiadis and the Greek Reconstruction Effort
(19451950)», The Historical Review / La Revue Historique, τομ. 10, (2013)
20 Κωνσταντίνος Δοξιάδης, Οικιστικές Μελέτες. Οικιστική Ανάλυση, Οδηγίες για τη μελέτη των χωροταξικών των
οικιστικών και των πολεοδομικών προβλημάτων και για την ανοικοδόμηση της χώρας, (Αθήνα: Υφυπουργείο
Ανοικοδομήσεως, 1946), όπου, στον πρόλογο, διατυπώνεται ως στόχος της σειράς σχετικών εκδόσεων του
Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως η επικοινωνία του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως με όλους τους Έλληνες
και κυρίως με τους ειδικούς με σκοπό να τους κινητοποιήσει για την επίλυση του προβλήματος.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 16
τέθηκε ο οικισμός Άνω Μέρος αλλά με συγκριτικές αναφορές και στους άλλους οικισμούς.
Έγινε προσπάθεια να διερευνηθεί και η στάση των κατοίκων απέναντι στις αποφάσεις που
τους αφορούσαν κυρίως μέσα από τη διάδραση με τις υπηρεσίες, όπως αποτυπώθηκε στο
Αρχείο ΤΑΡ.
Διαπιστώθηκε ότι σε σχέση με σημαντικές αποφάσεις υπήρξαν διαφωνίες, οι οποίες
εντοπίστηκαν στα αρχεία και προσδιορίστηκαν καλύτερα με στοχευμένες ερωτήσεις προς
του κατοίκους. Εντούτοις, σε ό,τι αφορά στις εμπειρίες οι οποίες βιώθηκαν από τους
κατοίκους συλλογικά, δηλαδή στα γεγονότα μέσα στους τόπους κατοίκησης κατά τις ημέρες
της καταστροφής και στην πρώτη περίοδο της επανακατοίκησης, φαίνεται ότι αυτές
λειτούργησαν ταυτοποιητικά. Οι διαφωνίες δεν έχουν εδραιωθεί στη συλλογική μνήμη ή δεν
μεταβιβάστηκαν στις επόμενες γενιές. Η περίπτωση των χωριών του Κέντρους επιβεβαιώνει
την επισήμανση του Σταύρου Σταυρίδη ότι τοποθεσίες όπου συνέβησαν γεγονότα κρίσιμα
για τη ζωή μιας κοινότητας θεωρούνται τόποι αναφοράς για τη συλλογική μνήμη της και «η
δύναμη ενός τόπου να ανακαλεί συλλογικές μνήμες στηρίζεται εντέλει στην ίδια την
κατοίκησή του» με την έννοια ότι εντός του λειτουργούν οι κοινωνικές σχέσεις. 21
Είναι άξιο παρατήρησης, και ίσως δεν διερευνήθηκε ανάλογα με τη σημασία του, το πώς
λειτούργησε ο μηχανισμός γι’ αυτή τη μνήμη. Καθώς, ενώ αναδύεται σε έντονο βαθμό η
ταυτοποιητική λειτουργία όσων συνέβησαν στους οικισμούς αυτούς την περίοδο της
επανακατοίκησης, ιδιαίτερα μέσω της συλλογικής δράσης, ζητήματα που αφορούν στις
διεργασίες για τις αποφάσεις που πάρθηκαν μέσα στις κοινότητες δεν συζητούνται. Αυτή η
«αποσιώπηση» ίσως να σχετίζεται με τις τραυματικές εμπειρίες των κατοίκων οι οποίες δεν
έγιναν αντικείμενο ανάλογης επεξεργασίας, όπως οι αντίστοιχες εμπειρίες για την
καταστροφή. Ίσως, βέβαια, να υπάρχουν δυσκολίες γι’ αυτή τη συζήτηση που να σχετίζονται
και με θέματα τα οποία ενδέχεται να δίχαζαν τις κοινότητες.
Αν, όμως, υπήρχε ένα θέμα που κυριάρχησε και ένωσε όλους τους κατοίκους ήταν η
επιθυμία να εξασφαλίσουν τη μνημόνευση των νεκρών. Έτσι, παράλληλα με την προσπάθεια
ανοικοδόμησης των οικισμών ξεκίνησαν και οι οργανωμένες ενέργειες των κατοίκων για την
ανέγερση μνημείων στα πέντε χωριά όπου είχαν πραγματοποιηθεί εκτελέσεις. Οι ενέργειες

21 Σταύρος Σταυρίδης, «Η σχέση χώρου και χρόνου στη συλλογική μνήμη», στο του ίδιου (επιμ.), Μνήμη και
εμπειρία του χώρου, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2006), σ.27 · Για τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης και τη σχέση
τους με το χώρο: Maurice Halbwachs, Τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης, (Αθήνα: Νεφέλη, 2013)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 17
αυτές έγιναν με πρωτοβουλίες των κατοίκων αλλά και με την συγκατάθεση του επίσημου
κράτους.
Φαίνεται πως οι ίδιοι οι κάτοικοι των οικισμών είχαν συνείδηση της σημασίας που είχε η
ανέγερση μνημείων για την εδραίωση και μεταβίβαση της δικής τους εμπειρίας στη
συλλογική μνήμη. Μνημεία για τη μνημόνευση των νεκρών θα συμπύκνωναν την αφήγηση
για τα γεγονότα και θα ενέτασσαν τη μνήμη αυτή στον αρχιτεκτονικό ιστό του κάθε οικισμού
για να την εξασφαλίσουν από τη λήθη που θα επέφερε ο χρόνος. 22 Για την συγκρότηση της
ταυτότητας του κάθε μνημείου αξιοποιήθηκαν εργαλεία που εγγράφουν τη μνήμη στο χώρο,
όπως η διαμόρφωση του ευρύτερου χώρου του μνημείου και τα ίδια τα γλυπτά ως
συμβολικές αναπαραστάσεις αλλά και οι επιγραφές.
Τα μνημεία προορίζονταν να λειτουργούν ως «ενδείκτες μνήμης» 23 για το γεγονός που θα
μνημονευόταν. Όμως, ο τρόπος να εδραιωθεί η μνήμη αυτή διαχρονικά στη συλλογική
μνήμη της περιοχής και να ενσωματωθεί στη συλλογική ταυτότητά της ήταν οι τελετές. Αυτό
που στη βιβλιογραφία προσδιορίζεται ως «ενέργημα μνήμης», 24 «memory work» 25 ή αλλιώς
«επιτέλεση». 29 Πρόκειται για πρακτικές μνημόνευσης συμβατές με την πολιτισμική
παράδοση ενός τόπου 26 οι οποίες αξιοποιούν την μετατροπή της μνημονικής διαδικασίας σε
εμπειρία για να προσαρμόσουν την πρόσληψη του μνημείου στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά
και στο αξιακό σύστημα της τοπικής κοινωνίας.
Τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο της γενικότερης στροφής στη μνήμη 27 οι εκδηλώσεις
τείνουν να διευρύνονται σε χρόνο και περιεχόμενο. Η συζήτηση συμπεριλαμβάνει όλο και
περισσότερες πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας, όπως βιώθηκε μέσα στο πλαίσιο είτε της

22 Έλενα Μαμουλάκη, «Η διαχείριση της μνήμης και η πόλη. Το παράδειγμα της Βαρκελώνης», στο Σταύρος
Σταυρίδης (επιμ.), Μνήμη και εμπειρία του χώρου, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2006), σ.73, σ.166 και σ.170-171
23 Γιάννης Γιαννιτσιώτης, «Ο Άρης Βελουχιώτης επιστρέφει στη Λαμία. Διαμάχες γύρω από έναν μνημονικό
τόπο», στο Αμφισβητούμενοι χώροι στην πόλη. Χωρικές προσεγγίσεις του πολιτισμού, επιμ. Κώστας
Γιαννακόπουλος και Γιάννης Γιαννιτσιώτης, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2010), σ.275-276
24 Στο ίδιο, σ.274
25 Kenneth E. Foote και Maoz Azaryahu, «Toward a geography of memory: Geographical dimensions of public
memory and commemoration», Journal of Political and Military Sociology, τόμ.35, τεύχ.1, (2007), σ.129 29 Στο
ίδιο. σ.129 · Πέτρος Φωκαΐδης και Αλεξάνδρα Χρονάκη (Επιμ) Εισαγωγή των ίδιων στο Θέσεις της μνήμης,
(Αθήνα: Νήσος, 2016) σ.25-26
26 Kenneth E. Foote και Maoz Azaryahu, «Toward…», ό.π., σ.133 · Πέτρος Φωκαΐδης και Αλεξάνδρα Χρονάκη
(Επιμ) Εισαγωγή…, ό.π., σ.25-26
27 Για την στροφή στη μνήμη η οποία προκαλεί την μετάθεση της εστίασης από το γεγονός στην εμπειρία και
διαφοροποιεί την οπτική με την οποία προσεγγίζεται το παρελθόν βλ. Αντώνης Λιάκος, Αποκάλυψη, Ουτοπία
και Ιστορία. Οι μεταμορφώσεις της ιστορικής συνείδησης,(Αθήνα: Πόλις, 2011) σ.360-375

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 18
συγκεκριμένης επιχείρησης είτε γενικότερα του ΒΠΠ. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη
αναδεικνύονται ζητήματα που σχετίζονται με την ανθρώπινη στάση και πρωτοβουλία είτε
κατά τη διάρκεια της Κατοχής είτε μετά το τέλος του πολέμου, ζητήματα που είχαν μείνει
στο περιθώριο καθώς είχε δοθεί προτεραιότητα στη μνημόνευση των νεκρών.
Το περιεχόμενο με το οποίο επενδύθηκαν οι χώροι αυτοί, πώς τελικά ερμηνεύθηκαν από τις
κοινότητες όσα συνέβησαν και με ποιο τρόπο διαμορφώθηκε ένας κοινά αποδεκτός λόγος γι’
αυτά, είναι ερωτήματα που θέλησε να απαντήσει το τελευταίο κεφάλαιο της εργασίας. Η
έρευνα εστίασε στα πρώτα χρόνια και εντοπίστηκαν σημαντικές μεταβολές στην πορεία των
χρόνων που ακολούθησαν μέχρι σήμερα. Εξετάστηκαν μόνο πανηγυρικοί που έχουν
εκφωνηθεί στους χώρους των μνημείων και όχι ο λόγος που διατυπώθηκε σε παράλληλες
εκδηλώσεις εντός και εκτός του χώρου των κοινοτήτων, με το σκεπτικό ότι αντικείμενο της
μελέτης ήταν ο λόγος με τον οποίο επενδύθηκε και απέκτησε ταυτότητα το κάθε μνημείο.
Θα πρέπει, βέβαια, να ληφθεί υπόψη ότι αυτός ο λόγος εξέφραζε σε κάθε εποχή την επίσημη
μνήμη για τα γεγονότα. Με την έννοια ότι την ευθύνη των εκδηλώσεων είχε πάντα το
διοικητικό κέντρο που ήταν αρχικά οι κοινότητες και, μετά τις διοικητικές μεταβολές με τα
προγράμματα Καποδίστριας και Καλλικράτης, οι Δήμοι στους οποίους εντάχθηκαν οι
συγκεκριμένοι οικισμοί. 28 Παρόλο που μέχρι σήμερα οι οικισμοί διατηρούν καίρια
συμμετοχή στις εκδηλώσεις μνήμης, οι αρμοδιότητες των Δήμων είναι αυξημένες και
καθοριστικές. Αυτή η διοικητική μεταβολή, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι επιζώντες
των γεγονότων που μνημονεύονται είναι όλο και λιγότεροι, φαίνεται να προκαλεί σημαντικές
μετατοπίσεις στην εστίαση του περιεχομένου της μνημόνευσης.
Για την διαδικασία ανέγερσης των μνημείων εντοπίζονται πληροφορίες στο Αρχείο ΤΑΡ
αλλά σε ότι αφορά την νοηματοδότηση του μνημείου η κύρια πηγή μας είναι ο Τύπος της
εποχής και συμπληρωματικά οι μαρτυρίες και τα ιδιωτικά αρχεία. Τα τελευταία
συνεισφέρουν και πολύτιμες φωτογραφίες καθώς την εποχή εκείνη ο τοπικός Τύπος δεν είχε
τη δυνατότητα δημοσίευσης παρά ελάχιστων εικόνων. Η πολύχρονη έρευνά του Σπύρου
Μαρνιέρου για τα γεγονότα στο Κέντρος άφησε, επίσης, αξιόλογο υλικό και μελέτες τόσο
για τα ίδια τα γεγονότα όσο και για τη μνημόνευσή τους.
Στο σύνολο της έρευνας έγινε προσπάθεια να προσδιοριστεί η σύνδεση των γεγονότων και
της μνημόνευσης για αυτά με το χώρο στον οποίο αναπτυσσόταν κάθε φορά η ανθρώπινη
28 Κανένας από τους συγκριμένους οικισμούς δεν υπήρξε έδρα Δήμου

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 19
δράση. Μελετήθηκαν οι συνέπειες της δράσης αυτής στις αρχιτεκτονικές δομές της περιοχής
αλλά και τα ίχνη που άφησε η ανθρώπινη πρωτοβουλία, όπως έχουν αποτυπωθεί στις πηγές
οι οποίες αξιοποιήθηκαν. Το αντικείμενο της έρευνας ήταν αρκετά ευρύ αλλά σε καμία
περίπτωση δεν εξαντλεί τις πολύπλοκες πτυχές αυτού του ζητήματος.

Κεφάλαιο 1. Καταστροφή
1.1 Η Μάχη της Κρήτης. Κατοχή του νησιού
Η θέση της Κρήτης ήταν υψηλής στρατηγικής σημασίας για τον έλεγχο των διαδρόμων
μεταφορών και συγκοινωνίας στην ανατολική Μεσόγειο. Η προστασία της απασχολούσε το
στρατιωτικό επιτελείο τόσο της Ελλάδας όσο και των συμμαχικών δυνάμεων, ειδικά μετά
την κατάληψη της Αλβανίας από την Ιταλία και την επικείμενη επίθεση στην Ελλάδα. Έτσι
υστέρα από συνεννόηση της ελληνικής κυβέρνησης με τους συμμάχους αποφασίστηκε να
αναλάβουν την υπεράσπιση της Κρήτης βρετανικές δυνάμεις, μόλις εκδηλωθεί επίθεση των
Ιταλών στη χώρα. 29
Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου στις 28 Οκτωβρίου 1940 και την κήρυξη
επιστράτευσης η 5 η Μεραρχία Κρήτης προωθήθηκε στο αλβανικό μέτωπο μετά τα μέσα
Νοεμβρίου του 1940 και μέχρι τον Ιανουάριο του 1941. 30 Έμειναν μόνο λίγα από τα έμπεδα
τμήματα. Συγκροτήθηκε και πολιτοφυλακή η οποία όμως τελικά διατήρησε πολύ μικρές
δυνάμεις και δεν δόθηκε οπλισμός στους Κρήτες, όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί. Επίσης, στην
Κρήτη μεταφέρθηκαν η Σχολή Χωροφυλακής, η Σχολή Ευελπίδων και οι νεοσύλλεκτοι από
τα κέντρα εκπαιδεύσεως Πελοποννήσου. 31 Την ίδια περίοδο μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο ο
χρυσός της Τράπεζας της Ελλάδος, ένδειξη της απόφασης να μην παραδοθεί το νησί. 32
Η Γερμανία εισέβαλε στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου και ακολούθως, στις 23 Απριλίου,
τέσσερεις μέρες πριν μπουν οι Γερμανοί στην Αθήνα, ο βασιλιάς Γεώργιος Β’, ο
Πρωθυπουργός Εμμανουήλ Τσουδερός και μέλη της κυβέρνησης κατέφυγαν στα Χανιά. 33

29 Γκιών Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός κατά τον Δεύτερον Παγκόσμιον Πόλεμον. Η Μάχη της Κρήτης, (Αθήναι:
ΔΙΣ ΓΕΣ, 1967), σ.1-3
30 Στο ίδιο, σ.27-28 και σ.174 σ.3-8
31 Στο ίδιο, σ.11
32 Στο ίδιο, σ.9-11, σ.27-28 και σ.174
33 Στο ίδιο, σ.27-28 και σ.174 σ.11

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 20
Στην Κρήτη συγκεντρώθηκαν στη συνέχεια και κάποιες από της συμμαχικές δυνάμεις που
υποχωρούσαν από την ηπειρωτική Ελλάδα. Σημαντικό μέρος από αυτές τις δυνάμεις
προωθήθηκαν στην Αίγυπτο για να ενισχύσουν εκεί το συμμαχικό στρατό. Από τις ελληνικές
δυνάμεις που υποχωρούσαν επέστρεψαν στο νησί όσοι τα κατάφεραν με δική τους
πρωτοβουλία. Όλες οι δυνάμεις, ελληνικές και βρετανικές, που βρίσκονταν στο νησί
υπολογίζονταν σε 45.000 άνδρες και τέθηκαν υπό τη διοίκηση του Νεοζηλανδού
υποστράτηγου Μπέρναρντ Φράιμπεργκ στις 30 Απριλίου. 34 Ο Φράιμπεργκ προχώρησε στην
οργάνωση της άμυνας του νησιού κατά το εικοσαήμερο που μεσολάβησε από την ανάληψη
της διοίκησης μέχρι την επίθεση των Γερμανών. 35
Οι δυνάμεις των Γερμανών που διατέθηκαν για την επιχείρηση κατάληψης της Κρήτης
υπολογίζονταν συνολικά σε 23.000 άνδρες. Η διοίκηση των αεροπορικών δυνάμεων που θα
επιχειρούσαν ανατέθηκε στον αντιπτέραρχο Κουρτ Στουντέντ, ο οποίος είχε και την
έμπνευση της όλης επιχείρησης. 3637 Παρά την πρόταση των Ιταλών να συμμετέχουν στην
επιχείρηση οι Γερμανοί δεν δέχτηκαν και όταν στις 28 Μαΐου ιταλικά πλοία αποβίβασαν το
πλήρωμα τους στις ανατολικές ακτές του νησιού η τύχη της μάχης είχε ήδη κριθεί. 41
Η Μάχη της Κρήτης κράτησε από τις 20 έως τις 30 Μαΐου 1941. 38 Η επιχείρηση «Ερμής» για
την κατάληψη της Κρήτης, παρόλο που ήταν απολύτως αναμενόμενη, 39 δεν εξελίχθηκε
σύμφωνα με τους σχεδιασμούς των αντιμαχόμενων πλευρών. Οι Βρετανοί αν και γνώριζαν
το σχεδιασμό της επιχείρησης από τους Γερμανούς δεν κατάφεραν τελικά να οργανώσουν
αποτελεσματικά την άμυνα της Κρήτης. Οι Κρητικοί που είχαν οργανωθεί τις προηγούμενες
εβδομάδες ως πολιτοφυλακή πολέμησαν κατά τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων μαζί με το
συμμαχικό στρατό. 40 Πολλοί ντόπιοι, επίσης, προσήλθαν αυθόρμητα και προσέφεραν ως
μαχητές αλλά και υποστηρίζοντας τους υπερασπιστές της ελευθερίας τους. 41

34 Στο ίδιο, σ.17-19 και σ.31 · Νίκος Κοκονάς, Αρχείο Χρήστου Τζιφάκη. Αυτοβιογραφία. Η Μάχη της Κρήτης,
(Αθήνα: χ.ε., 1986), σ.164 και σ.202-203
35 Γκιών Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός…, ό.π., σ.28-31
36 Στο ίδιο, σ.31-35 · Νίκος Κοκονάς, Αρχείο Χρήστου Τζιφάκη…, ό.π., σ.181-182 και σ.202-203 41 Γκιών
Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός…, ό.π., σ.32 · Νίκος Κοκονάς, Αρχείο Χρήστου Τζιφάκη…, ό.π., σ.202-
37
38 Γκιών Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός…, ό.π., σ.130, σ.143-144 και σ.161
39 Γκιών Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός…, ό.π., σ.17-21
40 Στο ίδιο, σ.27-28 και σ.174
41 Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη στα χρόνια της Κατοχής (1941-1945). Πολιτικές μεταβολές στο «Φρούριο
Κρήτη», (Αθήνα: Ασίνη, 2023), σ.111-122

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 21
Ο Βασιλιάς μαζί με τον πρωθυπουργό και μέλη της κυβέρνησης αναχώρησαν με προορισμό
την Αφρική την πρώτη μέρα της μάχης. Από τα βρετανικά στρατεύματα ένα μεγάλο τμήμα
κατάφερε να φτάσει στα νότια παράλια του νησιού και με συμμαχικά πλοία να διαφύγει στην
Αίγυπτο. Από τους στρατιώτες που έμειναν στην Κρήτη αρκετοί παραδόθηκαν στο στρατό
κατοχής ενώ κάποιες εκατοντάδες κατέφυγαν στα βουνά όπου τους φρόντισαν οι ντόπιοι για
πολύ καιρό, ώσπου να αποκατασταθεί η επικοινωνία με το Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης
Ανατολής (ΣΣΜΑ) και να οργανωθεί η διαφυγή τους. 42
Οι Γερμανοί εδραίωσαν την κυριαρχία τους στο νησί αλλά οι απώλειες τους ξεπέρασαν κατά
πολύ τις εκτιμήσεις τους 43 και δεν αποφάσισαν ποτέ ξανά να επαναλάβουν μια παρόμοια
επιχείρηση. Αμέσως δόθηκε εντολή από το Βερολίνο για τη επιβολή σκληρών αντιποίνων με
την αρχή της συλλογικής ευθύνης σε βάρος των περιοχών και των κατοίκων, όπου είχε
εκδηλωθεί αντίσταση κατά των επιδρομέων. Στις 31 Μαΐου εκδόθηκε από τον Στουντέντ
σχετική διαταγή. 44 Βέβαια, ομαδικές εκτελέσεις αμάχων είχαν γίνει και κατά τη διάρκεια της
μάχης. 45 Τόσο κατά τη διάρκεια της μάχης όσο και μετά τη διαταγή του Στουντέντ δεν
ακολουθήθηκαν διαδικασίες διερεύνησης ούτε έγιναν δίκες για τους ανθρώπους που
εκτελέστηκαν. 46
Οι κατοχικές δυνάμεις χαρακτήρισαν το νησί «Φρούριο Κρήτη» και είχαν έδρα στα Χανιά.
Στο «Φρούριο Κρήτη» ο στρατιωτικός χαρακτήρας ήταν κυρίαρχος γι’ αυτό η διοίκησή του
απέκτησε αυτονομία σε σχέση με την κεντρική πολιτική εξουσία των Αθηνών. Οι
στρατιωτικοί διοικητές ουσιαστικά ήταν προϊστάμενοι και της πολιτικής διοίκησης ενώ οι
ίδιοι αναφέρονταν απευθείας στο Στρατηγείο Νοτιοανατολικής Ευρώπης. 47 Εγκατέστησαν
φρουρές στις μεγάλες πόλεις και φυλάκια σε κομβικά σημεία στην ενδοχώρα ενώ τα νότια
παράλια του νησιού κηρύχθηκαν απαγορευμένη ζώνη. 48 Η εργασία των Κρητικών επιτάχθηκε
42 Γκιών Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός…, ό.π., σ.130
43 Γκιών Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός…, ό.π., σ.161 · Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…, ό.π., σ.120-121
44 Antony Beevor, Κρήτη. Η Μάχη και η Αντίσταση, μτφρ. Παναγιώτης Μακρίδης, επιμ, σχόλια Αριστείδης Πλ.
Προκοπίου, (Αθήνα: Γκοβότση, 2004), σ.341-345
45 Γιώργος Σταράκης, Οι Άτακτοι στον νομό Ρεθύμνης 1941-1945, (Ρέθυμνο: του ιδίου, 2021), σ.247-254
46 Μάρκος Πολιουδάκης, Η Εθνική Αντίσταση κατά τη γερμανο-ιταλική κατοχή στην Κρήτη 1 η Ιουνίου 1941 έως
30 Ιουνίου 1945, (Ρέθυμνο: έκδοση του συγγραφέα, 2002), σ.19-23 · Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…, ό.π.,
σ.120-137
47 Στο ίδιο, σ.144-146
48 Antony Beevor, Κρήτη…, ό.π., σ.341-345 53
Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.147-154
Αρκετοί από τους πληροφορητές περιέγραψαν την εργασία στα καταναγκαστικά έργα. Αναφέρθηκαν κυρίως
στη διάνοιξη δρόμου στα νότια των νομών Ηρακλείου – Ρεθύμνου, τη διαδικασία καταγραφής της εργατικής

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 22
με σκοπό τόσο την εκτέλεση έργων που θα εξασφάλιζαν την επικοινωνία και άρα τον έλεγχο
εντός του νησιού όσο και την δημιουργία υποδομών στρατιωτικής φύσης, όπως τα
αεροδρόμια, τα παρατηρητήρια και τα πολυβολεία σε παραλιακές περιοχές. Οι υποδομές
αυτές θα ενίσχυαν την οχύρωση του νησιού, σε περίπτωση απόβασης, αλλά και τη
δυνατότητα υποστήριξης των δυνάμεων του άξονα ως κέντρο εφοδιασμού για τις
επιχειρήσεις κυρίως στην Αφρική. 53
Οι κατακτητές απέφευγαν τις συχνές επισκέψεις στα ορεινά του νησιού, πήγαιναν, όμως,
προγραμματισμένα για να συγκεντρώσουν εργάτες για τα καταναγκαστικά έργα, να
«συλλέξουν» τρόφιμα και ζώα ή να παραβρεθούν σε εορταστικές εκδηλώσεις. 49 Σε όλη τη
διάρκεια της κατοχής, κατέβαλαν κάθε προσπάθεια για να εξαρθρώσουν τα δίκτυα
διακίνησης πληροφοριών των συμμάχων και να συλλάβουν όσους συμμετείχαν στην
Αντίσταση. Δεν ήταν σπάνιες οι επιδρομές για την αναζήτηση ανταρτών για τους οποίους
είχαν πληροφορίες, επιδρομές κατά τις οποίες συχνά έκαναν συλλήψεις πολιτών και
προέβαιναν σε δολοφονίες, εκτελέσεις και μεμονωμένες ή εκτεταμένες καταστροφές, με
αποκορύφωμα τις μαζικές εκτελέσεις και ολοκληρωτικές καταστροφές οικισμών. 50

1.2 Η οργάνωση της Αντίστασης.
1.2.1 Το Ρέθυμνο
Η αγριότητα και οι θηριωδίες με τις οποίες προσπάθησαν οι κατακτητές να επιβληθούν στους
ντόπιους σε συνδυασμό με την ανάγκη να κρυφτούν και να συντηρηθούν οι περιπλανώμενοι
στρατιώτες που δεν ήθελαν να παραδοθούν ήταν τα αρχικά ζητήματα τα οποία
κινητοποίησαν τους κατοίκους της Κρήτης, ώστε να οργανωθούν ανά περιοχή δίκτυα
επικοινωνίας και υποστήριξης αντιστασιακών ενεργειών. 51 Τα δίκτυα αυτά οργανώθηκαν υπό
τη καθοδήγηση και διοίκηση εμπειροπόλεμων αξιωματικών και ανδρών που όλοι τους ήταν
επικεφαλής εκτεταμένων σχηματισμών. Εντός των σχηματισμών αυτών λειτουργούσαν
δύναμης και κατάρτισης του προγράμματος εργασίας μέσω των προέδρων των κοινοτήτων καθώς και τις
προσπάθειες των κατοίκων να αποφύγουν τη συμμετοχή τους, γεγονός που συχνά οδηγούσε σε κακοποίηση.
49 Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.147-153 και σ.251-259 · Antony Beevor, Κρήτη…, ό.π., σ.393
50 Antony Beevor, Κρήτη…, ό.π., σ.392-394 · Γιώργος Σταράκης, Οι Άτακτοι…, ό.π., σ.74-76, σ.83-84 και σ.89
51 Νίκος Αλ. Κοκονάς, Η Γερμανική Κατοχή στην Κρήτη. Στοιχεία από το αρχείο το Συντ/ρχη Χρ. Τζιφάκη. Ειδική
αναφορά στη Ρεθεμνιώτικη Αντίσταση 1941-1944, Ρέθυμνο: Εκδόσεις Χαλκιαδάκης (επιμ), Αθήνα:
Νεφέλη (κεντρ. διάθεση), 1989 σ.14-19

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 23
σχέσεις ήδη εδραιωμένες με οικογενειακούς και ευρύτερους κοινωνικούς δεσμούς. Τα
πρόσωπα αυτά φαίνεται πως είχαν εμπειρία οργάνωσης και εκτέλεσης πρωτοβουλιών οι
οποίες θα εξυπηρετούσαν του στόχους της αντίστασης και στην ύπαιθρο αλλά και σε αστικά
περιβάλλοντα. Αυτές οι ενέργειες, βέβαια, προϋπέθεταν τη γνώση του χώρου όπως και την
ανταπόκριση και την εμπιστοσύνη ανθρώπων που θα μπορούσαν να στηρίξουν αυτή τη
δράση, ως αντάρτες αλλά και ως άμαχοι πολίτες. 52
Η ανάγκη φροντίδας των φυγάδων ενέπλεξε στις δραστηριότητες αυτές μεγάλο μέρος του
πληθυσμού με τις γυναίκες και τα παιδιά να παίζουν σημαντικό ρόλο. 53 Όποιος γνωρίζει το
πολιτισμικό πλαίσιο στα μικρά ορεινά χωριά της Κρήτης μπορεί να αντιληφθεί πως τέτοιες
δραστηριότητες, όπως φιλοξενία εκ περιτροπής εντός οικιών ή μεταφορά φαγητού σε
καθημερινή βάση σε σπηλιές και αγροικίες, εξασφάλιση ρουχισμού και υπόδησης, φροντίδα
ασθενών, μεταφορά από το ένα χωριό στο άλλο, δεν ήταν δυνατό να κρατηθούν μυστικές
εντός του πληθυσμού. Πρόκειται, ουσιαστικά, για το αντιστασιακό πλαίσιο που
διαμορφώνεται από πλήθος κατοίκων οι οποίοι «αποτελούσαν ένα εχθρικό περιβάλλον για
τους κατακτητές κάθε ώρα της ημέρας» και ήταν η αιτία να αναιρείται η επικυριαρχία του
κατακτητή εκτός των διοικητικών κέντρων. 54
Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, οργανώθηκαν τα πρώτα δίκτυα τα οποία κατάφεραν να
έρθουν σε επικοινωνία με το ΣΣΜΑ για την προώθηση των στρατιωτών στην Αίγυπτο. Τα
δίκτυα αυτά αποτέλεσαν στη συνέχεια την τοπική Αντίσταση κατά των κατακτητών με την
καθοδήγηση του ίδιου του Στρατηγείου που απέστειλε στην Κρήτη για το σκοπό αυτό
συγκεκριμένους αξιωματικούς του. Φαίνεται πως οι απεσταλμένοι του ΣΣΜΑ
αντιπροσώπευαν και την Ελληνική Κυβέρνηση που βρισκόταν στο Κάιρο και αυτή η τακτική
συνέβαλε στην ενότητα μεταξύ των αντιστασιακών ομάδων καθώς έθετε στο περιθώριο,
προς το παρόν τουλάχιστον, τις εσωτερικές πολιτικές διαφορές. 55
Οι βασικοί στόχοι της κρητικής Αντίστασης ήταν να παρέχει ακριβείς πληροφορίες για το
μέγεθος και τις κινήσεις των δυνάμεων των κατακτητών στην Κρήτη, 61 να διενεργεί
52 Για την αξιοποίηση του χώρου και τη συμβολή των αμάχων στην αντιστασιακή δράση μαχητών του ΕΛΑΣ
στην Αθήνα: Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Η εμπειρία της Κατοχής…, ό.π., σ.246-251 · Για τις πρώτες
αντιστασιακές ομάδες στην Κρήτη: Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.277-291
53 Μάρκος Πολιουδάκης, Η Εθνική Αντίσταση…, ό.π., σ 48-49
54 Αντώνης Λιάκος, Ο ελληνικός 20ός αιώνας, 2 η εκδ. Αθήνα: Πόλις, 2020, σ.212-215
55 Το Φεβρουάριο του 1944 ήρθε στην Κρήτη ο Εμμανουήλ Κελαϊδής ως Κυβερνητικός Αντιπρόσωπος. Νίκος
Αλ. Κοκονάς, Η Γερμανική Κατοχή…, ό.π., σ.45 και σ.223-225 61 Antony Beevor, Κρήτη…, ό.π., σ.374-375

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 24
σαμποτάζ, να κρύβει και να φυγαδεύει τους καταζητούμενους, να φροντίζει για την
ενημέρωση των ντόπιων για την εξέλιξη του πολέμου, να διαδίδει τις πληροφορίες που
εξυπηρετούσαν τους στόχους των Συμμάχων και να εντοπίζει τους προδότες. 56 Παράλληλα
σε κάποιες περιπτώσεις ομάδες ανταρτών ήρθαν σε ένοπλη σύγκρουση με μικρές η και
μεγαλύτερες ομάδες δυνάμεων των κατακτητών.
Το Ρέθυμνο εξαιτίας της θέσης του ανάμεσα στους δύο μεγάλους νομούς της Κρήτης, τα
Χανιά και το Ηράκλειο, εξυπηρετούσε για την πραγματοποίηση συναντήσεων ανάμεσα στις
αντιστασιακές ομάδες όλης της Κρήτης. Η Αντίσταση σε όλο το Ρέθυμνο έδρασε ενιαία σε
κοινό δίκτυο με επικεφαλής τον Συνταγματάρχη Χρήστο Τζιφάκη. Επρόκειτο για ένα δίκτυο
τοπικών ομάδων τις οποίες αποκαλούσαν «Επιτροπές». 57 Τις επιτροπές σχημάτισαν εξ αρχής
ή εντάχθηκαν σε αυτές ομάδες οι οποίες είχαν συγκροτηθεί προγενέστερα για την
αντιμετώπιση των ζητημάτων που είχαν ανακύψει αμέσως μετά την κατάκτηση της Κρήτης.
Αργότερα, τον Οκτώβρη του 1942, συστήθηκε Νομαρχιακή Επιτροπή Ρεθύμνου για το
συντονισμό της αντιστασιακής δράσης σε όλο το νομό. 58 Στην επιτροπή αυτή συμμετείχε και
το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) της Κρήτης, το όνομα του οποίου αποδέχθηκαν
ως όνομα της επιτροπής και οι άλλες ομάδες. Η απόφαση αυτή δεν σήμαινε και αποδοχή του
πολιτικού προσανατολισμού του ΕΑΜ. Η συγκατάθεση για την συνεργασία με το ΕΑΜ και
η αποδοχή του ονόματος σχετίζεται με την κρίσιμη καμπή του πολέμου στην Αφρική την
περίοδο εκείνη και την προτεραιότητα στην στόχευση εναντίον του εθνικού εχθρού την
οποία εξυπηρετούσε ο παγκρήτιος συντονισμός της Αντίστασης. Εκ των υστέρων κάθε
πλευρά ερμηνεύει διαφορετικά την συνεργασία αυτή, η πραγματοποίηση της οποίας φαίνεται
πως προκαλούσε αμηχανία, ιδιαίτερα στις συντηρητικού προσανατολισμού αντιστασιακές
ομάδες. 65
Το 1943, κατά τις διαβουλεύσεις για συγκρότηση παγκρήτιας αντιστασιακής οργάνωσης, η
οργάνωση του Ρεθύμνου διασπάστηκε καθώς τα μέλη της δεν εξυπηρετούσαν πλέον τις ίδιες
στοχεύσεις. Τα ζητήματα διαφορετικού πολιτικού και πολιτειακού προσανατολισμού
διατάρασσαν τις διαδικασίες για τη λήψη αποφάσεων ενώ η καχυποψία για την διενέργεια
προσηλυτισμού προκαλούσε συνεχείς αλληλοκατηγορίες μεταξύ των δύο πλευρών. Τα μέλη
56 Νίκος Αλ. Κοκονάς, Η Γερμανική Κατοχή…, ό.π., σ.83-84
57 Η οργάνωση αυτή είναι πιθανό να έχει τις ρίζες της στην αντίστοιχη οργάνωση των περιοχών της Κρήτης κατά
την Ελληνική Επανάσταση και στην συνέχεια στην διεκδίκηση της ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα.
58 Νίκος Αλ. Κοκονάς, Η Γερμανική Κατοχή…, ό.π., σ.77, σ.25-6 και σ.73-74 65
Στο ίδιο, σ.77 · Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.337-346

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 25
που αποχώρησαν, τα οποία είχαν εδραιωμένη συνεργασία με τους απεσταλμένους του
συμμαχικού στρατηγείου στην Κρήτη, ίδρυσαν την «Εθνική Οργάνωσης Ρεθύμνης» (ΕΟΡ), η
επιτροπή της πόλης ονομάστηκε Κεντρική Επιτροπή και συγκροτήθηκαν και αντίστοιχες
επαρχιακές επιτροπές. Την ίδια περίοδο υπήρξε αναστάτωση και στην ενδοχώρα του νομού
εξαιτίας της διάσπασης, μια αναλυτική παρουσίαση της οποίας, βρίσκεται εκτός των ορίων
της παρούσας εργασίας. 59

1.2.2 Η κοιλάδα του Αμαρίου
Στην ενδοχώρα του νομού Ρεθύμνου νοτιοανατολικά από το μοναστήρι του Αρκαδίου
εκτείνεται η κοιλάδα του Αμαρίου, η οποία οριοθετείται από τα όρη Ψηλορείτης και
Κέντρος. Η περιοχή αυτή βρίσκεται σε αρκετή απόσταση από τις πόλεις καθώς, μάλιστα,
αρκετά χωριά, ειδικά στο Κέντρος, δεν συνδέονταν με οδικό δίκτυο την περίοδο της
Κατοχής. Αυτή η φυσική απομόνωση και το ιδιαίτερα εύφορο έδαφος, σε συνδυασμό με την
αντιστασιακή πρωτοβουλία, οργάνωση και δράση αρκετών κατοίκων της περιοχής την
καθιστούσε φιλόξενο χώρο για κάθε καταδιωκόμενο. 60
Στην περιοχή του Κέντρους, στην οποία επικεντρώνεται η έρευνα αυτή, φιλοξενήθηκαν
αρκετοί άνδρες του συμμαχικού στρατού που δεν παραδόθηκαν στους Γερμανούς μετά τη
Μάχη της Κρήτης. Αρκετά ζητήματα της εποχής εκείνης φωτίζονται από τις προφορικές
μαρτυρίες των κατοίκων οι οποίοι τότε ήταν παιδιά και έφηβοι ή από όσα είχαν μεταφερθεί
με τις διηγήσεις των κατοίκων στις επόμενες γενιές:

«εδώ στο Γερακάρι οι προσπάθειες του δασκάλου Κοκονά και του δικτύου
της Αντιστάσεως ήταν συστηματικές για την περίθαλψη των Συμμάχων
στρατιωτικών. Το ξέρω πολύ καλά από τη μητέρα μου ότι ο δάσκαλος κάθε
μέρα πέρναγε πόρτα-πόρτα κι έλεγε «Ελένη εσύ θα κάμεις τόσες μερίδες
φαϊτό και η Μαρία, η μητέρα μου, να πάει στο τάδε μέρος να το

59 Μάρκος Πολιουδάκης, Η Εθνική Αντίσταση…, ό.π., σ.91-98 · 66 Νίκος Αλ. Κοκονάς, Η Γερμανική Κατοχή…,
ό.π., σ.130-146
60 Η περιοχή τους όρους Κέντρος, που εξετάζεται εδώ, δεν έχει τα χαρακτηριστικά του αποκλεισμού από την
περιοχή ελέγχου των κατακτητών. Η σχετική απομόνωση έβαινε προς όφελος των ντόπιων ομάδων αντίστασης
αλλά δεν εξασφάλιζε την ασφάλεια των κατοίκων, τουλάχιστον όχι χωρίς την απαιτούμενη επαγρύπνηση, όπως
αποδείχτηκε κατά την επιχείρηση καταστροφής.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 26
παραδώσει». Λοιπόν, μ’ αυτό τον τρόπο οι φυγάδες Αγγλοαυστραλοί και
Ζηλανδοί είχαν μία στήριξη στην επαρχία.»

Π.Κ.
«εμείς τολάιστο στο χωριό στη γειτονιά μας είχαμε μια φορά τότε, τότε, πρώτα
είχαμενε Άγγλους, δυο Άγγλους, απ’ τη Σκωτία, γιατί εφέρανε κι ερίξανε
σοκολάτες κι εί[χ]ανε, γράφανε απ’ όξω Σκωτία […] και λέγαν αυτοί Σκωτία,
Σκωτ[ία] πως ήτον απ’ το ν τόπο ν τωνε. Κι άλλη μια φορά πάλι, μετά άμα φύγανε,
είχαμενε και δύο απ’ την Κύπρο και τσι, στο σπίτι μας, γειτον[ιά], και τσι
ταΐζαμενε.[…] Μέσα στο χωριό μένανε. Ορισμένο δα γ καιρό. Αυτοί… ήτονε
Γερμανοί εδώ αλλά κρύβουντανε. […] Σ’ όλη τη γειτονιά, σου λέω, κι οι δυο, και
οι Άγγλοι και, επηγαίναν στη γειτονιά στην, στα τέσσερα σπίθια, αδέρφια ήμαστε.
Μιαν ημέρα στου κάθενους ετρώγανε. Αλλά να με ρωτήξεις δα δε γ ξέρω που
κοιμούντανε, δε θυμούμαι»

Ε.Χ.

Το καλοκαίρι του 1942 η επικοινωνία με τη Μέση Ανατολή είχε αποκοπεί λόγο της
προέλασης του Ρόμελ και η απογοήτευση είχε κυριαρχήσει. Τότε είχαν καταφύγει
διωκόμενοι στο Αμάρι τόσο οι Γεώργιος Πετράκης (Πετρακογιώργης) και Εμμανουήλ
Μπαντουβάς, επικεφαλής δραστήριων οργανώσεων, με τον πυρήνα των ομάδων τους όσο
και αρκετοί Άγγλοι, Κύπριοι και γενικά απεσταλμένοι του ΣΣΜΑ, επιφέροντας σημαντικό
κίνδυνο για τους κατοίκους, αν εντοπίζονταν από τους κατακτητές. 61
Η εμπειρία τους από την περίοδο αυτή στο Αμάρι έκανε τους συμμάχους να χαρακτηρίζουν
την περιοχή «ελεύθερο έδαφος» και «Εδέμ», την αποκαλούσαν επίσης «Μικρά Αγγλία» και
της είχαν δώσει την κωδική ονομασία «χώρα των λωτοφάγων», «Lotus land». 62 Την περίοδο
αυτή τόσο τα μέλη των αντιστασιακών ομάδων όσο και οι απεσταλμένοι του ΣΣΜΑ
κινούνταν και διέμεναν εκτός των οικισμών, κυρίως σε σπηλιές, αγροικίες και εγκαταστάσεις
των κτηνοτρόφων, σε σημεία δύσβατα και απρόσιτα για όσους δεν γνώριζαν την περιοχή.

61 Νίκος Αλ. Κοκονάς, Η Γερμανική Κατοχή…, ό.π., σ.64-68
62 Tom J. Dumbabin Ένας αρχαιολόγος…, ό.π., σ.199-218 · Antony Beevor, Κρήτη…, ό.π., σ.357-358 · Γιάννης
Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.306-307

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 27
Οι Γερμανοί είχαν εγκαταστήσει στο Αμάρι δύο φυλάκια. Ένα στο Φουρφουρά, χωριό που
βρίσκεται στους πρόποδες του Ψηλορείτη, και ένα στη Σχολή Ασωμάτων, που βρίσκεται στο
κέντρο της κοιλάδας. 63 Παρότι στην περιοχή δεν είχαν σημειωθεί σοβαρά επεισόδια, όταν οι
κατακτητές άρχισαν να πληροφορούνται την παρουσία και τη δράση αντιστασιακών, έκαναν
αιφνιδιαστικές επιχειρήσεις στα χωριά κατά τις οποίες αναζητούσαν συγκεκριμένα πρόσωπα
και προέβαιναν σε συλλήψεις, μεμονωμένες εκτελέσεις και
καταστροφές. 64 Οι προειδοποιήσεις και οι απειλές προς τους κατοίκους ήταν
συνεχείς, κάτι που όμως δεν έκαμψε την ένταση του αντιστασιακού αγώνα.
1.2.3 Η απαγωγή του στρατηγού Χ. Κράιπε
Την άνοιξη του 1944 και συγκεκριμένα τη νύχτα 26 προς 27 Απριλίου πραγματοποιήθηκε
μια επιχείρηση με χαρακτήρα διαφορετικό από κάθε προηγούμενη. Πρόκειται για την
απαγωγή του στρατιωτικού διοικητή του Ηρακλείου στρατηγού Χάινριχ Κράιπε, η οποία
οργανώθηκε και εκτελέστηκε από τους βρετανούς αξιωματικούς Πάτρικ Λη Φέρμορ και
Ουίλιαμ Στάνλεϊ Μος 65 με την υποστήριξη της τοπικής αντίστασης. 66 Αρχικός στόχος της
απαγωγής ήταν ο
προηγούμενος διοικητής
Φρίντριχ Βίλχελμ
Μίλλερ, γνωστός και ως
«χασάπης της Κρήτης»,
ο οποίος όμως
αντικαταστάθηκε
από τον Κράιπε την
περίοδο που
προετοιμαζόταν η
επιχείρηση. Οι απαγωγείς
δεν άλλαξαν το σχέδιό
63 Στη Σχολή Ασωμάτων βρισκόταν το στρατόπεδο Ιταλών αιχμαλώτων, οι οποίοι απελευθερώθηκαν με την
κατάληψη της Κρήτης.
64 Νίκος Αλ. Κοκονάς, Τόλμη και Τύχη. Αποδράσεις, δραπετεύσεις και διαφυγές κατά τη Γερμανοκατοχή στην
Κρήτη, (Ρέθυμνο,1994) · Νίκος Αλ. Κοκονάς, Η Γερμανική Κατοχή…, ό.π., σ.57-28
65 Για την επιχείρηση της απαγωγής του στρατηγού Χ. Κράιπε: Γουΐλιαμ Στάνλεϊ Μος, Κακό φεγγαραντάμωμα.
Το χρονικό της απαγωγής του στρατηγού Κράιπε, μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, επιμ. Κατερίνα Λελούδη, (Αθήνα:
Μεταίχμιο, 2016) · Πάτρικ Λη Φέρμορ, Η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε, μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, επιμ.
Κατερίνα Λελούδη, (Αθήνα: Μεταίχμιο, 2016)
66 Antony Beevor, Κρήτη…, ό.π., σ.431-445
από
Εικόνα 2 Ανακοίνωση της απαγωγής του Στρατηγού Κράιπε .
Εφημερίδα Κρητικός Κήρυξ 29 – 04 – 1944 . Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου
Κρήτης, Ανέμη Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 28
τους αλλά πραγματοποίησαν
την απαγωγή με στόχο τον νέο
διοικητή Ηρακλείου. 67
Αμέσως οι Γερμανοί
με δημοσιεύσεις στον τοπικό
τύπο, που έλεγχαν, και με τη ρίψη
προκηρύξεων αεροσκάφη
προειδοποίησαν τους πάντες να
συνδράμουν στον εντοπισμό των
απαγωγέων και την απελευθέρωση
του στρατηγού εντός τριών ημερών,
διαφορετικά θα προέβαιναν στα
σκληρότερα αντίποινα. (Εικόνα 2) 75
Άμεσα, μάλιστα, στις 4 Μαΐου,
έκαψαν τα χωριά Λοχριά, Καμάρες,
Μαγαρικάρι και Σαχτούρια. 68 Οι
απειλές αγνοήθηκαν και ο απαχθείς
διοικητής μέσω του Ψηλορείτη και
του Αμαρίου οδηγήθηκε στο
Ροδάκινο, στο νότιο Ρέθυμνο, από
όπου στις 15/16 Μαΐου μεταφέρθηκε
στην Αίγυπτο. Η επιτυχία της
αποστολής σίγουρα θορύβησε πολύ
τους Γερμανούς που δεν
αισθάνονταν πλέον καθόλου
ασφαλείς στο νησί και ταυτόχρονα
έκανε τους ντόπιους να νιώθουν
υπερηφάνεια για αυτό το
κατόρθωμα και να δηλώνουν με

67 Πάτρικ Λη Φέρμορ, Η απαγωγή…, ό.π., σ.243 · Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.508-509
68 Μάρκος Πολιουδάκης, Η Εθνική Αντίσταση…, ό.π., σ.238-234 · Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.510-
512

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 29
κάθε ευκαιρία τη συμμετοχή τους σε
αυτό.

1.3 Καταστροφή και εκτελέσεις στα χωριά του Κέντρους
Το 1944 και στην Κρήτη όπως και σε όλη την Ελλάδα η εκδικητική μανία των κατακτητών
έφτασε στο αποκορύφωμά της. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, την περίοδο της σύμπτυξης των
γερμανικών στρατευμάτων της Κρήτης στα Χανιά, και με δικαιολογία τη συμμετοχή της
περιοχής στην Αντίσταση και την υποστήριξη της απαγωγής του στρατηγού Κράιπε, 69
οργανώθηκε και εκτελέστηκε επιδρομή καταστροφής στο όρος Κέντρος, στην νότια πλευρά
της κοιλάδας του Αμαρίου. 70 Για το χρονικό διάστημα που αφορά στις ημέρες της
επιχείρησης είναι ξεκάθαρο πως η πρωτοβουλία ανήκε στα στρατεύματα κατοχής. Η
πολιτική διοίκηση της Κρήτης ήταν διορισμένη και υπό τον απόλυτο έλεγχο των Γερμανών 71
ενώ οι πρόεδροι των κοινοτήτων ακολούθησαν την ίδια μοίρα με τους υπόλοιπους
κατοίκους.
Η επιχείρηση ξεκίνησε την Τρίτη 22 Αυγούστου 1944 με διαταγή του Μίλλερ, ο οποίος εν τω
μεταξύ τοποθετήθηκε διοικητής Κρήτης. Σκοπός ήταν η καταστροφή των χωριών Άνω
Μέρος, Δρυγιές, Βρύσες, Καρδάκι, Σμίλες, Γουργούθοι, Γερακάρι, Κρύα Βρύση και η
εκτέλεση σημαντικού αριθμού κατοίκων. Για την περιοχή της Κρύας Βρύσης υπάρχει η
«Προς Άπαντας», Κρητικός Κήρυξ, 29 Απριλίου 1944 ∙ «ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ»,

Δημοσίευση Προκήρυξης
Παρατηρητής, 29 Απριλίου 1944
πληροφορία πως η επιχείρηση ονομάστηκε «Αποχαιρετιστήριο Γλέντι – ΄Όνειρο
καλοκαιρινής Νύχτας». 72 Όμως δεν είναι γνωστό αν έτσι ονομάστηκε το σχέδιο που
εφαρμόστηκε σε όλη την περιοχή. Η επιδρομή ολοκληρώθηκε στις 29 Αυγούστου και κατά

69 «Γνωστοποίησις», Παρατηρητής, 25 Αυγούστου 1944
70 Antony Beevor, Κρήτη…, ό.π., σ.453-454
71 Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη…,ό.π., σ.145
72 Γιώργος Μαυροτσουπάκης, «Ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο για τα χωριά του Κέντρους», ιστοσελίδα
Πολιτιστικό Ρέθυμνο, https://www.politistiko-
rethymno.org/%ce%ad%ce%bd%ce%b1%cf%83%cf%85%ce%b3%ce%ba%ce%bb%ce%bf%ce%bd%ce%b9%
cf%83%cf%84%ce%b9%ce%ba%cf%8 c-
%ce%bd%cf%84%ce%bf%ce%ba%ce%bf%cf%85%ce%bc%ce%ad%ce%bd%cf%84%ce%bf%ce%b3%ce%b
9%ce%b1-%cf%84%ce%b1/ (Ημερομηνία Πρόσβασης 16/6/2023)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 30
τη διάρκειά της εκτελέστηκαν 164 κάτοικοι των χωριών αυτών. Όσοι από τους κατοίκους,
κυρίως άνδρες, κρύφτηκαν ή διέφυγαν με δική τους πρωτοβουλία κατάφεραν, στις
περισσότερες περιπτώσεις, να σωθούν. Οι υπόλοιποι έζησαν όλη την εξέλιξη της επιχείρησης
στα χέρια των Γερμανών.
Η επιχείρηση εξελίχθηκε με πανομοιότυπο τρόπο σε όλα τα χωριά, δείγμα του λεπτομερούς
κεντρικού σχεδιασμού της συγκεκριμένης ενέργειας αλλά και της τεχνογνωσίας
καταστροφής την οποία είχαν παγιώσει οι κατακτητές για τη «διεκπεραίωση» παρόμοιων
επιχειρήσεων.
Τα ξημερώματα της Τρίτης 22 Αυγούστου τα χωριά βρέθηκαν περικυκλωμένα. Οι κάτοικοι
αποκαλούν το πρώτο αυτό στάδιο της επιχείρησης «κύκλωση» αποδίδοντας έτσι τον
αποκλεισμό των χωριών από τον οποίο δεν μπορούσαν να ξεφύγουν, καθώς οι Γερμανοί
είχαν στήσει πολυβόλα σε υψώματα γύρω από τους οικισμούς διασφαλίζοντας τον έλεγχο
της κατοικημένης περιοχής.
Την παρουσία των στρατιωτών αντιλήφθηκαν οι κάτοικοι κυρίως από τα γαβγίσματα των
σκυλιών και από πυροβολισμούς που στόχευαν άνδρες οι οποίοι επιχείρησαν να διαφύγουν.
Οι πρώτες εικόνες ήταν οι στρατιώτες στα σοκάκια, κάποιοι από τους οποίους είχαν
καταλάβει ιδιωτικούς χώρους και ετοίμαζαν φαγητό, έχοντας αρπάξει τα ζώα των κατοίκων.
Οι στρατιώτες πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι και οδηγούσαν πρώτα τους άνδρες και στη
συνέχεια τα υπόλοιπα μέλη των οικογενειών σε ένα κεντρικό μέρος του κάθε χωριού. Εκεί
συγκέντρωσαν σε οριοθετημένους, διαφορετικούς χώρους τους άνδρες και ακολούθησε
ταυτοποίηση των προσώπων.

«το σπίτι το δικό μας ήτονε στα καφενεία από πάνω […] μπαίνουν στα καφενεία πα
δα και σπουν τζι πόρτες κι άφτουνε φωτιές κι εβουτούσαν όρθες και τσι μαδούσα γ
και τσι σφάζανε. Κι ήτονε μπελί 73 ότι θελα τσ. Τσι θώρουν εγώ. […] Είχ’ ένα σκύλο
δεμένο και γάβγιζενε. Γάφου γάφου …οι σκύλοι ελυσσάσανε, μέχρι ν’ ακούσουν τζι
Γερμανούς βέβαια. Λοιπόν, πιάνει ο κερατάς, ε το γ κερατά, σα να τον ε θωρώ δα ε,
και ήτον αποκάτω στο δρόμο και βγάνει, λοιπόν, το μ πιστόλι και το βάστανε να πα

73 Μπελί: φανερό

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 31
να σκοτώσει το σκύλο. […] Και θέλω να σου πω, δηλαδή, τι μανία είχενε να βγει να
σκοτώσει το σκύλο ο κερατάς»

Σ.Π.
«Εμπαίναν εις τα σπίθια κι επαίρνα τζ άντρες κι εφεύγανε ξεχωριστά και τσι
πηγαίναν εις το σχολειό. Τα γυναικόπαιδα των είπαν να [ε]τοιμαστούνε
ούλα να πάνε στο σκολειό κι αυτά. […] μας ε παίρνουν οι Γερμανοί μαζί με
το Χαριτάκη, [η]τονε δίπλα γειτόνοι. Πάμενε, μας ε πάν εις το σχολειό,
παίρνουν εδά, οντέν εμπήκαμενε μέσα στη μ πόρτα, παίρνουνε το κοπέλι
του Χαριτάκη, το Διογένη και τον ε βάνουνε με τσι άντρες. […] Τον ε
βάνουν αυτό μέσα κι έρχεται, λοιπόν [ε]νας Γερμανός να με πάρει. Και
πά[ει] η μάνα μου και με αρπά και λέει “όχι πίκουλο, πίκουλο”. Και με
παρετά.» [ο Χαριτάκης εκτελέστηκε]

Α.Σ.

Κατά τη συγκέντρωση των κατοίκων στο Γερακάρι υπήρξαν τα πρώτα θύματα μεταξύ
ανδρών που προσπάθησαν είτε να διαφύγουν είτε να απαλλαγούν από ενοχοποιητικά
στοιχεία και έγιναν αντιληπτοί από τους στρατιώτες. Αφού έγινε η διαλογή και
απομονώθηκαν όσοι προορίζονταν για εκτέλεση, ανακοινώθηκε στους συγκεντρωμένους
κατοίκους ότι τα χωριά θα καούν, γιατί οι ίδιοι δεν συνεργάστηκαν με τους κατακτητές και
βοήθησαν τους απαγωγείς του Κράιπε. Ύστερα τους δόθηκε συγκεκριμένη διορία να
επιστρέψουν στα σπίτια τους, να απομακρύνουν ό,τι πολύτιμο υπήρχε εντός της κατοικίας
και να πάρουν μαζί τους ό,τι μπορούσαν να μεταφέρουν. 74
«Μετά απού τελείωσενε τώρα η διαδικασία κι εβγάλαν όσους εσκοτώσαν ε
και ξέρω γω. […] Μας ε λένε “αμέτε ν’ αδειάσετε τα σπίθια σας για α τα
κάψωμενε. Βγάλετε τα πράματά σας ό,τι χετε και τάδε ώρα πρέπει να
φύγομενε. Τέλος πάντων. Ακριβώς έγινενε έτσι. Πάμεν εις το σπίτι κι ήντα
ν’ αδειάσομενε; Ρούχα, μηχανές, Singer τότε να πούμενε, που ‘χεν η μάνα

74 Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Εμμ. Πελαντάκη, στην Κρύα Βρύση νεαρές κοπέλες είχαν αναθέσει σε δύο
ηλικιωμένες γυναίκες οι οποίες δεν εγκατέλειψαν το χωριό να προσέχουν τα προικιά τους που τα είχαν
συγκεντρώσει εντός μίας οικίας. Μαρτυρίες για την προσπάθεια διάσωσης της προίκας έχουμε και στο Άνω

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 32
μου; Τσι κατεβάσαμεν εις το σόχωρο. 83 Τα πάντα να πούμενε και μετά μας ε
βάνουνε στο δρόμο λάλι λάλι κι εφυγ[αμε]»

Α.Σ.

Στη συνέχεια οδηγήθηκαν έξω από τον κλοιό και οι εκτοπισμένοι των χωριών του Αμαρίου
διανυκτέρευσαν υπό επιτήρηση στο χωριό Μέρωνα ενώ οι εκτοπισμένοι της Κρύας Βρύσης
μεταφέρθηκαν στο Σπήλι αλλά δεν διανυκτέρευσαν. Και οι Αμαριώτες την επόμενη μέρα
αφέθηκαν ελεύθεροι. Όλοι έλαβαν την οδηγία-εντολή να προσφύγουν όπου ήθελαν εκτός
από τα χωριά τους.

«πώς δεν εκαταλάβαμε ν; Ήντα μπορείς να μη γ καταλάβεις; Στο Γερακάρι
[…] είδα, λοιπόν, φλόγες από ένα σπίτι και πορίζαν όξω. Είχανε δώσει
φωθιά, δηλαδή, κι εκαίγουντονε το σπίτι. Και επήγανε, δηλαδή, το βλέπαμε,
δηλαδή, ότι θα μας ε κάψουνε, θα μας ε κάψουν τα σπίθια».

Σ.Π.

ο Γ.Κ. βρισκόταν στο χωριό Μέρωνας όπου έφθασαν οι εκτοπισμένοι στις 22 Αυγούστου το
απόγευμα

«αλλά δε μπορώ τώρα να το περιγράψω. Διότι είναι μια εικόνα… να περνούνε δυο
τρεις χιλιάδες αθρώποι, πρόσφυγες… ο γ εις κράτιενε

Μέρος από τον Στέλιο Μπαγουράκη που θυμάται να ρίχνουν την προίκα σε ένα ξεροπήγαδο. Επίσης πολλοί
κάτοικοι θυμούνται ότι αφέθηκαν ελεύθερα τα οικόσιτα ζώα για να γλυτώσουν από την αρπαγή.
83 Σόχωρο: το περβόλι
πατανία 75 στη μ πλάτη ν του, άλλος τραβούσενε γάιδαρο, άλλος κατσίκα,
άλλος τα μωρά στην αγκαλιά ντονε, άλλος είχενε φορτωθεί τη μάνα ν του

75 Πατανία: είδος υφαντής κουβέρτας

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 33
στη μ πλάτη του και τη γ κουβαλούσενε στο δρόμο, ένα μ πράμα δηλαδή
που δε μπορώ να το περιγράψω»

Γ.Κ.

Με αυτή τη σειρά αφηγούνται οι πληροφορητές. Όμως, στη συνέχεια, επιστρέφουν την
αφήγηση στην ώρα της συγκέντρωσης των κατοίκων και διηγούνται όσα συνέβησαν με την
επιλογή των ανδρών για τις εκτελέσεις, όπως τα έζησαν οι ίδιοι ή τα πληροφορήθηκαν από
εκείνους που ήταν παρόντες. Κάποιοι από τους άνδρες που δεν επιλέχθηκαν για εκτέλεση
κατέγραψαν οι ίδιοι ή αφηγήθηκαν σε συνεντεύξεις τις μαρτυρίες τους. 76 Από τις εκτελέσεις
επέζησε ο Εμμανουήλ Βλεπάκης 77 από το Καρδάκι ενώ στο Γερακάρι ο Νικόλαος
Τζωρτζάκης βρέθηκε χωρίς να τον προσέξουν οι Γερμανοί κλεισμένος μέσα στο σπίτι του
μαζί με τους μελλοθάνατους και σώθηκε κρυμμένος στην καπνοδόχο.
Εκείνο το πρωί, κατά την ταυτοποίηση των ανδρών, οι Γερμανοί είχαν μαζί τους ονομαστικές
λίστες με βάση τις οποίες αναζητούσαν πρόσωπα, για τα οποία είχαν πληροφόρηση πως
είχαν αντιστασιακή δράση, και προσδιόριζαν συγκεκριμένο αριθμό εκτελέσεων ανά χωριό.
Για την ταυτοποίηση όσων ήταν παρόντες ζητούσαν ταυτότητες αλλά παράλληλα είχαν
απομονώσει διαφορετικά άτομα σε απόσταση μεταξύ τους και ζητούσαν από αυτούς το
όνομα του κάθε άντρα που ταυτοποιούνταν. Αφού εντόπισαν όσους βρίσκονταν εκεί από τα
πρόσωπα που ήταν καταχωρημένα στη λίστα, συμπλήρωσαν τον αριθμό με επιλογή από τους
υπόλοιπους άνδρες. 87

«Αργότερα μάθαμε […] όπως μαρτυρεί […] ο Λεωνίδας Χατζηδάκης, ο
οποίος ήτανε μέσα στην αίθουσα, [ότι] ο Γερμανός διοικητής κει πέρα με
ονομαστική κατάσταση καλούσε. Κάλεσε πρώτα-πρώτα εφτά άτομα που
ήτανε στην αντίσταση και που ήθελαν οπωσδήποτε να τους συλλάβουν,
για να τους εκτελέσουν. Δεν ήτανε κανένας μέσα στην αίθουσα. Απ’
76 Θεόδωρου Εμμ. Φουρφουλάκη «Το χρονικό της καταστροφής του Άνω Μέρους», στο Η ολοκαύτωση του
Κέντρους Αφιέρωμα, επιμ. Σπύρος Απ. Μαρνιέρος, (Αθήνα: Κρητική Ενότης, 1984), σ.16-20
77 Μαρτυρία του Εμμανουήλ Βλεπάκη στο Ελευθέριος Παπαγιαννάκης, «Ένα πραγματικό δράμα που συνέβη το
1944 εις τον νομόν Ρεθύμνης, επαρχία Αμαρίου», Κρητική Εστία, χρόνος 33, τχ. 280-281 (Ιούλιος – Αύγουστος
1982), σ.293-301 και τχ. 282-283 (Σεπτέμβριος – Οκτώβριος 1982), σ.374-378 87 Θεόδωρου Εμμ. Φουρφουλάκη
«Το χρονικό…», ό.π.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 34
αυτούς. Ύστερα, λοιπόν, απ’ αυτό, άρχισαν και…, ζητήσανε ταυτότητες,
διαβάζαν ονόματα, απ’ ό,τι κατάλαβα και ξεχωρίσανε τριάντα άτομα και
τα βάλανε στο γραφείο […] Στο τέλος δεν είχαν συμπληρώσει τον αριθμό
30 και ήθελα[ν] ακόμα τρία άτομα, απ’ ό,τι λέει ο αυτόπτης μάρτυρας ο
Λεωνίδας, μεταξύ αυτών, δυστυχώς, επέλεξαν και τον πατέρα μου. Με το
να δείξουν “έλα δω συ”. Έτσι ακριβώς. Λες και ήτανε πρόβατα και τους
λένε έλα κι εσύ να σε σφάξομε. Τους έκλεισαν, λοιπόν στο γραφείο και
μετά απ’ ό,τι μάθαμε, αφού φύγαμε ‘μείς, αυτό θα ‘γινε το μεσημέρι κατά
τη μια δυο η ώρα, τους έπαιρναν δύο-δύο απ’ ό,τι λένε οι μαρτυρίες και
τους πήγαινα(ν) κι σ’ ένα γειτονικό σπίτι, εκεί σ’ ένα χολ, σ’ ένα
διάδρομο, σ’ ένα δωματιάκι. Τους εκτελούσαν, πυροβολώντας τους και
μετά υπήρχε ένα υπόγειο κει πέρα και τους πετούσαν μέσα. […] μετά
έβαλαν δυναμίτες και γκρέμισαν το σπίτι και τους πέτρωσαν εκεί πέρα,
τους σκέπασαν ας πούμενε και αυτή ήτανε η.. το τραγικότερο γεγονός του
χωριού μας» [Άνω Μέρος]

Σ.Μ.

Στις αφηγήσεις τους οι κάτοικοι μετέφεραν ως δεδομένο ότι η αντιστασιακή δράση των
κατοίκων είχε προδοθεί καθώς δεν μπορούσαν να εξηγήσουν διαφορετικά πώς έγινε η
σύνθεση της κάθε λίστας που είχαν μαζί τους οι Γερμανοί. Επίσης παρατηρήθηκε στο Άνω
Μέρος όπου υπήρχαν συνωνυμίες να ζητείται διευκρίνιση για το πατρώνυμο του κάθε άνδρα
ώστε να αποφασιστεί αν θα εκτελεστεί ή όχι.

«Θυμούμαι καλά, δηλαδή, ένα, υπήρχε γ και προδοσία. Οπωσδήποτε
υπήρχε γ και προδοσία, γιατί ‘χε δυο [επίθετο]. Ήτανε [όνομα, επίθετο]
και [όνομα επίθετο], όχι αδέρφια, γειτόνοι. Όταν πηγαίνανε τα παιδιά ν
των, ο ένας είχεν [αριθμός] γιους κι ο άλλος [αριθμός]. Λέει [ο Γερμανός]
“του [όνομα] είσαι ή του [όνομα];” κι αυτοί που ήτα ν του [όνομα,
επίθετο], λέει “έμπα στο γραφείο”, βάνανε τσι αυτούς που θελα
εκτελέσουνε. Α[π’] τον άλλο [επίθετο] δεν επειράξα καθόλου. Κατάλαβες;
Μάλιστα.»

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 35
Κ.Μ.
Από τα ονόματα των αρχηγών, δηλαδή αυτοί που τον [:ήταν] αντάρτες…
τον ένα λέγανε Κοκονά, τον άλλο λέγανε Ταταράκη, τον άλλο
Κουτελιδάκη, όσα επίθετα τέθοια υπήρχανε τσι σκοτώσαν όλους εδώ [στο
Γερακάρι].

Γ.Κ.

Η συμπλήρωση του προκαθορισμένου αριθμού προσώπων για εκτέλεση φαίνεται πως ήταν
καθοριστική. Στο Καρδάκι όπου ο πληθυσμός ήταν μικρός και δεν συμπληρώνονταν είκοσι
άνδρες για εκτέλεση έφεραν άνδρες από τα διπλανά χωριά ή συνέλαβαν στην ύπαιθρο από
όσους είχαν διαφύγει και τους εκτέλεσαν εκεί. Γυναίκες αναζήτησαν συγκεκριμένες. Δεν τις
εντόπισαν και τις αντικατέστησαν με άνδρες.
Οι Γερμανοί για να προφυλαχθούν από πιθανές ενέργειες εναντίον τους, τόσο από τους
άνδρες που προορίζονταν για εκτέλεση όσο και από τις αντιστασιακές ομάδες που
βρίσκονταν έξω από τον κλοιό, μετά την απομόνωση των μελλοθανάτων, ξεχώρισαν τους πιο
εύρωστους άνδρες και γυναίκες από τον υπόλοιπο πληθυσμό και τους οδήγησαν ως ομήρους
στο Ρέθυμνο, στα «σύρματα». 78 Σε αυτούς συμπεριλήφθηκαν πολλοί από τους άνδρες των
κοινοτήτων που δεν είχαν εμφανιστεί στον αρχικό έλεγχο αλλά αναγκάστηκαν να
παρουσιαστούν όταν ενημερώθηκαν για την εντολή των Γερμανών και το επικείμενο κάψιμο
των χωριών. Από αυτούς δεν συμπεριλήφθηκε κανείς στις εκτελέσεις ούτε έγινε ταυτοποίησή
τους, πολλοί δε από αυτούς δραπέτευσαν στη συνέχεια κατά τη διαδρομή απομάκρυνσης από
τους οικισμούς.

Το πρωί κάμανε μια επιλογή δω που ‘ρθανε οι Γερμανοί, εβάλανε τς άντρες χώρια,
τσι κοπελιές, τα γυναικόπαιδα και τσι ηλικιωμένους και τσι λίγο μικρότερους τσι
πήρανε με τα φορτηγά και τσι πήγανε στο Ρέθυμνο στα συρματοπλέγματα. Αυτοί
από δω πρέπει να πήρανε πλια πο εκατό άτομα, τς οποίους είχανε δυο μήνες στο
78 «Σύρματα» αποκαλούσαν οι ντόπιοι τις φυλακές που διατηρούσαν οι Γερμανοί στο φρούριο Φορτέτζα στο
Ρέθυμνο. Εκεί έμειναν οι περισσότεροι όμηροι από λίγες εβδομάδες μέχρι την απελευθέρωση της πόλης. Από
τους Αμαριώτες της επιχείρησης εκτελέστηκε ένας κάτοικος του χωριού Γερακάρι. Στις προφορικές μαρτυρίες
αναφέρεται μεταφορά ομήρων στις φυλακές Αγιάς Χανίων καθώς και παρέμβαση του Ερυθρού Σταυρού για
την απελευθέρωσή τους αλλά αυτό δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 36
Ρέθυμνο, στα σύρματα. Γιατί οι μελλοθάνατοι δω, άμα των είπαν ότι «θα σας ε
σκοτώσομενε γιατί περάσετε το Κράιπερ από δω και δε μας το πε γ κανείς, τον
εφιλοξενήσετε εδώ», εκάμανε συζήτηση να σπάσου ν το σπίτι να φύγουνε. Και
είναι αυτοί που ‘χανε πάρει στα σύρματα αιτία, σου λέει «αν φύγομεν εμείς, θα
σκοτώσου τζ άλλους που πήρανε». Γι’ αυτό δε γ κάμανε καμιά αντίσταση.
Γ.Κ.
«και παίρνουνε [από το Μέρωνα] την Αγγέλα μας και παίρνουνε τη
συμπεθέρα, εκειά τον η Ευανθία, […] και παίρνουν την Αργυρή […]
επήραν τη Δασκάλα, την αδερφή τζη την Αρτεμισία, την Καλλιόπη δηλαδή
[τη δασκάλα]. Οι Γερμανοί επήρα μ πολλές να πούμενε, όσες απαντήξανε
τότεσας τσι βάλανε στ’ αμάξι και τσι πήγανε στα σύρματα στο Ρέθυμνος»
Ε.Χ.

Εικόνα 3 Το χωριό Άνω Μέρος μετά το τέλος της επιχείρησης .
Αρχείο Παν. Χατζηαναστασίου

Οι ηλικιωμένοι, οι ανήμποροι και οι φροντιστές τους, όσοι αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν τα
σπίτια τους ή κρύφτηκαν εντός των οικισμών και εντοπίστηκαν από τους στρατιώτες
εκτελέστηκαν όλοι. Ανάμεσα σε αυτούς και έξι γυναίκες. Στην Κρύα Βρύση μαρτυρείται ότι
γερμανός στρατιώτης απομάκρυνε εκτός του οικισμού δύο ηλικιωμένες γυναίκες, που δεν
είχαν ακολουθήσει τους υπόλοιπους κατοίκους. 89

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 37
Σε όλα τα χωριά τα σώματα των εκτελεσμένων
κάηκαν και τα σπίτια στα οποία έγιναν οι
εκτελέσεις ανατινάχθηκαν και
τους καταπλάκωσαν. Μετά τις εκτελέσεις, οι
Γερμανοί έμπαιναν σε κάθε σπίτι και, αφού
άρπαζαν ό,τι μπορούσαν να μεταφέρουν, 90
έβαζαν δυναμίτη και το ανατίναζαν. (Εικόνα
3) Ανατίναξαν επίσης τα σχολεία, τις
εκκλησίες, τις φάμπρικες, 91 τις βρύσες και τα
πλυσταριά και προξένησαν ζημιές μέχρι και
στα νεκροταφεία. (Εικόνα 4) Όσα ζώα δεν
πήραν μαζί τους, τα σκότωσαν. Όσα τρόφιμα
δεν πήραν, τα σκόρπισαν στο χώμα ή τα
έκαψαν μαζί με τα σπίτια.
Όσα έγιναν στα χωριά αυτά διηγούνταν
αργότερα στους συντοπίτες τους και οι
κάτοικοι των γειτονικών χωριών που είχαν
επιταχθεί από τους Γερμανούς για τις μεταφορές αγαθών αλλά και όσοι είδαν να περνάνε από
τα χωριά τους οι περιουσίες των κατοίκων των χωριών που λεηλατήθηκαν:

89 Στην Κρύα Βρύση είχε εγκατασταθεί φυλάκιο των Γερμανών σε
όλη τη διάρκεια της κατοχής και οι συμβίωση με τους κατοίκους
είχε καλλιεργήσει οικειότητα μεταξύ τους. Το βράδυ της
περικύκλωσης ακούστηκαν πυροβολισμοί πριν φτάσουν οι
Γερμανοί στο χωριό και αυτό εξηγήθηκε από τους κατοίκους ως
προσπάθεια προειδοποίησής τους από κάποιον Γερμανό. Οι δύο
γυναίκες που απομακρύνθηκαν ήταν οι ηλικιωμένες που
αναφέρονται σε προηγούμενη σημείωση (αρ.82). Εμμανουήλ
Πελαντάκης, Συνέντευξη με την Ευγενία Λινοξυλάκη, Κρύα
Βρύση, 07-05-2023

90 George Psychoundakis, The Cretan Runner: His story of the
German Occupation, 6 η εκδ. (London: Penguin Books, 2009),
σ.284-285

91 Φάμπρικα: ελαιοτριβείο.
http://www.discoverminoapediadas.gr/project/%CF%86%CE%AC%CE%BC%CF%80%CF%81%CE%B9%CE
%BA%CE%B5%CF%82-
%CE%B5%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%B2%CE%B5%CE%AF
Εικόνα 4 Η εκκλησία του χωριού Άνω Μέρος
μετά την επιχείρηση . Αρχείο Κουτουλάκη –
Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου Μαλεβιζίου .

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 38
%CE%B1/
«Το πρωί όπου ‘θελα γκαρίζει γάιδαρος, και το γάιδαρο και τ’ αφεντικό ν
του. Και τς επιτάξανε από δω [από τους Αποστόλους] πάνω από 15 άτομα
κι επήγαν απ’ το Γερακάρι και πέρα, δεν ήταν αμαξωτός, και φορτώναν τα
εκρηκτικά που χαλάσα ν τα σπίτια των αθρώπω. Κι επηγαίναν μέχρι τ’ Άνω
Μέρος, το χωριό σου. […]
–Κι εφορτώνα γ και τα εισοδήματα 79
–Τα πάντα μετά
–Τα στάρια, ό,τι βρίχνανε
–Τ’ απόγευμα είχανε μπλοκάρει όλα τα χωριά»

Β.Κ. & Ν.Σ.

«απάνθρωπα και βάρβαρα πράματα που είδανε. Τς εκτελέσεις, τα
αυτόματα. Αφού ήτανε μια γριά γυναίκα που δεν εμπόριενε να φύγει σ’ ένα
σπίτι και όταν του βάλανε τσι δυναμίτες, έπεσενε λέει το σπίτι και τη μ
πέτρωσενε […] στου Γερακάρη»

Β.Κ.

«– Τα πήραν τα στάρια
– Όλα δεν αφήκα ν τίποτα
– Θυμούμαι τα φορτηγά, τα OPEL, τα γερμανικά φορτωμένα
– Χύμα το στάρι
– Χύμα απάνω στη γ καρότσα. Τα ζώα των δε τα μαζέψανε στη Σχολή, όλα από κει
πάνω, κάμαν ένα μεγάλο κοπάδι, αιγοπρόβατα κι είχανε βοσκούς και τα φυλάγανε.
Και κάποια μέρα τα περάσαν από δω»

Β.Κ. & Ν.Σ

79 Εισοδήματα: εδώ με την έννοια προϊόντα αγροτικής εργασίας

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 39
Εκείνες τις ημέρες οι αντιστασιακοί και οι Βρετανοί κατάσκοποι παρακολουθούσαν από
μακριά την καταστροφή χωρίς να μπορούν να παρέμβουν. Ο Δημήτρης Κραουνάκης από το
Γερακάρι έγραψε αργότερα στις σημειώσεις του: «Οι ριπές των ταχυβόλων θανάτωναν κι
εμάς! Σκότωναν τους δικούς μας, δίχως να μπορούμε μια βοήθεια. Απλοί θεατές και απ’
ασφαλές σημείο, στο μεγάλο δράμα των καταδικασμένων και καταπροδομένων αδελφών
μας». 93 Ενώ οι κατακτητές, με δημοσιεύματα που προωθούσαν στον τοπικό τύπο,
δικαιολογούσαν τις ενέργειές τους και συνέχιζαν τις απειλές. 94 (Εικόνα 5)
Με την αποχώρηση των Γερμανών, άρχισαν να
έρχονται στα χωριά οι κάτοικοι για να αναζητήσουν
Εικόνα 5 Δημοσίευμα από την πρώτη τους ανθρώπους
τους και ό,τι μπορεί να είχε σωθεί από τα
υπάρχοντά τους. Οι σκηνές που
μνημονεύονται για τις μέρες εκείνες είναι ιδιαίτερα σκληρές και σημάδεψαν τις κοινότητες
αυτές στο σύνολό τους για πάντα: 95

«αν σας πω τώρα ότι αυτό που είδα ήτονε η κόλαση που λένε, είν’ αλήθεια,
διότι έβλεπες στο δρόμ’ απάνω σκοτωμένους ανθρώπους, ζώα σκοτωμένα,
στάρια χυμένα, πιρουνοκούταλα στο δρόμο… τι να σας πω, τι γινότανε…
και μια οσμή… γιατί ‘χανε σκοτώσει σε διάφορα σημεία γερόντους. Πέρνας
93 Tom J. Dumbabin Ένας αρχαιολόγος…, ό.π.,
μαρτυρικά χωριά,
rethymno.org/%ce%bc%ce%b1%cf%84%cf%89%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce%bf-
%ce%bf%ce%b4%ce%bf%ce%b9%cf%80%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%ba%cf%8c-

%cf%83%cf%84%ce%b 1 – %ce%bc%ce%b1%cf%81%cf%84%cf%85%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%a c

%cf%87%cf%89/
94 «Προς τον κρητικόν λαόν», Κρητικός Κήρυξ, 27 Αυγούστου 1944∙ Ελληνόφιλος, «Κατάρα και ανάθεμα εις
τους υπαιτίους», Κρητικός Κήρυξ, 29 Αυγούστου 1944 95 Σπύρος Απ. Μαρνιέρος, επιμ., Η ολοκαύτωση του
Κέντρους Αφιέρωμα, (Αθήνα: Κρητική Ενότης, 1984),
mog006, 10.06.2016, Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα,

, DOI: https://doi.org/10.17169/mog.mog006 (τελευταία επίσκεψη: 29 Ιουν
από κει βρωμούσε, πέρνας από δω βρωμούσεν ο τόπος. Πήγαμε γ κι είδαμε
ν το σπίτι που τσ’ είχανε κάψει και πετρώσει. Φαινότα ν τα χέρια, τα πόδια.
Τα πετρώσαμε με χώμα πρόχειρα»

σελίδα της εφημερίδας “Παρατηρητής”
25 Αυγούστου 1944 . Ψηφιακη
Βιβλιοθήκη Ιστορικών Εγγράφων –
Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη
Ηρακλείου

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 40
Γ.Κ.

«Αυτό που αντίκρισα και το θυμάμαι αξέχαστα. Είχανε, βέβαια, περάσει
δυο βδομάδες, αλλά το θέαμα ήταν ακόμη το ίδιο, όπως μετά τη γ
καταστροφή. Σπίθια καταστρεμμένα, γκρεμισμένα, το σπίτι το δικό μας, η
εκκλησία, το σχολείο, ζώα και σκυλιά, γάτες, γαϊδούρια, όλα σκοτωμένα
και βρωμεσμένα στους δρόμους. Τα λάδια να τρέχουν από το σπίτι μας
θυμάμαι κι από κει από τη γειτονιά. Ήτανε κατηφορικό το μέρος και τα
λάδια τρέχανε κι είχανε φτάσει μέχρι το κάτω μέρος του χωριού. Σπούσανε
τα βαρέλια, τα, πιθάρια φαίνεται οι Γερμανοί και χύνανε τα λάδια. Μια
εικόνα, φριχτή. Φριχτή μπορώ να πω.»

Σ.Μ.

Η επιχείρηση εκείνη κυριολεκτικά συγκλόνισε την περιοχή και θα μπορούσε να συγκριθεί με
μία εκτεταμένη φυσική καταστροφή. Οι συνέπειές της δεν έχουν υπολογιστεί συστηματικά,
όμως η πλήρης ισοπέδωση κάθε δημόσιας και ιδιωτικής υποδομής και η λεηλασία των
αποθεμάτων σε συνδυασμό με τις ανθρώπινες απώλειες και τις τραυματικές εμπειρίες των
κατοίκων καθόρισαν ολόκληρη τη ζωή τους:

«Μετά, βέβαια, ήρθα γ και μας εκάψαν οι Γερμανοί και αρχινήξαμεν άλλη
ζωή. Σκοτώσαν το μ πατέρα μου, τώρα, οι Γερμανοί κι ήμουν ο
μεγαλύτερος εγώ κι είχα αναλάβει όλα [16 χρονών]»

Α.Σ.
«μουδέ δεν επροβιβάστηκα. Αφού δεν είχαμεν ψωμί να φάμε και γράμματα θελά
μάθομενε»

Μ.Π.
«νωματάρχης της χωροφυλακής ήταν τότε, σπούδαζε νομική μετά
αναγκάστηκε να παραιτηθεί, διότι ποιος θα προστάτευε τη μητέρα και τις
αδερφές»

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 41
Π.Κ.
«χα. Άκου να δεις. Τη ζωή μας, η ζωή, η ζωή η δική μας επηρεάστη για
πάντα, τα πάντα επηρέασενε και μας εκαθυστέρησενε από πολλά πράματα.
Από πολλά πράματα»

Σ.Π.
«ακόμη την επηρεάζει. Επηρέαζέ ν την ε, γιατί είχαμε ν το σειρά μας, μας εκάψανε
και μας ε …»

Ε.Χ.

Από τους υπεύθυνους για την καταστροφή ο μόνος που δικάστηκε μετά τον πόλεμο ήταν ο
διοικητής Κρήτης Μίλλερ, ο οποίος είχε δώσει την εντολή για την επιχείρηση. Στη δίκη του
Μίλλερ κατέθεσε ως μάρτυρας κατηγορίας και ο Εμμανουήλ Βλεπάκης, 80 επιζών της
εκτέλεσης στο Καρδάκι. Ο Μίλλερ καταδικάστηκε σε θάνατο μαζί με τον προκάτοχό του στη
διοίκηση της Κρήτης Μπρούνο Μπρόγιερ. Και οι δύο εκτελέστηκαν στο Χαϊδάρι στις 20
Μαΐου 1947.
Για τις λίστες με τις οποίες αναζητούνταν όσοι προορίζονταν για εκτέλεση καταδικάστηκε σε
θάνατο ο Γεώργιος Γενεράλης ή Σηφογιώργης από το Γερακάρη. Όμως δεν εκτελέστηκε και
αφέθηκε αργότερα ελεύθερος. 81 Στις προφορικές μαρτυρίες γίνεται λόγος γενικά για
προδοσία χωρίς όμως να συνδέεται η δράση συγκεκριμένων ατόμων με τη σύνθεση της
λίστας των καταδιωκόμενων. Από τις απαντήσεις στις σχετικές ερωτήσεις που τέθηκαν κατά
την έρευνα φάνηκε πως το ζήτημα της συνεργασίας με τους Γερμανούς ήταν κάτι που
απασχόλησε τις κοινότητες τα πρώτα χρόνια μετά τα γεγονότα αλλά με την πάροδο του
χρόνου οι κάτοικοι των οικισμών ήθελαν να το αφήσουν πίσω τους. Όμως, οι διαδικασίες
μέσα από τις οποίες λειτούργησε αυτή η αποσιώπηση στη συγκεκριμένη περιοχή είναι
ζήτημα το οποίο δεν ήταν δυνατό να συμπεριληφθεί στα όρια αυτής της έρευνας.
1.4 Η απόδοση του γεγονότος ως «ολοκαύτωμα του Κέντρους»

80 Μαρτυρία του Εμμανουήλ Βλεπάκη στο Ελευθέριος Παπαγιαννάκης, «Ένα πραγματικό δράμα…», ό.π.
81 Ανταποκρίσεις από τη δίκη στο Χ.ό. «Η δίκη του Σηφογιώργη ή Γεώργ. Γενεράλη», Εθνική Φωνή, 15
Δεκεμβρίου 1945 έως 19 Δεκεμβρίου 1945

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 42
Στη συλλογική και στην επίσημη μνήμη της περιοχής έχει επικρατήσει σήμερα η
μνημόνευση του γεγονότος ως «ολοκαύτωμα του Κέντρους». Ο όρος Κέντρος αναφέρεται
στη γεωγραφική θέση των οκτώ χωριών που καταστράφηκαν, τα οποία βρίσκονται στις
πλαγιές του όρους Κέντρος. Ο όρος ολοκαύτωμα πρέπει να διερευνηθεί. 8283
Σύμφωνα με τα λεξικά «ολοκαύτωμα» σημαίνει θυσία κατά την οποία το προσφερόμενο για
θυσία καίγεται ολοκληρωτικά. Σε περίπτωση ανθρώπινης θυσίας ενυπάρχει η έννοια της
συγκατάθεσης, της εθελοθυσίας για ένα ανώτερο ιδανικό. 84 Στην ταύτιση του όρου
ολοκαύτωμα με την έννοια της θυσίας οφείλεται πιθανώς και η διατύπωση στο θηλυκό,
«ολοκαύτωσις», η οποία συνδέεται, όταν εμφανίζεται, πάντοτε με θυσία για κάποιο ανώτερο
σκοπό.
Σε ό,τι αφορά τη χρήση του όρου «ολοκαύτωμα» για τις εκτεταμένες καταστροφές που
προκάλεσαν τα στρατεύματα κατοχής κατά το ΒΠΠ στην Ελλάδα, τον όρο αυτό εντόπισα για
πρώτη φορά στη Συμφωνία του Λιβάνου, το Μάιο του 1944, όπου στο κεφάλαιο οκτώ
αναφέρονται τα «ολοκαυτώματα της πατρίδος μας». 85
Για την επιχείρηση στο Κέντρος, οι ίδιοι οι Γερμανοί και οι συνεργάτες τους, στα
δημοσιεύματα του Τύπου που έλεγχαν, ήδη κατά τη διάρκεια της επιχείρησης,
χρησιμοποιούσαν τους όρους «αντίμετρα» και «καταστροφή» με τον όρο «καταστροφή» να
προσδιορίζεται ως ολοκληρωτική, εξ ολοκλήρου και άλλα παρόμοια.
Κατά τη μελέτη του τοπικού Τύπου από την απελευθέρωση και εξής εντοπίζονται πλήθος
ρημάτων, ουσιαστικών, επιθέτων και μετοχών, ορισμένα από αυτά σε μεγάλη ποικιλία
ομόρριζων, τα οποία χρησιμοποιούνται για να χαρακτηριστεί το ίδιο το γεγονός ως εμπειρία
αλλά και επιμέρους τα χωριά που καταστράφηκαν, οι άνθρωποι που έχασαν τη ζωή τους και
όσοι επέζησαν. Οι όροι αυτοί με το πέρασμα του χρόνου εμπλουτίζονται αλλά και σε κάθε
περίπτωση διαφοροποιούνται ανάλογα με το σκοπό του κάθε κειμένου.

82 Η διερεύνηση του όρου «ολοκαύτωμα» εδώ αφορά τη χρήση του για τη συγκεκριμένη επιχείρηση. Για τη
χρήση του όρου για την γενοκτονία των Εβραίων κατά το ΒΠΠ βλ.: Άννα Μαρία Δρουμπούκη, Μια ατελείωτη
διαπραγμάτευση. Η ανασυγκρότηση των ελληνικών εβραϊκών κοινοτήτων και οι γερμανικές αποζημιώσεις, 1945-
83 , (Αθήνα: Ποταμός, 2019), σ.34-37
84 Οντέτ Βαρών Βασάρ, Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων, 2 η εκδ.,
(Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της “Εστίας”, 2013), σ.158
85 ΕΑΜ Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, Λευκή Βίβλος Μάης 1944-Γενάρης 1945, (Τρίκαλα, 1945, ανατύπωση
Αθήνας), σ.7

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 43
Για τα χωριά επικρατούν οι όροι: «κατεστραμμένα», «καμένα», «ολοκαυτωθέντα». Για τους
νεκρούς συναντάμε κυρίως τους όρους: «εκτελεσθέντες», «τουφεκισθέντες»,
«σφαγιασθέντες», «ολοκαυτωθέντες», «μάρτυρες», «εθνομάρτυρες», «ήρωες» ενώ για τους
επιζώντες οι συνήθεις όροι είναι: «άστεγοι», «πυροπαθείς», «θύματα». Γίνεται αντιληπτό
από το πλήθος των όρων για τους νεκρούς ότι οι περισσότερες αναφορές είναι για εκείνους
και εντοπίζονται στα δημοσιεύματα με αφορμή τις αναμνηστήριες τελετές.
Για την απόδοση της συνολικής εμπειρίας με έναν όρο εντοπίζουμε τις λέξεις «σφαγή» και
«καταστροφή» ενώ παρατηρείται ότι και οι όροι «ολοκαύτωμα» και «ολοκαύτωσις»
εμφανίζονται από τα πρώτα χρόνια. Αυτό είναι αναμενόμενο καθώς ειδικά στην περιοχή του
Ρεθύμνου η ευρεία χρήση των όρων αυτών έχει εδραιωθεί αρκετά πριν τον ΒΠΠ με αναφορά
στην εθελοθυσία του Αρκαδίου. 86 Σε αρκετά μάλιστα δημοσιεύματα το πλήγμα της περιοχής
από τους κατακτητές παρουσιάζεται ως νέα θυσία αντάξια αυτής των προγόνων τους, το
παράδειγμα των οποίων ακολούθησαν. 87
Όμως τόσο οι όροι «ολοκαύτωμα» και «ολοκαύτωσις» όσο και ο όρος «ολοκαυτωθέντες» για
τους νεκρούς και «ολοκαυτωθέντα» για τα χωριά δεν έχουν γενικευμένη χρήση.
Εντοπίζονται κυρίως ή στα επετειακά αφιερώματα ή σε δημοσιεύματα που έχουν στόχο να
τονίσουν την έλλειψη φροντίδας από το κράτος για την αποκατάσταση των κατοίκων, ενώ οι
ίδιοι είχαν κάνει το καθήκον τους. Σε σειρά άλλων δημοσιευμάτων, καθ’ όλη τη διάρκεια του
χρόνου, τα οποία αφορούν στις διανομές ειδών, σε φιλανθρωπικές δράσεις, στις
ανακοινώσεις για τις διαδικασίες ανοικοδόμησης και γενικά σε ό,τι αφορά την ζωή των
κατοίκων στο παρόν, οι όροι αυτοί δεν συναντώνται.
Έχει ενδιαφέρον πως στις αιτήσεις και στην αλληλογραφία μεταξύ του Τομέα 13Β
Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου και των πολιτών παρατηρείται οι μεν κάτοικοι να αποκαλούν
τους εαυτούς τους κατά κύριο λόγο «πυροπαθείς» ενώ η υπηρεσία να χρησιμοποιεί κυρίως
τον όρο «πολεμοπαθείς», ο οποίος χρησιμοποιείται και από το υπουργείο στη σχετική
86 Ο όρος «ολοκαύτωμα» για τα γεγονότα στο Αρκάδι το 1966 είχε καθιερωθεί ήδη από τον 19 ο αιώνα. Για τα
γεγονότα του ΒΠΠ συναντάται ο όρος αυτός και για τη Μάχη της Κρήτης. Για την επιχείρηση στο Κέντρος σε
επιμνημόσυνο λόγο, ο οποίος δημοσιεύεται με την αναφορά στο τέλος «Εν Νευς-Αμάρι τη 19 η Νοεμβρίου 1944
Γεωργ. Φραγκουδάκης Αρχίατρος», διαβάζουμε: «Καλλιμάρμαρα μνημεία και ηρώα θα στηθούν στο μέλλον
στον τόπο του ολοκαυτώματος και του μαρτυρίου…» βλ. Στρατιδάκης Εμμ. του Σταύρου Ανθ/στης Χωρ/κης,
«Κρήτη-Μάιος 1941 και κατοχή», Ιστορικόν Αρχείον Εθνικής Αντιστάσεως, τχ. 20-21 (Απρίλιος-Μάιος 1960).
σ.39-56, σ.55. Για τα αντίστοιχα με τα χωριά του Κέντρους γεγονότα στα Ανώγεια στις 13 Αυγούστου 1946
δημοσιεύεται άρθρο στην εφημερίδα Κρητική Επιθεώρησις με τίτλο «Θλιβεραί επέτειοι. Το ολοκαύτωμα
Ανωγείων»
87 Σχετικά παραδείγματα αναφέρονται παρακάτω στο κεφάλαιο για την μνημόνευση.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 44
νομοθεσία. Πριν από την απελευθέρωση της χώρας, όμως, στους νόμους των κατοχικών
κυβερνήσεων οι αντίστοιχοι πληθυσμοί αποκαλούνταν «πυρροπαθείς» και «βομβόπληκτοι».
Φαίνεται πως, μετά το τέλος του πολέμου, η πολιτική διοίκηση έδινε προτεραιότητα στην
αιτιολόγηση της καταστροφής ως αποτέλεσμα των πολεμικών επιδρομών, τακτική που
αφορούσε όλη τη χώρα, ενώ στο λόγο των κατοίκων αποτυπώνεται η τραυματική αίσθηση
της καταστροφής μέσω της φωτιάς. (Εικόνα 6)
Και στις προφορικές
μαρτυρίες παρατηρείται ότι η
εμπειρία της καταστροφής
του Αυγούστου αποδίδεται
με τη φράση «μας εκάψανε».
Το γεγονός αυτό
αποδείχτηκε οριακό για την
ιστορία της περιοχή και
φράσεις όπως «απ’ όντε μας
εκάψανε» ή «θα ‘τανε (τόσα)
χρόνια μετά το κάψιμο του
χωριού» μπήκαν στο λεξιλόγιο
της κοινότητας για να
προσδιορίσουν το χρόνο.
Επίσης και οι κάτοικοι των
χωριών του Αμαρίου
φιλοξένησαν τους εκτοπισμένους τους
αποκαλούσαν «καημένους». 88
Σε ό,τι αφορά στη χρήση του όρου «ολοκαύτωμα» και των ομόρριζων τύπων δεν
αποκλείονται πολιτικά κριτήρια στην ευρεία χρήση των όρων αυτών, τους οποίους
χρησιμοποίησε και ο Στυλιανός Παττακός κατά την ομιλία του τον Αύγουστο του 1968 όταν
παραστάθηκε στις εκδηλώσεις. 89 Πιθανόν, τα πρώτα χρόνια, να γίνεται πιο εκτεταμένη χρήση

88 Ο Νικόλαος Σκουλουφιανάκης από τους Αποστόλους Αμαρίου θυμάται πως, όταν οι Γερμανοί περνούσαν
από το χωριό του τα ζώα που είχαν αποσπάσει από τα χωριά του Κέντρους κατά την επιδρομή, ο πατέρας του
του είπε «αυτά είναι τω γ καημένω» (των καμένων).
που
Εικόνα 6 Ζωγραφική σε τοίχο στο γραφείο της εκκλησίας στην
Κρύα Βρύση. Ο δημιουργός Γιώργος Μανουσάκης
κατοίκους χωριού, αναπαριστά τους του οι οποίοι
εκτελέστηκα ν, μέσα στις φλόγες αποδίδοντας την άποψη που
υποστηρίχθηκε από κατοίκους της περιοχής ότι οι όμηροι στη
συγκεκριμένη κοινότητα κάηκαν ζωντανοί

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 45
του όρου «ολοκαύτωμα» από εθνικόφρονες αρθρογράφους χωρίς σε καμία περίπτωση να
περιορίζεται σε αυτούς. Αυτή, όμως, είναι μια υπόθεση η οποία δεν έχει ερευνηθεί αρκετά,
ώστε να μπορεί να τεκμηριωθεί μια τέτοια σχέση.
Όροι όπως «αντίποινα», «ναζιστική θηριωδία» και «μαρτυρικά χωριά» χρησιμοποιούνται
μεταγενέστερα από τη δεκαετία του 1980 και μετά. Σήμερα τα χωριά και οι πόλεις της χώρας
που έχουν χαρακτηριστεί με προεδρικό διάταγμα «Μαρτυρικά», μεταξύ των οποίων και οι
τέσσερεις κοινότητες που εξετάζονται εδώ, έχουν συστήσει τη μη κερδοσκοπική εταιρεία
«Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδος περιόδου 1940-1945» η οποία φέρει
το διακριτικό τίτλο «Ελληνικά Ολοκαυτώματα». 90

89 Χ.ό. «Από την περιοδείαν του κυβερνητικού κλιμακίου εις Ρέθυμνον. Αι ομιλίαι του κ. Στυλ. Παττακού εις
Γερακάρι – Άνω Μέρος – Ρέθυμνον – Η θεμελίωσις του Γηροκομείου και η ομιλία του κ. Χρυσοστόμου»,
Κρητική Επιθεώρησις, 20 Αυγούστου 1968
90 Καταστατικό της εταιρείας, http://www.greek-holocausts.gr/index.php/2020-02-19-11-15-48/2020-02-19-
1119-11 (Ημερομηνία πρόσβασης 28-6-2023)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 46
Κεφάλαιο 2. Ανοικοδόμηση
2.1 Η κατάσταση στο τέλος του πολέμου
Ο ελλαδικός χώρος υπήρξε θέατρο διαρκών επιχειρήσεων από την είσοδο της χώρας στον
πόλεμο έως και την αποχώρηση των στρατευμάτων κατοχής. Γερμανοί, Ιταλοί και
Βούλγαροι κατακτητές θεωρούσαν ότι με την εφαρμογή όλο και πιο βίαιων μεθόδων
εναντίον του πληθυσμού θα κατάφερναν να κάμψουν κάθε αντίδραση και να
πραγματοποιήσουν τα σχέδιά τους επωφελούμενοι τα μέγιστα από την κατοχή της χώρας.
Οι καταστροφές οικισμών με πρόφαση τα αντίποινα για την δραστηριοποίηση
αντιστασιακών ομάδων στην ευρύτερη περιοχή τους ήταν γενικευμένη πρακτική του
στρατού κατοχής. Σε αρκετές περιπτώσεις όσοι κάτοικοι δεν εκτελέστηκαν εκδιώχθηκαν και
οι οικισμοί καταστράφηκαν ολοσχερώς, συνήθως με πυρπολήσεις και εμπρησμούς που
προκαλούσαν την κατάρρευση των οικιών. 91 Η ύπαιθρος ήταν διάσπαρτη από ομαδικούς
τάφους 107 ενώ σε σημαντικό αριθμό οικισμών η καταστροφή ήταν τόσο εκτεταμένη ώστε δεν
υπήρχε ενδοιασμός για τη απόφαση μεταφοράς τους σε άλλη θέση. 92
Σύμφωνα με τις δημοσιεύσεις του Υπουργείου Ανοικοδομήσεως, οι πόλεις και οι οικισμοί
που υπέστησαν σοβαρές καταστροφές από τους κατακτητές κατά τη διάρκεια διαφόρων
ειδών επιχειρήσεων αριθμούνταν σε 3.700, από τους οποίους 1770 ήταν τα «καμένα χωριά».
Tο 18% του συνολικού πληθυσμού της χώρας στο τέλος του πολέμου ήταν άστεγοι, από τους
οποίους το 10% ζούσαν «σε συνθήκες χειρότερες από πρωτόγονες». Οι έρευνες που έγιναν
το αμέσως επόμενο διάστημα και παρουσιάστηκαν από τον Κ. Δοξιάδη ανέφεραν 118.000
αγροτικές οικοδομές ολικά κατεστραμμένες. 88.000 αγροτικές οικογένειες ζούσαν μέσα στα
ερείπια των καταστραμμένων κατοικιών τους ενώ 30.000 αγροτικές οικογένειες
αναφέρονταν ως πρόχειρα στεγασμένες σε προσωρινά καταλύματα που είχαν οι ίδιοι
κατασκευάσει. 93 Στους κλάδους που υπέστησαν τη μεγαλύτερη καταστροφή εντάσσονταν η

91 Κ. Δοξιάδης, Καταστροφές οικισμών, (Αθήνα: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1946), σ.34 και σ.45-46 107 Κ.
Δοξιάδης κ.ά., Αι θυσίαι της Ελλάδος στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, Υφυπουργείο (Αθήνα:
Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1945-1946), σ.90
92 Μεταφορά οικισμών προτάθηκε σε αρκετές περιπτώσεις καθώς φαίνεται πως εξυπηρετούσαν το σχέδιο
ανοικοδόμησης του Κ. Δοξιάδη.
93 Κ. Δοξιάδης, Θυσίες της Ελλάδος. Αιτήματα και επανορθώσεις στον ΒΠΠ, (Αθήνα: Υφυπουργείο
Ανοικοδομήσεως, 1947), σ.47 · Κ. Δοξιάδης, Αι θυσίαι…, ό.π., σ.53 και σ.87

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 47
κτηνοτροφία, η γεωργική παραγωγή και η κατοικία με ποσοστά καταστροφής 29,5%, 22,6%
και 20,2% αντίστοιχα. 94
Η Κρήτη ήταν ένα από τα διαμερίσματα της Ελλάδας που υπέστησαν τις περισσότερες
καταστροφές, καθώς οι απογραφές την παρουσίαζαν να έχει καταστραφεί κατά ποσοστό
25,5%. 95 Ειδικά για το νομό Ρεθύμνης, όπου βρίσκεται η περιοχή που εξετάζεται εδώ,
αναφέρονταν 1.443 ολικά και 212 μερικά κατεστραμμένες οικοδομές, από τις 4.860 που
υπήρχαν συνολικά κατά την έναρξη του πολέμου.
Τις καταστροφές αυτές, σε ό,τι αφορά την Κρήτη, τις είχε καταγράψει και η Επιτροπή
Διαπιστώσεως Ωμοτήτων εν Κρήτη των Ιωάννη Καλλιτσουνάκη, Ιωάννη Κακριδή, Νίκου
Καζαντζάκη το καλοκαίρι του 1945, όταν περιόδευσε στο νησί για αυτόν το σκοπό. 96
(Εικόνα 7) Στην έκθεση που έγραψε ο Ν. Καζαντζάκης και στις φωτογραφίες του
Κωνσταντίνου Κουτουλάκη που τους συνόδευε αποτυπώνεται η κατάσταση την οποία

Εικόνα 7 Ο Νίκος Καζαντζάκης στο χωριό Βρύσες το καλοκαίρι του 1945.
Αρχείο Κουτουλάκη – Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου Μαλεβιζίου.

94 Κ. Δοξιάδης, Θυσίες της Ελλάδος…, ό.π., σ.80
95 Κ. Δοξιάδης, Θυσίες της Ελλάδος…, ό.π., σ.45
96 Καλιτσουνάκης Ι., Καζαντζάκης Ν., Κακριδής Ι., Κουτουλάκης Κ. Έκθεσις της Κεντρικής
Επιτροπής Διαπιστώσεως ωμοτήτων εν Κρήτη, (Ηράκλειο: Δήμος Ηρακλείου, 1983)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 48
ουσιαστικά επιβεβαίωσαν οι εκδόσεις του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως με τα στοιχεία
που δημοσίευσαν.
Μόνο στην επαρχία Αμαρίου, κατά την αποχώρηση των Γερμανών και την απελευθέρωση
της χώρας, περισσότεροι από 2000 άνθρωποι βρέθηκαν να είναι εσωτερικοί πρόσφυγες,
προερχόμενοι από τους οικισμούς του Κέντρους. Επρόκειτο για το 17% των κατοίκων της
επαρχίας. Και οι τέσσερις κοινότητες που εξετάζονται εδώ ήταν χωριά ή μικρά χωριά με
πληθυσμό λιγότερο από το μέσο όρο των ελληνικών συνοικισμών, 113 σύμφωνα με την
απογραφή του 1940. 97 Οι 164 εκτελεσμένοι, 98 6 γυναίκες και 158 άνδρες, αποτελούσαν το 8%
του συνόλου των κατοίκων αλλά περισσότερο από το 15% των ανδρών των χωριών αυτών.
Οι κάτοικοι των κατεστραμμένων οικισμών κατέφυγαν στα γειτονικά χωριά όπου
φιλοξενήθηκαν σε ιδιωτικούς και δημόσιους χώρους. Από εκεί μπορούσαν να μετακινούνται
καθημερινά στις ιδιοκτησίες τους, ώστε να εκτελούν τις αγροτικές εργασίες που ήταν
απαραίτητες για την επιβίωσή τους και σταδιακά να στήσουν πρόχειρα καταλύματα στα
ερείπια των σπιτιών τους, όπου έζησαν τα επόμενα χρόνια. 99 Η προσπάθεια ανοικοδόμησης
των χωριών ήταν δύσκολή και χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να μπορέσουν οι κάτοικοι να
ξαναοργανώσουν την καθημερινή διαβίωσή τους. 100
Με τη παρουσίαση της περίπτωσης του οικισμού Άνω Μέρος, όπως αποτυπώθηκε στο αρχείο
ΤΑΡ, αποδίδεται η εικόνα της κατάστασης στην περιοχή, καθώς δεν υπήρχαν

Από τις έρευνες της ομάδας του Κ. Δοξιάδη συμπεραίνεται πως στα «μικρά χωριά», δηλαδή όσα είχαν από
200 έως 500 κατοίκους, και στα «χωριά», με 500 έως 1000 κατοίκους, ζούσε το 35% των κατοίκων της χώρας,
με το μέσο όρο των ελληνικών συνοικισμών να κατοικείται από 760 κατοίκους. Οι χαρακτηρισμοί αυτοί
προέρχονται από τους αντίστοιχους χαρακτηρισμούς σε ΗΠΑ και Γερμανία. Κ. Δοξιάδης, Οικιστικές Μελέτες.
Οικιστική Ανάλυση…, ό.π., σ.18-22 και σ.54-55

97 Σύμφωνα με την απογραφή του 1940 οι κάτοικοι των οκτώ χωριών που καταστράφηκαν ήταν περίπου 2070.
Η Κρύα Βρύση είχε 432 κατοίκους, η κοινότητα Άνω Μέρους 744 από τους οποίους 572 κατοικούσαν στο
ομώνυμο χωριό και 93 στις Δρυγιές, (Οι υπόλοιποι 79 κατοικούσαν στον οικισμό Χωρδάκι που εντάσσεται
στην ίδια κοινότητα, βρίσκεται ανατολικά του Άνω Μέρους και έμεινε εκτός του κλοιού των επιχειρήσεων), η
κοινότητα Βρυσών είχε συνολικά 281 κατοίκους από τους οποίους 217 ζούσαν στο ομώνυμο χωρίο, 38 στο
98 Κατάλογος με τα ονόματα των εκτελεσμένων στο Σπύρος Απ. Μαρνιέρος, επιμ., Η ολοκαύτωση…, ό.π., σ.89-
91
99 Κ. Δοξιάδης, Καταστροφές…, ό.π., σ.25-26
100 Ειδικά για τα χωριά του Κέντρους: Εύα Λαδιά, «Οι δύσκολοι χειμώνες που έζησαν οι ξεριζωμένοι των
μαρτυρικών χωριών του Ρεθύμνου», Πολιτιστικό Ρέθυμνο, https://www.politistiko-rethymno.org/ , ενότητα
Ολοκαυτώματα, (Ημερομηνία πρόσβασης 28-06-2023) ∙ Εμμανουήλ Ζαχ. Κατσαντώνης, Μνήμαι Άνω-Μέρους
Ρεθύμνης Κρήτης, (Αθήνα: χ.ε., 1992), σ.95-97

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 49
ουσιαστικές αποκλίσεις ανάμεσα στους οικισμούς που αποτέλεσαν στόχους της
συγκεκριμένης επιχείρησης.
Κατά το 1946 που έγιναν οι πρώτες αυτοψίες από την Επιτροπή Στεγάσεως Πολεμοπαθών
Αγροτών (ΕΣΠΑ), 101 διαπιστώθηκε ότι από τις 142 οικογένειες του Άνω Μέρους οι εννέα
έμεναν εκτός του χωριού, τριάντα πέντε φιλοξενούνταν αλλά δεν διευκρινίζεται πού, εξήντα
επτά ήταν πρόχειρα στεγασμένες, έντεκα σε «ακατάλληλο» χώρο και δεκαεπτά σε ένα
δωμάτιο η κάθε μία, κάποιες φορές και υπόγειο. Οικογένειες τεσσάρων και πέντε ατόμων
καταγράφονταν να διαβιούν σε ένα δωμάτιο οκτώ τετραγωνικά. Από τις 142 κατοικίες οι 58
δεν ήταν δυνατόν να επισκευαστούν ενώ στις τελικές παρατηρήσεις καταγράφεται: «Η
πλειονότης έχει στεγασθεί εις ακαταλλήλους και ανθυγιεινούς χώρους».
Είναι χαρακτηριστικό πως στις 23 Αυγούστου 1948, τέσσερα χρόνια μετά την καταστροφή,
σε επιστολή του Τομεάρχη Ρεθύμνου Χ. Μανουσάκη προς την Περιφερειακή Διεύθυνση
Ανοικοδομήσεως αναφέρεται ότι «εις τον οικισμόν Άνω Μέρους Αμαρίου είναι αδύνατος η
εξεύρεσις προς επισκευήν των νέων 50 οικιών εκτός αν γίνει παρέκλισις από τας εξής
βασικάς αρχάς […] 3) Μη υπέρβασις της μέσης δαπάνης επισκευής (αι πλείσται των οποίων
θα φθάνουν σχεδόν την δαπάνην νέου πυρήνος, μη σοζωμένων παρά ελαχίστων
λιθοδομών.)» 102
Δεν ήταν, βέβαια, η καταστροφή της κατοικίας η μοναδική μεταβολή που βίωσαν οι
οικογένειες αυτές. Με την εκτέλεση των ανδρών άλλαξε ουσιαστικά η σύνθεση των
101 Στην πρώτη έκδοση των πρακτικών, στις 24 Μαΐου 1946 είναι καταχωρημένες 142 οικογένειες και στην
αναθεωρημένη έκδοση με ημερομηνία 24 Μαΐου 1949 έχουν προστεθεί ακόμα 27 οικογένειες. Στις
καταστάσεις περιλαμβάνονταν ως χωριστές εγγραφές με τη σημείωση «νεογέννητος οικογένεια» νέες
οικογένειες που δεν είχαν κατοικία πριν την καταστροφή του χωριού αλλά θα είχαν οικοδομήσει θεωρητικά αν
δεν είχε μεσολαβήσει αυτή η καταστροφή. Αρχείο του 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου στη Διεύθυνση
Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας Ρεθύμνου. Φάκελος Κοινότητος Άνω Μέρους Αμαρίου. Στο εξής
όπου αναφέρονται καταστάσεις, αυτοψίες ή αλληλογραφία για την ανοικοδόμηση είτε μεταξύ των Υπηρεσιών
είτε μεταξύ των Υπηρεσιών αυτών και των κατοίκων εννοείται πως τα έγγραφα αυτά βρίσκονται στο παραπάνω
αρχείο. Έγγραφα που αφορούν τις κοινότητες Βρύσες, Γερακάρι, και Κρύα Βρύση εντοπίζονται στο ίδιο αρχείο
στους αντίστοιχους Φακέλους.
Σε δύο χάρτες του Υπουργείου Ανοικοδομήσεως εμφανίζεται το Άνω Μέρος με λιγότερους από 200 κατοίκους.
Χρειάζεται όμως περισσότερη διερεύνηση για να διευκρινιστεί αν πρόκειται για λάθος ή αν πράγματι οι
κάτοικοι του χωριού προσμετρήθηκαν σε γειτονικά χωριά όπου φιλοξενούνταν και για το λόγο αυτό
εμφανίζεται τόσο μειωμένος ο πληθυσμός εκείνη την περίοδο. Ακαδημία Αθηνών
http://repository.academyofathens.gr/gr/listItems/151335 και
http://repository.academyofathens.gr/gr/listItems/151351 , τα στοιχεία από τους 32 συνολικά χάρτες του
Υπουργείου, που βασίζονται σε δεδομένα τα οποία άρχισαν να συλλέγονται ήδη από την περίοδο της Κατοχής
και εκδόθηκαν σε αρχικές και βελτιωμένες εκδόσεις μέχρι το 1951 έχουν αποτυπωθεί σε ψηφιακό χάρτη
http://repository.academyofathens.gr/gr/leaflet
102 Αναφορά Χ. Μανουσάκη Τομεάρχη 13Β προς την 13 ην Περιφερειακή Διεύθυνσιν Ανοικοδομήσεως, αρ. πρωτ.
2.01.925/23-8-1948. Αρχείο του 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου ό.π.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 50
οικογενειών. Η μεταβολή αυτή αποτυπώνεται κυρίως στα αρχεία. Στο Αρχείο ΤΑΡ, στις
καταστάσεις της ΕΣΠΑ, όπως αναθεωρήθηκαν το 1949, στο ονοματεπώνυμο του δικαιούχου
από τις 169 εγγραφές οι 50 ήταν γυναίκες από τις οποίες οι 42 ήταν χήρες. Οι 17
υπολογίζεται ότι ήταν χήρες των εκτελεσμένων. 103
Μάλιστα, καθώς είχαν καταστραφεί τα αρχεία, 104 για να εκδοθούν ληξιαρχικές πράξεις
θανάτου για τους εκτελεσμένους, επειδή είχε παρέλθει η προθεσμία που όριζε ο νόμος,
απαιτούνταν άδεια από Εισαγγελία Πρωτοδικών ή Ειρηνοδικείο. 105 Τέτοιες άδειες εκδόθηκαν
σε μεγάλο αριθμό από το Ειρηνοδικείο του Αμαρίου καθώς η έκδοση ληξιαρχικής πράξης
θανάτου ήταν προϋπόθεση για την χορήγηση παροχών και αργότερα σύνταξης θυμάτων
πολέμου στους δικαιούχους. 106 Επειδή, όμως, δικαιούχοι ήταν οι χήρες των εκτελεσμένων,
διαπιστώνεται ότι οι ίδιες δήλωναν το θάνατο του συζύγου. Αυτό σε κάποιες περιπτώσεις
αντιβαίνει στην παραδεδεγμένη πρακτική κατά την οποία ο γιος δήλωνε το θάνατο του
πατέρα, έστω κι αν δεν ήταν ακόμα ενήλικος. Έτσι, μέσα από αυτή τη διαδικασία
αποκατάστασης, εμφανίζονταν οι γυναίκες στα δημόσια αρχεία ως επικεφαλής των
οικογενειών.

103 Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει από την αντιπαραβολή των στοιχείων των νεκρών όπως είναι καταχωρημένα
στις ληξιαρχικές πράξεις θανάτου στο ληξιαρχείο του Δήμου Αμαρίου με τα στοιχεία των πινάκων της ΕΣΠΑ
στο Αρχείο του 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου ό.π. Για να επιβεβαιωθεί αυτό το συμπέρασμα και να
απαντηθεί το ερώτημα αν κάποιες από τις γυναίκες αυτές ήταν χήρες ανδρών που είχαν σκοτωθεί σε πολεμικές
επιχειρήσεις ή αν ο θάνατός τους σχετίζεται με την Κατοχή της Κρήτης, όπως τα δυστυχήματα με νάρκες για
παράδειγμα, απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση κυρίως μέσω προφορικών πηγών καθώς τα αρχεία του χωριού
καταστράφηκαν ολοσχερώς.
104 Η καταστροφή των αρχείων πλήθους οικισμών, που προκλήθηκε από τον εμπρησμό και την κατεδάφιση των
δημοσίων κτιρίων, είχε ως αποτέλεσμα σοβαρές δυσλειτουργίες στη δημόσια διοίκηση γι’ αυτό τα αρχεία
ανασυστάθηκαν με ειδικά διατάγματα. Ειδικά για τους οικισμούς που εξετάζονται εδώ: ΦΕΚ 152Α /15-6-1945,
Δ/γμα «Περί ανασυστάσεως Αρχείων Ληξιαρχείων Κοινοτήτων Λοχριάς, Γερακάρι, Άνω Μέρους και Βρυσών
Επαρχίας Αμαρίου Νομού Ρεθύμνης» και ΦΕΚ 32Α/27-2-1947, Δ/γμα «Περί επεκτάσεως των διατάξεων του Ν.
1579/1918 εις το συνεπεία πολεμικών γεγονότων καταστραφέν αρχείον των Ληξιαρχείων Βρυσών, Άνω
Μέρους και Γερακάρι του Νομού Ρεθύμνης». Και η διαδικασία αυτή, όμως, δεν έγινε χωρίς επιπτώσεις. Κατά
τις εκ νέου εγγραφές στα δημοτολόγια, για παράδειγμα, αρκετές από τις αυτές έγιναν με λάθη στις ημερομηνίες
με αποτέλεσμα πολλοί κάτοικοι, από όσους ήταν τότε μικρά παιδιά, να μην γνωρίζουν ακριβώς την ημερομηνία
γέννησής τους ενώ απαιτήθηκε η ένορκη κατάθεση συνομηλίκων τους αργότερα για να καταφέρουν να
συνταξιοδοτηθούν στην κατάλληλη ηλικία.
105 Για την έκδοση ληξιαρχικών πράξεων θανάτου σε όλη τη χώρα: Α.Ν.726 ΦΕΚ 299Α/11-12-1945 «Περί
συντάξεως ληξιαρχικών πράξεων θανάτων συμβάντων κατά την πολεμικήν περίοδον»
106 Στο Ληξιαρχείο του Δήμου Αμαρίου εντοπίζεται από μία απόφαση του Ειρηνοδικείου σε κάθε ληξιαρχική
πράξη θανάτου που εγγράφηκε αναδρομικά μόλις εκκινήθηκε η διαδικασία.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 51
Σε ό, τι αφορά στα παιδιά, δεν έχει προσδιοριστεί ακόμα ο αριθμός όσων έμειναν ορφανά
εξαιτίας της συγκεκριμένης επιχείρησης. Όμως, στα μαθητολόγια των Δημοτικών Σχολείων

Ει κόνα 8 Μαθητολόγιο Δημοτικού Σχολείου Βρυσών 1947

• 1957. Μόνο στην
        πρώτη σελίδα καταγράφονται 23 ορφανά παιδιά . Αρχεία Δημοτικ ών Σχολείων
        των οικισμών Δημοτική ς Ενότητα Συβρίτου του Δήμου Αμαρίου – Δημοτικό
        Σχολείο Αποστόλων Αμαρίου .

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 52
στα χωριά αυτά, τα οποία δημιουργήθηκαν από την αρχή όταν ξαναλειτούργησαν τα σχολεία,
η λέξη ορφανή και ορφανός συνοδεύει πάρα πολλές καταχωρήσεις μαθητών. 107
(Εικόνα 8)

2.2 Οικιστική ανασυγκρότηση. Στόχοι και στάδια εφαρμογής
Ο Κ. Δοξιάδης, που είχε δει εκτεταμένες καταστροφές επιστρέφοντας από το μέτωπο, 108 είχε
ξεκινήσει με την ομάδα του τις καταγραφές των καταστροφών, ήδη, κατά τη διάρκεια της
κατοχής. 109 Με την αρχική ανάλυση των δεδομένων είχε διαπιστωθεί πως με τον τρόπο που
ήταν δομημένοι οι οικισμοί πριν από τον πόλεμο παρουσίαζαν σημαντικές δυσλειτουργίες. 110
Με τις καταστροφές του πολέμου, όμως, ο οικιστικός ιστός της χώρας βρισκόταν σε
αποσύνθεση. Έτσι τέθηκε ως στόχος όχι μόνο να αποκατασταθεί στεγαστικά η χώρα αλλά να
συντελεστεί σχεδιασμένη οικοδομική ανασυγκρότηση η οποία να εξυπηρετεί τις ανάγκες της
σύγχρονης εποχής. 128
Αναγνωρίζοντας, λοιπόν, ότι «η κτιριακή πολιτική είνε σήμερα το δυσκολώτερο και
σημαντικώτερο ελληνικό τεχνικό – κοινωνικό – οικονομικό πρόβλημα» σε τέτοιο βαθμό που
«η λύση του προβλήματος…είνε ένας αναγκαίος παράγοντας για την επιβίωση της ελληνικής
φυλής» με προϋπόθεση την οικονομική, υγιεινή και κτιριακή αποκατάσταση της χώρας,
καθορίζονταν οι αρχές και προγραμματιζόταν η κτιριακή πολιτική. 111 Γενικός στόχος της
εφαρμογής του οικιστικού προγράμματος ήταν «να εξυπηρετή την οικονομική και κοινωνική
ανασυγκρότηση της χώρας, την αύξηση και το βιολογικό καλλιτέρεμα του πληθυσμού, την
107 Τα Δημοτικά Σχολεία των οικισμών που καταστράφηκαν δεν λειτουργούν σήμερα και τα αρχεία όσων από
αυτά ανήκουν διοικητικά στη Δημοτική Ενότητα Συβρίτου του Δήμου Αμαρίου έχουν μεταφερθεί στο
Δημοτικό Σχολείο Αποστόλων Αμαρίου, το οποίο λειτουργεί.
108 Στοιχεία για τη δράση του Κ. Δοξιάδη κατά την περίοδο της Κατοχής στο Αλέξανδρος-Ανδρέας Κύρτσης
(επιμ), Κ. Δοξιάδης Κείμενα Σχέδια Οικισμοί, (Αθήνα: Ικαρος, 2006), σ. 339-342
109 Ο Κ. Δοξιάδης αμέσως μετά τον πόλεμο διοργάνωσε σειρά εκθέσεων με θέμα τις καταστροφές στη χώρα
κατά τη διάρκεια του πολέμου αλλά και την πορεία της ανοικοδόμησης. Στο ίδιο, σ. 347-349 · Κ. Δοξιάδης, Αι
θυσίαι…, ό.π., περιεχόμενα
110 Οι διαρκείς πολεμικές δράσεις στον ελλαδικό χώρο, οι συχνές και μεγάλες μετατοπίσεις των πληθυσμών και
οι επιλογές τόπων κατοίκισης με κύριο κριτήριο την ασφάλεια από τις επιδρομές δεν επέτρεπαν την ομαλή
οικιστική ανάπτυξη των οικισμών που αποκαλύπτονταν ασύμβατοι με τον τρόπο ζωής της νέας εποχής και
αδύναμοι να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες του σύγχρονου πολιτισμού. Κ. Δοξιάδης, Οικιστική πολιτική για την
ανοικοδόμηση της χώρας με ένα εικοσάχρονο σχέδιο, (Αθήνα: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1947) σ.18-20 128
Στο ίδιο, σ.17-31. Στη σ.31 αναφέρει «είνε μια κολοσσιαία ευκαιρία αυτή που έχομε αλλάζοντας τους
οικισμούς να δημιουργήσωμε καλλίτερες συνθήκες ζωής και επομένως καλλίτερους ανθρώπους»
111 Στο ίδιο, σ.69

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 53
ψυχική, πνευματική και σωματική του ανύψωση». 112 Ο προγραμματισμός που πρότεινε ο Κ.
Δοξιάδης κάλυπτε την επόμενη εικοσαετία με την προσδοκία πως με την εφαρμογή του θα
«γίνει η μετάβαση του οικιστικού δικτύου της χώρας από μεσαιωνικό ανοργάνωτο σε
οργανωμένο συγχρονισμένο». 113
Στον αρχικό σχεδιασμό του 1944 γινόταν λόγος για ανοικοδόμηση σε τρία στάδια. Αρχικά
πρόχειρες λύσεις θα εξυπηρετούσαν προσωρινά τις λειτουργίες κάθε οικισμού. 114 Για τις
πρώτες κατασκευές, που θα στήνονταν πάνω στα ερείπια, θα παρέχονταν μόνο λίγα υλικά
στέγασης και θα αξιοποιούνταν και όσα υλικά μπορούσαν να εξασφαλιστούν τοπικά. Στη
συνέχεια θα ακολουθούσαν οι ημιμόνιμες λύσεις. Οι ημιμόνιμες λύσεις ήταν, ουσιαστικά,
τμήματα των οριστικών κατασκευών, των μόνιμων λύσεων, που αποτελούσαν το τρίτο και
τελικό στάδιο για να ολοκληρωθεί το σχέδιο ανοικοδόμησης.
Το 1946 που δημοσιεύτηκε το σχέδιο επισημαινόταν πως τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως
ήταν προγραμματισμένα και εν όψη του τρίτου χειμώνα από την απελευθέρωση δεν
μπορούσε να γίνεται πια λόγος για πρόχειρες λύσεις. Προτεινόταν λοιπόν να ξεκινήσει η
εφαρμογή του προγράμματος τουλάχιστον με την κατασκευή ημιμόνιμων λύσεων. 115
Επρόκειτο για τους «πυρήνες», κατασκευές δύο δωματίων που εξασφάλιζαν άμεσα την
στέγαση των μελών της κάθε οικογένειας. 116 Η προοπτική ήταν στη συνέχεια οι ιδιοκτήτες να
επεκτείνουν την οικοδομή προσθέτοντας κι άλλους χώρους. «Ονομαστικοί»
χαρακτηρίζονταν οι πυρήνες που οικοδομούνταν στο οικόπεδο όπου βρισκόταν η
κατεστραμμένη κατοικία ενός συγκεκριμένου ιδιοκτήτη 117 ενώ «ανώνυμοι» χαρακτηρίζονταν

112 Στο ίδιο, σ.56
113 Στο ίδιο, σ.100
114 Γι’ αυτές τις πρώτες κατασκευές θα δινόταν προτεραιότητα κατά σειρά στην κατοικία κάθε οικογένειας, στην
πρόνοια και τη διοίκηση, στην παραγωγή, ιδιαίτερα την αγροτική που δεν απαιτούσε πολλά κεφάλαια, στην
εκπαίδευση και στη θρησκεία.
115 Κ. Δοξιάδης, Οικιστική πολιτική…, ό.π., σ.36-51
116 Αυτός ήταν ο βασικός τύπος πυρήνα που αξιοποιήθηκε στα χωριά του Κέντρους. Υπήρχαν πολλά
διαφορετικά σχέδια ανάλογα με τις ανάγκες και την τοπική αρχιτεκτονική κάθε περιοχής. Phokaides, P, et al.,
Claiming the Countryside: Ekistics, Socio-Political Conflicts, and Emerging Cold-War Geopolitics During
Greek Reconstruction. Architectural Histories, 9(1): 9, 2021, σ.11-12 και σ.16, DOI:
https://doi.org/10.5334/ah.460
Ο όρος «πυρήνας» είναι απόλυτα κατανοητός από τους ηλικιωμένους κατοίκους των χωριών αυτών και τους
περισσότερους μέσης ηλικίας. Οι νεότεροι κάτοικοι των συγκεκριμένων οικισμών στην πλειοψηφία τους
αγνοούν τον όρο. Ο Μ.Π. εξηγεί: «χτίσανε πυρήνα τσι λένε, ε δύο δωμάτια σε κάθε σπίτι, με σχέδιο πόλεως
ξέρω ‘γω, με οικόπεδο απ’ οξω να χτίσεις. Όπως είν’ η πυρήνα, και σου δίνουν τη μ πυρήνα και να χτίσεις και
την ελιά απ’ όξω, να χτίσεις το υπόλοιπο»

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 54
οι πυρήνες που κατασκευάζονταν σε απαλλοτριωμένο οικόπεδο και στη συνέχεια
παραχωρούνταν σε κάποιοι δικαιούχο. Και στις δύο περιπτώσεις η επιλογή των δικαιούχων
γινόταν με καθορισμένα κριτήρια ανάμεσα σε όσους δεν ήταν δυνατή η επισκευή των
κατοικιών τους. 118

2.3 Πολιτικό πλαίσιο και επιδιώξεις
Η διαδικασία της ανοικοδόμησης της χώρας ήταν ένα «αρχιτεκτονικό συμβάν» με καίρια
σημασία όχι μόνο για την οικιστική ανασυγκρότηση αλλά και για την κοινωνικοπολιτική και
οικονομική εξέλιξη της χώρας. 119120 Όπως αναφέρθηκε, ο Κ. Δοξιάδης και η ομάδα του είχαν
ξεκινήσει το σχεδιασμό για την ανοικοδόμηση της χώρας ήδη κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Είναι εμφανές πως ο Κ. Δοξιάδης ήταν ενήμερος για τα σύγχρονα πρότυπα της εποχής
εκείνης σχετικά με το σχεδιασμό οικισμών και βρισκόταν σε επικοινωνία με τον ανάλογο
σχεδιασμό στον υπόλοιπο δυτικό κόσμο. 121 Η μελέτη των εκδόσεων του Υπουργείου
αποδεικνύει πως ο σχεδιασμός του Κ. Δοξιάδη ήταν συμβατός και σε κάποιες περιπτώσεις
πρωτοπόρος σε σχέση με όσα ήρθαν να προτείνουν για την ανοικοδόμηση της χώρας οι
σύμβουλοι, κυρίως Αμερικανοί, οι οποίοι θεσμοθετημένα είχαν παρουσία σε κάθε
συμβούλιο, επιτροπή, υπηρεσία που ασχολούνταν με το έργο της ανοικοδόμησης. 122
Συνέχισε, λοιπόν, το υπουργείο να εφαρμόζει τον σχεδιασμό του σε διάλογο με τις διεθνείς
εξελίξεις.
Αρχικά, οι αποφάσεις που πάρθηκαν επηρεάζονταν άμεσα τόσο από τη διεθνή συγκυρία της
πόλωσης ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου όσο και από τις
απαιτήσεις της εποχής εκείνης μέσα στη χώρα, οι οποίες υπαγορεύονταν από τον ελληνικό
117 ΦΕΚ 130Β/12-09-1947, Έγκριση Υπουργικής Απόφασης 118551 «Περί ρυθμίσεως εγκαταστάσεως αστέγων
εις οικήματα Υπουργείου Ανοικοδομήσεως»
118 Ένα κριτήριο για την επιλογή κατοικιών προς επισκευή, ιδίως κατά τους χειμερινούς μήνες, ήταν και η
δυνατότητα να παραμείνει η οικογένεια εντός της οικίας κατά τη διάρκεια των εργασιών.
119 Κωνσταντίνα Κάλφα, «Προς μια εναλλακτική ιστοριογραφία της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής (1945-
120 )», PIXELS@humanities 1 (Νοέμβριος 2020), σ.3-4, https://doi.org/10.12681/pixels-h.25322
121 Petros Phokaides et all, Claiming the countryside…, ό.π., σ.2-4
122 Σε όλα τα ΦΕΚ που ρυθμίζουν την λειτουργία των υπηρεσιών σχετικά με την στεγαστική αποκατάσταση των
κατοίκων προβλέπεται η παρουσία αντιπροσώπων των οργανώσεων βοήθειας, κυρίως της UNRRA ·
Κωνσταντίνα Κάλφα, «Προς μια εναλλακτική…», ό.π., σ.7-9 και νομοθεσία · Jacob Crane, «Εθνική στεγαστική
πολιτική εν Ελλάδι», Τεχνικά χρονικά, τχ. 105-106, (01-15/05/1956), σελ. 50-54

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 55
εμφύλιο πόλεμο που βρισκόταν σε εξέλιξη. Στην αλλαγή του επικεφαλής της Αποστολής της
Διεύθυνσης Οικονομικής Συνεργασίας (ΑΔΟΣ) στην Ελλάδα το 1950, όταν ο Πωλ Πόρτερ
παραχωρούσε τη θέση του στον Ρότζερ Λάφαμ, ο Πόρτερ στη δική του ομιλία τόνισε ως
κοινό σκοπό της συνεργασίας των δύο εθνών τη δημιουργία «ανωτέρας και ασφαλεστέρας
ζωής δια τον Ελληνικόν λαόν». Τελευταίος πήρε το λόγο ο Λάφαμ ο οποίος εστιάζοντας
στην διαίρεση του κόσμου, με αναφορά στην σύγκρουση στην Κορέα, ξεκαθάριζε ότι
«Ευρισκόμεθα εδώ δια να βοηθήσωμεν την Ελλάδαν με όλας μας τας δυνάμεις εναντίον της
εκ της Μόσχας οδηγουμένης επιβουλής». 123
Νεότερες μελέτες αναδεικνύουν την εργαλειοποίηση της ανοικοδόμησης, μέσω της
διαχείρισης της οικονομικής βοήθειας, με σκοπό την εγκαθίδρυση του καπιταλιστικού
τρόπου ζωής. 124 Αυτή η θεωρία καλλιεργούσε τη νοοτροπία της δόμησης αυτοπεποίθησης σε
κάθε πολίτη ξεχωριστά και στην κοινωνία συνολικά μέσω της επίτευξης ενός τόσο
σημαντικού έργου, όπως η ανοικοδόμηση, με ατομική πρωτοβουλία και προσπάθεια και με
την υποστήριξη της ιδιόκτητης κατοικίας. Χαρακτηριστική ως προς αυτή την κατεύθυνση
ήταν η συστηματική επιλογή υποστήριξης της αυτοστέγασης των κατοίκων είτε με την
παροχή οικοδομικών υλικών, κυρίως στις αγροτικές περιοχές, είτε με την παροχή
φορολογικών και άλλων οικονομικών κινήτρων, που προωθούνταν κατά κύριο λόγο στις
αστικές περιοχές. 125 Επρόκειτο για ένα στοίχημα-πείραμα που, αν και δεν είχε καμία
τεκμηρίωση για τη λειτουργικότητά του, εφαρμόστηκε στην Ελλάδα έχοντας προηγούμενο
μόνο στο Πουέρτο Ρίκο, όπου μάλιστα βρισκόταν ακόμα σε εξέλιξη. 126
Η εξασφάλιση της ενεργητικής συμμετοχής των κατοίκων ουσιαστικά εκλαμβανόταν ως de
facto συναίνεση τους στις πολιτικές επιλογές του κεντρικού κράτους. Συναίνεση που ήταν
ταυτόχρονα και προϋπόθεση για την
εξασφάλιση της κρατικής υποστήριξης. Για να

123 Το έγγραφο δεν είναι πλήρες και δεν είναι σαφές σε ποια εκδήλωση αναφέρεται. Η σφραγίδα πάνω στο
έγγραφο γράφει «Πρόεδρος της Κυβερνήσεως. Υπουργείο Εξωτερικών». Από την προβολή τεκμηρίου του
αρχείου: Αντιφώνηση του Π. Πόρτερ στην πρόποση του Σ. Βενιζέλου, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών
«Ελευθέριος Βενιζέλος» Ψηφιακό Αρχείο, (ημερομηνία πρόσβασης 26-6-2023)
http://www.venizelosarchives.gr/rec.asp?id=98586
124 Petros Phokaides et all, Claiming the Countryside…, ό.π., σ.13
125 Κωνσταντίνα Κάλφα, «Προς μια εναλλακτική…», ό.π., σ.5 · ΦΕΚ 375/31-12-1946 «περί παροχής
Οικοδομικών υλικών προς αυτοστεγασιν» · ΦΕΚ 184Α 23-08-1947 Ψήφισμα ΚΗ «Περί παροχής
διευκολύνσεων διά την υπό ιδιωτών ανοικοδόμησιν» · ΦΕΚ 225/22-10-1947 «Περί εκτελέσεως του άρθρου 1
του ψηφίσματος ΚΗ’»
126 Κωνσταντίνα Κάλφα, «Προς μια εναλλακτική…», ό.π., σ. 9-12. Εικόνα 10 Πιστοποιητικό νομιμοφροσύνης που
εκδόθηκε ως δικαιολογητικό για την αίτηση
παραχώρησης πυρήνα. Αρχείο ΤΑΡ – Διεύθυνση
Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας
Ρεθύμνου .

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 56
συμβατή και με την νοοτροπία της

Εικόνα 9 Ανακοίνωση στην οποία αναφέρονται δύο
αιτούντες να αποκλείονται από την παραχώρηση
πυρήνα επειδή δεν προσκόμισαν πιστοποιητικό
νομιμοφροσύνης . Αρχείο ΤΑΡ – Διεύθυνση
Δημόσιας κα Υγείας ι Μέριμνας Κοινωνικής
Ρεθύμνου .

συμπεριληφθεί, για παράδειγμα, κάποιος στη λίστα με τους κατοίκους στους οποίους θα
παραχωρούνταν ανώνυμος πυρήνας ήταν απαιτούμενο, μαζί με την αίτηση
του και την αυτοψία της Επιτροπής Ανοικοδομήσεως (ΕΑ), μεταξύ άλλων
δικαιολογητικών να συμπεριλαμβάνεται πιστοποιητικό νομιμοφροσύνης, το οποίο
προσκόμιζε το αστυνομικό τμήμα κάθε περιοχής απευθείας στην ΕΑ μετά από
αίτηση του ενδιαφερόμενου. (Εικόνα 10) Σε κάποιες
περιπτώσεις η έκδοση παραχωρητηρίου πυρήνα στο δικαιούχο καθυστέρησε ή δεν
πραγματοποιήθηκε με τη σημείωση ότι δεν έχει προσκομιστεί το πιστοποιητικό αυτό.
(Εικόνα 9)
Σε αυτό το πλαίσιο το ελληνικό κράτος είχε
αποφασίσει να εστιάσει την πολιτική του στην
προώθησης της αυτοστέγασης στη χώρα.
Βέβαια, στις αγροτικές
περιοχές η αυτοστέγαση εξυπηρετούσε για
τον επιπλέον λόγο ότι αξιοποιούνταν
υλικά, τεχνικές και εργάτες από την ίδια
περιοχή και παράδοση, πρακτική που
εξοικονομούσε πόρους τόσο από τα υλικά
και την εργασία όσο και από το κόστος
μεταφορών. 127 Ταυτόχρονα, ήταν

ελληνικής κοινωνίας, ιδιαίτερα στην
επαρχία, όπου παραδοσιακά η οικοδόμηση κάθε κατοικίας πραγματοποιούνταν με τη
συνδρομή όλης της οικογένειας και, σε κάποιες εργασίες, όλης της κοινότητας. Βρήκε,
λοιπόν, η συγκεκριμένη πολιτική γόνιμους υποδοχείς και φάνηκε να λειτουργεί με πολύ
ικανοποιητικούς ρυθμούς, γεγονός που αναγνώρισαν οι αμερικανοί σύμβουλοι. 128
Στην πράξη όμως φαίνεται πως η διαδικασία δε λειτούργησε ακριβώς όπως φάνηκε ή όπως
την ερμήνευσαν τότε οι πολιτικά υπεύθυνοι του έργου. Η αυτοστέγαση αποδείχθηκε
μονόδρομος για την επιβίωση των κατοίκων και κληροδότησε πολλά προβλήματα στις
κοινότητες. Ειδικά για τα χωριά του Κέντρους, μελετώντας τη στάση των κατοίκων, όπως
127 Petros Phokaides et all, Claiming the Countryside…, ό.π., σ.15-16
128 Κωνσταντίνα Κάλφα, «Προς μια εναλλακτική…», ό.π., σ.1 και σ.12

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 57
αποτυπώνεται τόσο στην αλληλογραφία με τις κρατικές υπηρεσίες όσο και μέσα από τις
προφορικές μαρτυρίες, παρακολουθούμε την εμπειρία τους κατά την περίοδο της
επανακατοίκησης των κατεστραμμένων οικισμών και τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία
αυτή καθόρισε τις αποφάσεις τους, τότε, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θυμούνται την
περίοδο εκείνη.

2.4 Η ανοικοδόμηση των χωριών του Κέντρους
2.4.1 Η εμπειρία της καταστροφής του χώρου κατοίκησης

Θέση αναφοράς στις αφηγήσεις των κατοίκων έχει αρχικά η περιπλάνηση από χωριό σε
χωριό μέχρι να βρουν κάπου να στεγαστούν και οι χώροι όπου φιλοξενήθηκαν είτε ανά
οικογένεια είτε σε μεγαλύτερες ομάδες:
«τη μ πρώτη βραδιά επήγαμε στσι Βολιώνες, κεια σε μια γριάς και
ξωμείναμε γ κεια πέρα και το πρωί μας επήγανε στη Μ Πατσό. Στη μ
Πατσό εκάμαμενε τρεις μέρες, τέσσερεις, δε γ ξέρω σ ενούς προέδρου το
σπίτι.[…] μετά πήγαμε στο Αμάρι κι εκάμαμε μια βδομάδα σ’ ενούς το
σπίτι και μετά πήγαμενε στο Μανιστηράκι κι εκαθαρίσα γ κεια πέρα ένα
στάβλο κι εμμέναμε γ κεια πέρα κι εκάμαμε γ κεια έξε μήνες»

Γ.Λ.

«Μετά πήγαμε σε μια εκκλησά, στον Κάτω Κέρα το λέμε, κι
εμονομερίσαμε γ κεια τριάντα άτομα. Ήμαστονε στο σπίτι, στην εκκλησά μέσα κι
εκάμαμε ένα μήνα. Μετά μας επήγαινε ο πατέρας μου ς τσι
Μέλαμπες»

Μ.Π.
«εκεί [στο Χωρδάκι] δεν αφήκαν ούτε στάβλο να μην τον αδειάσουνε.
Στάβλους, αχεριώνες, αυτούς, μεσοσασμένα σπίθια [για να τους
στεγάσουν]»

Σ.Π.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 58
«Πήγαμε, θυμάμαι, στο Χωρδάκι, κάτι συγγενείς. Η μητέρα μου ήτανε στα
πρόθυρα να γεννήσει και τον Οκτώβριο του ’44, είμαστε στο Χωρδάκι σε
μια θεία μου, αδερφή του πατέρα μου, κι εκεί συγκεκριμένα, θυμάμαι,
γέννησε η μητέρα μου σ’ ένα καναπέ επάνω το μικρότερο αδερφό μου το
Γιώργο. Δραματικά γεγονότα που δε φεύγουν απ’ τη μνήμη μου ποτέ» [ο
πατέρας είχε εκτελεστεί]

Σ.Μ.
Από την περίοδο αυτή ελάχιστες μαρτυρίες έχουν καταγραφεί από τους ανθρώπους που
φιλοξένησαν στα σπίτια τους τους εκτοπισμένους του Κέντρους και πώς ενεργοποιήθηκαν τα
οικογενειακά και κοινωνικά δίκτυα για να τους συνδράμουν.

«Εμάς έγινε το σπίτι νεκροταφείο. […] η αδερφή της μάνας μου κατέβαιν’
από κάτω στο περβόλι κι έμπαινε σε κλαδιά ‘π τη μια μεριά μέσα κι έκλεγε.
Η άλλη, κουνιάδα της, του Νίκο η γυναίκα, καθότανε στο σπίτι, τι να σου
πω, νεκροταφείο το σπίτι μας.

Ν.Σ.
Σε καμπόσες μέρες επήρεν ο απέναντι την άλλη αδερφή τσι μάνας μου απ’
το Γερακάρι, τέσσερα άτομα ήτανε. Ακριβώς απέναντι, σ’ αυτό το σπίτι τσι
βαλε. Τον αδερφό της τον επήρενε στη μέση του χωριού ένας άλλος
χωριανός, Πολύδωρος Νεονάκης, και τον ε εγκατέστησε γ κει δα πέρα κι α
φ φύγαν οχτώ άτομα απ’ το σπίτι. Αλλά μείνανε άλλα οχτώ κι εμείς εφτά
δεκαπέντε. Τέλος πάντων […] Ύστερα από, δε γ ξέρω α θα τανε μήνας που
ήρθανε τ’ αδέρφια της απ’ την Ορνέ της, Ασημένια Μοναχογιού λεγότανε η
κουνιάδα της θειας μου, και τους πήρεν αυτούς τους τέσσερεις. Η θεια μου
έμεινε στο σπίτι μας κι επήγε ύστερα ο μπάρμπας μου, αυτός ο αδερφός της
μάνας μου κι έφτιαξε ένα, ένα πρόχειρο εκειδά πέρα κατάλυμα στσι
Γουργούθους κι επήγανε […] Πριν το χειμώνα.

Ν.Σ.
Και φιλοξενήσανε και πολλούς. Μια πρώτη τζι θεία και την εγγόνη τζι, ένα
βαφτιστήρι ν του ο πατέρας μου […] και Γ.Σ. που ‘χε, έφερενε και

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 59
τραυματισμένο το παιδί ν του κι έμεινε όμως πιο λίγες μέρες αυτός. Είδε
που ‘χαμε πολύ κόσμο και πήγεν ύστερα αλλού.

Ε.Θ. 129

Η ιδιόκτητη οικοδομή, κατοικία και επαγγελματικός χώρος μαζί με το περιεχόμενό τους ήταν
ένας ολόκληρος κόσμος που χάθηκε για τους ιδιοκτήτες του. Επιστρέφοντας δεν βρήκαν
τίποτα ούτε από τα σπίτια ούτε από την οικοσκευή. Στις μαρτυρίες και στις συζητήσεις
γίνονται αναφορές και σε πλιάτσικο που πιθανώς έγινε από κατοίκους άλλων χωριών ή και
μεταξύ των συγχωριανών από όσους έφθασαν νωρίτερα

«ένα μ πιρουνάκι έχω, εγώ, στο χωριό, και το βρήκαμενε στην κουζίνα μας,
στση μάνας μου την κουζίνα […] κι εβρέθηκενε όντεν εσκάφταμε στη γ
κουζίνα μετά από χρόνια»

Ε.Χ.
«τίποτα δεν ευρήκαμε ν τίποτα. Μόνο ένα, η μάνα μου που λες ήτονε απ’ το
Χωρδάκι κι είχεν έρθει μια μου θεια, είχεν ακούσει ότι στο σκολειό έχουνε
παραιτήσει μπουγαδοτσίκαλα […] το κάθ’ αντρόυνο τότε είχε γ κι ένα
μπουγαδοτσίκαλο για να κάνει τη μπουγάδα, να βράζει το νερό να…,
λοιπόν, είχανε πάρει πέντε εξε τσικάλια κι εψήναν οι Γερμανοί εκεί, μεγάλα
τσικάλια, κι εγνώρισενε η θεια μου το μπουγαδοτσίκαλο τσι μάνας μου και
το πήρενε. Κι εκείονα εγλύτωσενε»

Σ.Π.

Ελάχιστοι επέστρεψαν αμέσως, αλλά όλοι επιθυμούσαν να ξαναφτιάξουν ένα στεγασμένο
δικό τους χώρο όσο πιο γρήγορα γινόταν, ώστε να έλθουν να ζήσουν στον τόπο τους. Μόλις
ήρθε η άνοιξη και βελτιώθηκε ο καιρός, αντιλαμβανόμενοι ότι δεν μπορούσαν να τους
φιλοξενούν για πολύ καιρό και με την αξιοπρέπεια που τους διέκρινε, οι περισσότεροι

129 Η μαρτυρία αυτή είναι από το ντοκιμαντέρ Το Κέντρος έχει καταχνιά, Εύα Λαδιά, (2016)
https://www.youtube.com/watch?v=-hVpYUcwGJM

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 60
επέστρεψαν στα ερείπια των σπιτιών τους. Η περίοδος που ακολούθησε είναι η πιο σκοτεινή
στη μνήμη των κατοίκων των χωριών αυτών. Οι μαρτυρίες αυτές δεν προέκυψαν αυθόρμητα
αλλά μετά από συγκεκριμένη ερώτηση.

«εγυρήσαμενε, βέβαια, στο χωριό όλα τα σπίτια χαλασμένα […] Όταν ήρθα
πρώτη φορά είδα ένα, δεν ήβραμε μ πέτρα πάνω σ’ άλλη. Όλα ήτανε
ρημαγμένα, όλα καταστρεμμένα. Δεν ύπαρχε ν τίποτα όρθιο […] τίποτα,
ήτον ένα μισοδόκι ‘χεν απομείνει σ’ ένα ν τόπο και έκεια μέσα
τρυπώξαμενε κι εκοιμούμαστονε»

Γ.Λ.
«χρόνια περάσανε για να, για να ‘ρθουν όλοι. Επεράσα μ πολλά χρόνια.
Όποιοι είχανε κουμαλάκια, 130 [ε]να ν τρυπαλάκι και μένανε. Εγώ φέρ’ ειπείν
έκαμε μια βδομάδα κι ήρθαμενε ήτα ν το σπίτι άκαυτο, γιατί σου λέω το
‘χανε οι Γερμανοί μαγειρείο και δε ν το κάψανε. Και μέναμε από κάτω στο
φουρνόσπιτο. Αν είχα βρούμε γ κιαμιά τσουλοπατανία κι α να
‘ποκάουδο κι εξωμέναμε γ κει δα και τελείωσενε»

Μ.Π.
«το μ πρώτο γ καιρό θυμάμαι μέναμε σ’ ένα υπόγειο και συγκεκριμένα θυμούμαι ότι
το υπόγειο αυτό, το οποίο το ‘χαμε για τα ζώα πριν καταστραφεί το σπίτι, είχε ένα
λεγόμενο κούμο, ένα σαν φούρνο στη μέσα μεριά του σπιθιού, στο ν τοίχο μέσα
καιεε εκεί κουμιάζανε τα ζώα, […]Σ’ αυτό, λοιπόν, το γ κούμο μέσα κοιμόμαστε το
μ πρώτο γ καιρό.»

Σ.Μ.

2.4.2 Κρατικός σχεδιασμός για την ανοικοδόμηση και υποδοχή από τους κατοίκους.
Μεταθέσεις οικισμών

130 Κούμος: Διαμόρφωση του χώρου κάτω από τον ξυλόφουρνο ή σε εσοχή τοίχου, η οποία χρησιμοποιούνταν
για αποθήκευση των ξύλων για το φούρνο ή για να κρατηθούν τα μικρά ζώα μακριά από τις μητέρες τους στην
περίοδο του απογαλακτισμού. Η λέξη χρησιμοποιείται κυριολεκτικά ή μεταφορικά για να δείξει την άθλια
στεγαστική κατάσταση των κατοίκων την αρχική περίοδο της επανακατοίκησης των οικισμών.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 61
Μελετώντας την πορεία της ανοικοδόμησης στους οικισμούς του Κέντρους, όπως εξελίχθηκε
από τη στιγμή που ενεργοποιήθηκαν οι δημόσιες υπηρεσίες για την στέγαση των πληθυσμών,
παρατηρούνται κοινά σημεία αλλά και διαφοροποιήσεις μεταξύ τους. Συνολικά
διαπιστώνεται η παροχή υλικών για αυτοστέγαση και στους οκτώ οικισμούς. Παράλληλα,
προτάθηκε μετάθεση και επανασχεδιασμός του κάθε οικισμού και στις τέσσερις έδρες των
κοινοτήτων, τις Βρύσες, το Άνω Μέρος, την Κρύα Βρύση και το Γερακάρι. Η εξέλιξη, όμως,
της κάθε περίπτωσης ήταν διαφορετική.
Στο χωριό Βρύσες προτάθηκε ολική μετάθεση και συνένωσή του οικισμού με τον Σμιλέ. Η

Εικόνα 11 Σχεδιασμός για τις θέσεις των πυρήνων στον οικισμό Βρύσες Αμαρίου . Αρχείο
ΤΑΡ – Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας Ρεθύμνου .
πρόταση αυτή είχε ως βασικό επιχείρημα την καλύτερη τοποθέτηση του οικισμού από άποψη
προσανατολισμού και υγιεινής. Επρόκειτο για μία από τις τυπικές περιπτώσεις προτάσεων
μετάθεσης που ακολουθούσε το Υπουργείο Ανοικοδομήσεως την περίοδο εκείνη. 148 Με
παρέμβαση των κατοίκων ο σχεδιασμός αυτός ανατράπηκε την τελευταία στιγμή και
επιλέχθηκε η δεύτερη πρόταση του Υπουργείου για αραίωση του οικισμού προς τα
ανατολικά με την κατασκευή είκοσι πυρήνων. (Εικόνα 11) Μάλιστα ο Κ. Δοξιάδης, που τότε
ήταν Γενικός Διευθυντής της Διεύθυνσης Χωροταξίας και Περιβάλλοντος του Υπουργείου
Ανοικοδομήσεως, ζήτησε τη συγκέντρωση υπεύθυνων δηλώσεων από όλες τις οικογένειες

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 62
του οικισμού, καθώς θα ήταν αδύνατη η εφαρμογή της μίας από τις δύο λύσεις χωρίς και τη
συνδρομή των κατοίκων. 149
Στο Άνω Μέρος μνημονεύεται στις προφορικές μαρτυρίες πρόταση του υπουργείου για
μετάθεση του οικισμού σε διαφορετική θέση σε μεγαλύτερο υψόμετρο. Σύμφωνα με τις
μαρτυρίες, κάτοικοι αντέδρασαν έντονα σε αυτή την πρόταση και τελικά κατάφεραν να την
ανατρέψουν.

«ηλέγανε πως θα το μεταφέρνανε [το χωριό] κι αοπάνω. Ήταν ωραίο μέρος,
απάνω παέ στ’ αμπέλια. Αλλά που να το μεταφέρεις τότε, ούτε αμαξωτοί
‘τανε ούτε δρόμοι ούτε πράμα. Δεν είχαν ήντα γενούνε. Με τα γαϊδούρια
δουλεύανε τότε»

Μ.Π.
«ναι, ήτανε να γίνει [το χωριό] απάνω, στα Πατητήρια, είναι ο τόπος λέει
κατάλληλος. Κι όμως ήτονε η ανηφόρα […] Να, κι όμως, καλιά δεε κι
εσαμπόταρενε δεε, χωριό ‘τανε παέ»

Α.Σ.
«είπασι ν το, που λες, να το μετακινήσου ν το χωριό. και πραγματικά αν ήτον το
χωριό μας από πάνω θελά κάμουν ένα ωραίο χωριό. Πλιο ωραίος

148 Αμαλία Κωτσάκη, Το Πρόγραμμα Ανοικοδόμησης στην Κρήτη μετά τις Καταστροφές του Β΄ Παγκόσμιου
Πολέμου και η Συμβολή του Κωνσταντίνου Δοξιάδη. Μια πρώτη προσέγγιση, στο Ελληνική Αρχιτεκτονική στον
20 ο΄ και 21 ο αιώνα. Ιστορία-Θεωρία- Κριτική, επιμ. Ανδρέας Γιακουμακάτος, (Αθήνα: Gutenberg, 2016), σ.276-
278 149 Έγγραφο Υπουργείου Ανοικοδομήσεως Διεύθυνσις Χ-Π προς την 13 ην Περ/κην Δ/νσιν Ανοικ/σεως, αρ.
πρωτ. 123.147/3-11-1947
θελά ν παρά του Γερακάρι, πολύ καλύτερα, αν είχα γενεί όπως πρέπει.
Αλλά, δε βαριέσαι αυτά μπιτήσανε.[…] δε ν των άρεσε ν το σχέδιο και
εσαμποτάρανε»

Σ.Π.
Στο Άνω Μέρος δεν εχτίσανε γιατί δεν ηθέλανε οι χωριανοί να παν να κάμουνε
καινούργιο χωριό δίπλα. Έχω ακούσει»

Γ.Κ.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 63
Αυτό δεν επιβεβαιώνεται από τα αρχεία, όπου φαίνεται πως η λύση η οποία ξεκίνησε να
εφαρμόζεται ήταν αναδιάταξη των κατοικιών για την εφαρμογή μιας βελτιωμένης εκδοχής
του υφιστάμενου οικισμού. Η περίπτωση αυτή χρειάζεται περαιτέρω έρευνα για να
διαπιστωθεί σε ποιο βαθμό η πρόταση για μετάθεση στο χώρο που υποδεικνύουν οι κάτοικοι
προχώρησε σε διαπραγμάτευση με το Υπουργείο και με ποιο σκεπτικό απορρίφθηκε.
Τόσο στις Βρύσες όσο και στο Άνω Μέρος η προτεινόμενη θέση θεωρήθηκε από τους
κατοίκους απομονωμένη, καθώς βρισκόταν μακριά από το τότε δίκτυο των δρόμων. Επίσης
οι θέσεις αυτές ήταν είτε απομακρυσμένες από τις περιουσίες των κατοίκων είτε σε εκτάσεις
αξιοποιήσιμες από τους αγρότες της περιοχής οι οποίοι είχαν εκεί ελιές ή αμπέλια. Τέλος ένα
σημαντικό θέμα ήταν η εξασφάλιση πόσιμου νερού το οποίο έρεε άφθονο μέσα στους
υπάρχοντες οικισμούς ενώ στις προτεινόμενες θέσεις απαιτούνταν η κατασκευή δικτύου για
την παροχή του. 131
Αλλά και στην Κρύα Βρύση δεν αποδέχθηκαν όλοι οι κάτοικοι τους σχεδιασμούς του
υπουργείου. 132 Στην Κάτω Κρύα Βρύση, που για το λόγο αυτό αποκαλείται και Νέα Κρύα
Βρύση, κατασκευάστηκαν περίπου πενήντα πυρήνες, όμως ορισμένοι κάτοικοι αρνήθηκαν να
επιδιώξουν την παραχώρηση σε αυτούς πυρήνα. (Εικόνα 12) Αναφέρονται μάλιστα και
κάτοικοι της Πάνω Κρύας Βρύσης που τους παραχωρήθηκε πυρήνας στην Κάτω Κρύα
Βρύση αλλά εκείνοι επέστρεψαν στο παλιό τους σπίτι, το επισκεύασαν και έμειναν τελικά
εκεί. Η επιλογή αυτή αποδίδεται από τους κατοίκους στην υψηλή υγρασία της θέσης που
επιλέχθηκε για την κατασκευή πυρήνων, η οποία μάλιστα θεωρείται ως αιτία και για την
εγκατάλειψη αρκετών πυρήνων, που είχαν αρχικά κατοικηθεί, από τους ιδιοκτήτες τους.

131 Η αιτιολόγηση αυτή, σε ό,τι αφορά στις Βρύσες, τεκμηριώνεται στην αλληλογραφία των Υπηρεσιών του
Υπουργείου μεταξύ τους και με τον πρόεδρο της Κοινότητας Βρυσών, ενώ, σε ό,τι αφορά το Άνω Μέρος, οι
πληροφορίες εντοπίζονται στις προφορικές μαρτυρίες των κατοίκων.
132 Εμμ. Γ. Πετρακάκι, «Τα καμμένα χωριά μας. Η Κρύα Βρύση», Πολιτεία, 22 Αυγούστου1949

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 64

Εικόνα 12 Κρύα Βρύση Νέος Οικισμός. Αρχείο Αγγ. Πελαντάκη
«Ναι, κι εμάς δεν επήρενε σπίτι ο πατέρας μου[…] λέει “δε θέλω ‘γώ σπίτι
στο κάτω χώρι, εγώ θα χτίσω παέ ‘να γ κούμο να μείνουν τα κοπέλια μου”
[…] κι ετούτες τσι τάβλες απού ΄χωμε παέ στο αυτό μας τσι δώκανε για να
κάμωμενε, να ταβλώσομε ν τον οντά. Να, τούτο δω το δωμάτιο κι εκείνονε
μας έχουν δώσει τα σανίδια και τα βάλαμενε»

Μ.Π.

Σε όλα τα χωριά υπήρξαν εντάσεις και διαφωνίες τόσο μεταξύ των κατοίκων και των φορέων
εκτέλεσης των έργων όσο και ανάμεσα στους ίδιους τους κατοίκους που είτε υποστήριζαν
είτε διαφωνούσαν με τις αποφάσεις του Υπουργείου. 133 Όμως το Γερακάρι είναι το χωριό στο
οποίο θεωρείται κατά γενική ομολογία ότι το έργο της ανοικοδόμησης πέτυχε τους στόχους
του. Όπως ομολογούν οι κάτοικοι τόσο του Γερακαρίου όσο και των άλλων χωριών, η
μορφολογία του εδάφους στο χωριό αυτό ήταν τέτοια που επέτρεψε την προέκτασή του προς
τα δυτικά σε μεγάλη έκταση με την κατασκευή εβδομήντα πυρήνων. (Εικόνα 13) Με μια
επίσκεψη στα χωριά γίνεται αμέσως αντιληπτή η διαφορετική ρυμοτομία του Γερακαρίου και
133 Στο Γερακάρι εμπλέκονται στη συζήτηση και οι κάτοικοι του γειτονικού οικισμού Ελένες, οι οποίοι είχαν τα
αμπέλια τους στην έκταση στην οποία επεκτάθηκε το χωριό.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 65
η ομοιομορφία των κτισμάτων. Πρόκειται για ένα αποτέλεσμα που τροφοδοτεί
συναισθήματα υπερηφάνειας στους κατοίκους του Γερακαρίου, μια προσέγγιση η οποία δεν
συναντάται σε κανένα από τα άλλα χωριά, παρόλο που όλοι είναι υπερήφανοι για το
επίτευγμά τους να επιβιώσουν και να ξαναοργανώσουν με αξιοπρέπεια τη ζωή τους.

Εικόνα 13 Ρυμοτομικό σχέδιο Γερακαρίου1947 – 1949 . Αρχείο ΤΑΡ – Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας και
Κοινωνικής Μέριμνας Ρεθύμνου . ( Αντίγραφο στην Τεχνική Υπηρεσία Δήμου Α μαρίου)

Εφαρμογή και εξέλιξη του σχεδιασμού. Υποδοχή από τους κατοίκους
Μέσα από το παράδειγμα του οικισμού Άνω Μέρος παρουσιάζεται η πορεία της διαδικασίας
της ανοικοδόμησης, η οποία εξελίχθηκε με παρόμοιο τρόπο και στα άλλα χωριά. Ο αρχικός
σχεδιασμός του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως για το Άνω Μέρος περιλάμβανε την
απαλλοτρίωση όλης της έκτασης που καταλάμβανε ο οικισμός . 134 Δεν έχει εντοπιστεί η
134 ΦΕΚ 94Α/19-4-1948 δ/γμα «Περί εγκρίσεως του πολεοδομικού σχεδίου Άνω Μέρους (Ρεθύμνου)» · ΦΕΚ
167Β/14-10-1948 υπουργική απόφαση 231314/1485 «Περί αναγκαστικής απαλλοτριώσεως ακινήτων προς
ανοικοδόμησιν εις νέαν θέσιν οικισμού Άνω Μέρος Ρεθύμνης». Με την απόφαση αυτή κηρύσσεται

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 66
μελέτη και ο πλήρης σχεδιασμός αλλά φαίνεται από τα σχέδια το ρυμοτομικό σχέδιο που
εγκρίθηκε. (Εικόνα 14) Σ’ αυτό προβλέπονταν η διάνοιξη κεντρικής οδικής αρτηρίας, 135
πλατεία στην περιοχή του σχολείου και της εκκλησίας, κοινοτικό ιατρείο και πρόσβαση όλων
των οικιών σε δρόμο.

Εικόνα 14 Ρυμοτομικό σχέδιο Άνω Μέρους 1948 . Αρχείο ΤΑΡ – Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας και

Κοινωνικής Μέριμνας Ρεθύμνου .

Τελικά κτίστηκαν τουλάχιστον 14 ονομαστικοί πυρήνες στις θέσεις ολικά κατεστραμμένων
οικιών και πέντε ανώνυμοι πυρήνες και παράλληλα έγινε κάποιου είδους επισκευή σε 65
οικίες. Οι υπόλοιπες οικογένειες πήραν υλικά για «αυτοστέγαση» δηλαδή για να
επισκευάσουν οι ίδιοι τις κατοικίες τους. 136 (Εικόνα 15)

απαλλοτριωτέα μια έκταση περίπου 80.420μ 2 . Ο προσδιορισμός «νέαν θέσιν» δεν μπορεί με βεβαιότητα να
εξηγηθεί καθώς η θέση του οικισμού δεν άλλαξε. Πιθανώς να αναφέρεται στην μεταβολή του ρυμοτομικού
σχεδίου και να επρόκειτο για ορολογία αναφοράς σε αυτές τις περιπτώσεις, αλλά απαιτείται περαιτέρω έρευνα
για να τεκμηριωθεί.
135 Μέχρι τότε ο οικισμός δεν συνδεόταν οδικώς. Από το Ρέθυμνο η οδική σύνδεση έφτανε μέχρι το Γερακάρι.
Σήμερα η απόσταση των δύο οικισμών είναι επτά χιλιόμετρα και στο ενδιάμεσο βρίσκονται οι άλλοι πέντε
οικισμοί του Αμαρίου που καταστράφηκαν.
136 Από τον χειρόγραφο πίνακα όπου καταχωρούνταν αναλυτικά οι παροχές για κάθε δικαιούχο λείπει μία σελίδα
με τις εγγραφές 87-91.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 67
Εικόνα 15 Πίνακες όπου καταχωρούνταν όλες οι παροχές ανά δικαιούχο . Αρχείο ΤΑΡ – Διεύθυνση

Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας Ρεθύμνου .

Στην αλληλογραφία του Τομέα 13Β φαίνεται πως κάποιοι κάτοικοι του χωριού αντιδρούσαν
έντονα στο σχεδιασμό του Υπουργείου αλλά και η Υπηρεσία Ανοικοδομήσεως προτείνει σε
κάποια σημεία αλλαγές του σχεδίου, ώστε να είναι εφικτή η βελτίωση της στεγαστικής
κατάστασης των κατοίκων.
Τον Οκτώβριο του 1948 η 13 η Περιφερειακή Διεύθυνση συνέστησε στον Τομέα Ρεθύμνου να
ενημερώσει τους κατοίκους Κρύας Βρύσης και Άνω Μέρους ότι «πάσα καθυστέρησις ή
παρεμβολή εμποδίων εις την απρόσκοπτον εκτέλεσιν των έργων Ανοικοδομήσεως θα έχη ως
συνέπειαν την καθυστέρησιν της ανοικοδομήσεως του οικισμού των ως και την μη έγκαιρον
τακτοποίησιν τυχόν υποχρεώσεων του Δημοσίου προς τους ιδιοκτήτας των
απαλλοτριουμένων οικοπέδων». 137 Επίσης, ένα μήνα αργότερα οι κάτοικοι του Άνω Μέρους
παραπονέθηκαν στη Νομαρχία για προβλήματα στις επιδιορθωμένες οικίες τους και ο
Τομέας απάντησε στο σχετικό ερώτημα της Νομαρχίας, μεταξύ άλλων, ότι όσα αναφέρθηκαν
από ορισμένους κατοίκους του χωριού «είναι ανακριβή και εγράφησαν κακή τη πίστει και με
την διακρίνουσαν ενίους κατοίκους του χωρίου τούτου, άγνωστον εις ημάς,
υστεροβουλίαν». 138
Συγκεκριμένα, ζήτημα αντιπαράθεσης αποτέλεσε η διάνοιξη της κεντρικής οδικής αρτηρίας.
Τον Οκτώβριο του 1949 ο Υπουργός Οικισμού και Ανοικοδομήσεως Εμμανουήλ
Παπαδογιάννης, 139 με τηλεγράφημα προς τον πρόεδρο της κοινότητας Άνω Μέρους, τον

137 Επιστολή 13 ης Περιφερειακής Διεύθυνσης προς τον 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως, αρ. πρωτ. 205368/25-

101948. Με την επιστολή αυτή γνωστοποιείται ότι η απόφαση για απαλλοτρίωση σε Άνω Μέρος και Κρύα
        Βρύση πρόκειται να δημοσιευτεί σε ΦΕΚ.
        138 Επείγουσα επιστολή Νομαρχίας Ρεθύμνης προς το Γραφείο Ανοικοδομήσεως, αρ. πρωτ. 12562/25-11-1948
        και απάντηση από τον Τομέα 13Β προς τη Νομαρχία Ρεθύμνης, αρ. πρωτ. 203.310/25-11-1948
        139 Ο Εμμανουήλ Παπαδογιάννης, με καταγωγή από το χωριό Άγιος Ιωάννης του Αμαρίου, ήταν από τα πολύ
        ενεργά μέλη της αντίστασης στην περιοχή του Αμαρίου και λόγω της ηλικίας του αποκαλούνταν «ο παππούς
        της αντίστασης». Γνώριζε προσωπικά τους περισσότερους κατοίκους των χωριών του Κέντρους και έκανε

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 68
ενημέρωνε πως θα ξεκινήσει η διάνοιξη του δρόμου και του επισήμαινε την «ανάγκη
κατανοήσεως ίνα μη παρεμποδισθή εκπολιτιστικόν έργον Υπηρεσιών Ανοικοδομήσεως». 140
Επίσης το Κοινοτικό Συμβούλιο ήρθε σε διαμάχη με την Υπηρεσία Ανοικοδομήσεως για τη
μείωση των ελαχίστων ορίων των οικοπέδων για οικοδόμηση. Ο Πρόεδρος της κοινότητας
εξέφραζε την πεποίθηση πως δεν θα έπρεπε να δεχτούν ούτε τη μείωση των ορίων για τα
οικοδομήσιμα οικόπεδα ούτε το στένεμα του δρόμου, υποστηρίζοντας πως αυτό θα ήταν για
το καλό της κοινότητας στο μέλλον. Έγραφε, μάλιστα, σχετικά: «Επιθυμούμεν να τονίσωμεν
υμίν ότι ουδεμίαν παραποίησιν, τροποποίησιν, μεταβολήν ή κατάργησιν του Σχεδίου ήμεθα
διατεθημένοι να δεχθώμεν πιστεύοντες εις το μέλλον του χωριού μας και την ομορφιάν του
εάν σήμερον πικραθώσι μερικοί αλλά απολαμβάνουν πλεονεκτημάτων οι μεταγενέστεροι».
Ο πρόεδρος υποστήριξε αυτή την άποψη και στο Κοινοτικό Συμβούλιο, όταν συζητήθηκε το
θέμα, αλλά μειοψήφησε και τελικά πάρθηκε απόφαση να ζητήσει η κοινότητα από τους
αρμόδιους να μειωθεί το πλάτος του δρόμου από δέκα σε οκτώ μέτρα και να μειωθούν σε
εκατόν είκοσι τετραγωνικά μέτρα τα όρια ώστε να χαρακτηρίζεται ένα οικόπεδο
οικοδομήσιμο. Το σκεπτικό που στήριξε την απόφαση αναφερόταν σε ζητήματα όπως η
μεγάλη κλίση του εδάφους, οι μικρές ιδιοκτησίες, η φτώχια των κατοίκων και κυρίως οι
μεγάλες στεγαστικές ανάγκες «καθ’ ο πυροπαθείς άπαντες». 141
Απαραίτητη προϋπόθεση προκειμένου η υπηρεσία να μπορεί να προχωρήσει σε τακτοποίηση
των οικοπέδων, τα περισσότερα από τα οποία δεν θα μπορούσαν διαφορετικά να
οικοδομηθούν, ήταν η ανάκληση της απαλλοτρίωσης. Η ανάκληση αποφασίστηκε τελικά το

1952. 142
      Κρίσιμο για την εξέλιξη των εργασιών ήταν, οπωσδήποτε, και το ζήτημα της
      χρηματοδότησης. Το Φεβρουάριο του 1950 το Υπουργείο Οικισμού και Ανοικοδομήσεως
      ζήτησε από τον Τομέα 13Β Ρεθύμνου δεδομένα για τα ακίνητα που είχαν καταληφθεί και
      εκτίμηση για το ποσό στο οποίο θα ανερχόταν η αποζημίωση για κάθε ιδιοκτησία. 143
      αρκετές παρεμβάσεις για να προωθηθούν τα έργα της ανοικοδόμησης το διάστημα που ήταν επικεφαλής του
      αρμόδιου υπουργείου, από τον Νοέμβριο του 1948 έως και το τέλος του 1949.
      140 Χειρόγραφο και έντυπο σήμα του Υπουργού Οικισμού και Ανοικοδομήσεως Εμμανουήλ Παπαδογιάννη προς
      τον πρόεδρο της κοινότητας Άνω Μέρους, αρ. 8121/19-10-1949
      141 Αρχείο πρώην κοινότητας Άνω Μέρους, Πρακτικό Κοινοτικού Συμβουλίου Άνω Μέρους αρ. 26/22-8-1952.
      Διαφωνίες μεταξύ των κατοίκων και στις Βρύσες και στο Γερακάρι αποτυπώνονται στο Αρχείο
      142 Στις 29 Νοεμβρίου 1952 δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 246Β η υπουργική απόφαση 29366/1144 «Περί ανακλήσεως
      αποφάσεως αναγκαστικής απαλλοτριώσεως».

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 69
Αργότερα, στο τέλος του 1950 ο Τομέας απέδιδε την απόρριψη αιτήματος για επισκευή
οικίας ηλικιωμένου στην έλλειψη πιστώσεων αναφέροντας πως «υπό του εργολάβου της
συμβάσεως 13210 οικισμού Άνω Μέρους εξετελέσθησαν εργασίαι 450.000.000 δραχμών με
αρχικόν συμβατικόν ποσόν 420.000.000». Την ίδια περίοδο εντοπίζονται στις τοπικές
εφημερίδες δημοσιεύματα για κατάχρηση των χρημάτων για την ανοικοδόμηση σε
πολύπλοκες δομές του Υπουργείου.
Εκτός από τις κατοικίες και τους επαγγελματικούς χώρους, οι κάτοικοι και ιδιαίτερα οι
κοινοτικές αρχές, οι δάσκαλοι και οι ιερείς κινητοποιήθηκαν και για την ανοικοδόμηση των
σχολείων και των ιερών ναών.
Τον πρώτο χειμώνα τα παιδιά φοίτησαν στα σχολεία των γειτονικών χωριών. Όταν
επέστρεψαν στα κατεστραμμένα χωριά, οι λειτουργίες του σχολείου στεγάστηκαν αρχικά σε
σπίτια. 144 Στο Άνω Μέρος το σχολικό έτος 1947-1948, κατά το οποίο φοιτούσαν ογδόντα
τέσσερεις μαθητές, ξεκίνησε με τη στέγη της μίας αίθουσας καλυμμένη με πισσόχαρτο και
χωρίς παράθυρα. Στο αρχείο, στην αλληλογραφία της ΕΑ με τον δάσκαλο του σχολείου
Εμμανουήλ Φουρφουλάκη, αποτυπώνεται όλη η διαδικασία επισκευής του κτιρίου. 145
Αντίστοιχες διαδικασίες ακολουθήθηκαν και στα σχολεία Γερακαρίου, Βρυσών και Κρύας
Βρύσης.
Τα χρόνια εκείνα ο χώρος του σχολείου λειτούργησε και ως αποθήκη για τα υλικά της
ανοικοδόμησης του χωριού 146147 ενώ στις προφορικές μαρτυρίες αναφέρεται και ως χώρος
αποθήκευσης και διανομής των πακέτων της ανθρωπιστικής βοήθειας. Η χρήση αυτή του
σχολικού χώρου επιβεβαιώνεται και από την αλληλογραφία για το σχολείο των Βρυσών
όπου οι κάτοικοι αιτούνταν να γίνει το σχολείο διώροφο, ώστε στον ένα όροφο να στεγαστεί
το κοινοτικό γραφείο και η αποθήκη του Γεωργικού Συνεταιρισμού. 148

143 Τα δεδομένα αυτά ζητούνται για να παρασχεθούν στην Αποστολή της Διεύθυνσης Οικονομικής Συνεργασίας
(ΑΔΟΣ). Αίτημα με το χαρακτηρισμό «ΕΞ. ΕΠΕΙΓΟΝ» από το Υπουργείο Οικισμού και Ανοικοδομήσεως προς
τον 13Β Τομέα Ρεθύμνου, αρ, πρωτ. 409623/693/24-2-1950
144 Σχολείο λειτούργησε για τα παιδιά αυτά και στην Παιδική Στέγη στη Σχολή Ασωμάτων ενώ κάποια παιδιά
φοίτησαν και στο Ορφανοτροφείο Ρεθύμνου.
145 Έκθεσις Τεχνική δια το Σχολείον Άνω Μέρους, Γερακάρι 28/10/1947, ο επόπτης εργοταξίων Γ. Καστάνης,
αρχείο Διεύθυνσης Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας Ρεθύμνου · Επιστολή από Δημοτικό Σχολείο
Άνω μέρους προς Υπηρεσία Στεγάσεως Ρεθύμνης, αρ. πρωτ. 17/ 18-10-1947
146 Επιστολή από Δημοτικό Σχολείο Άνω μέρους προς Υπηρεσία Στεγάσεως Ρεθύμνης, αρ. πρωτ. Δ.Υ / 7-3-
147
148 Ο επιθεωρητής Δημοτικών Σχολείων Β Περιφέρειας Ρεθύμνης με την αρ. πρωτ. 1409/10-12-1948 επείγουσα
επιστολή του προς τον Τομεάρχη 13Β εκφράζει την κάθετη διαφωνία του με την απαίτηση αυτή των κατοίκων.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 70
Πολύ σοβαρό ζήτημα ήταν και η
καταστροφή των ναών. Ο ναός του Άνω
Μέρους, μια δίκλιτη πετρόκτιστη Βασιλική
αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη και στη
Γέννηση της Θεοτόκου, υπέστη σοβαρές
ζημιές από τους κατακτητές και παρότι
επισκευάστηκε προσωρινά από τους
κατοίκους, τελικά, κατόπιν ενεργειών του
Εκκλησιαστικού Συμβουλίου, 149 κρίθηκε
«ετοιμόρροπος και συνεπώς κατεδαφιστέος»
το 1953. 150 Στη θέση του οικοδομήθηκε νέος ναός. Το ίδιο συνέβη επίσης στο Γερακάρι 151 και
στις Βρύσες αλλά στα χωριά αυτά οι ναοί είχαν καταστραφεί ολοσχερώς από τους
Γερμανούς. (Εικόνα 16, Εικόνα 17, Εικόνα 18) Δεν γνωρίζουμε αν η εκδικητική μανία των
κατακτητών κατευθύνθηκε με τόσο μένος εναντίον και των ιερών χώρων της περιοχής
εξαιτίας της αντιστασιακής δράσης των ιερέων. 152

149 Το εκκλησιαστικό συμβούλιο με επιστολές του προς την Υπηρεσία Οικισμού και Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνης
και προς τη Νομαρχία Ρεθύμνης, με αρ. πρωτ. 31 και 32 / 7-4-1952, ζητά τη σύνταξη έκθεσης για την
κατάσταση του ιερού ναού Άνω Μέρους, ώστε να μπορέσει να εκδοθεί άδεια για τη διενέργεια εράνου για την
ανέγερση νέου ναού.
150 Έκθεσις Αυτοψίας, 18-5-1953, Κ. Λιάκης
151 Για την ανάγκη και προσπάθεια των κατοίκων του Γερακαρίου να ανεγείρουν νέο Ιερό Ναό: χ.ό., «Μια
ευγενής προσπάθεια», Κρητική Επιθεώρησις, 7 Σεπτεμβρίου 1952

Εικόνα 16 Η εκκλησία στο Γερακάρι
κατεδαφίστηκε κατά την επιχείρηση των
κατακτητών. Αρχείο Κουτουλάκη – Δημοτική
Βιβλιοθήκη Δήμου Μαλεβιζίου .

Εικόνα 18 Η εκκλησία στο Άνω Μέρος υπέστη
ανεπανόρθωτες καταστροφές . Αρχείο Κουτουλάκη
– Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου Μαλεβιζίου .

Εικόνα 17 Από την εκκλησία σ τις Βρύσες σώθηκε
μόνο η καμπάνα. Φ υλάχθηκε και συμπεριλήφθηκε
αποκαλ σε μνημείο τα υπτήρια του οποίου
πραγματοποιήθηκαν στις 15 Αυγούστου 2022

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 71
2.4.3 Η στεγαστική αποκατάσταση στη μνήμη των κατοίκων
Η μακρόχρονη και επίπονη διαδικασία εξασφάλισης στέγης ήταν σημαντικό μέρος της
τραυματικής εμπειρίας που βίωσαν οι άνθρωποι αυτοί. Οι κάτοικοι, που τότε ήταν παιδιά,
μνημονεύουν τις συνθήκες στις οποίες έζησαν εστιάζοντας στις δυσκολίες από τις στερήσεις
αλλά και στον τρόμο από την έλλειψη ασφάλειας, ιδιαίτερα τις νυχτερινές ώρες και σε
δύσκολες καιρικές συνθήκες, όταν ήταν υποχρεωμένοι να μένουν μέσα σε πρόχειρες
κατασκευές πολλές από τις οποίες ήταν ετοιμόρροπες. Για αρκετά χρόνια δημοσιεύματα στον
τοπικό τύπο επισήμαιναν τις άθλιες συνθήκες στις οποίες ζούσαν οι κάτοικοι των
κατεστραμμένων χωριών, την απουσία κρατικής υποστήριξης ή την αργοπορία στην
εκτέλεση των εργασιών. Θιγόταν, όμως, και η πολυπλοκότητα του δικτύου των δημοσίων
υπηρεσιών για την ανοικοδόμηση που απορροφούσε σημαντικά ποσά από τα διαθέσιμα
κεφάλαια. 153154
Το γεγονός ότι ο αρχικός σχεδιασμός για εκτέλεση του έργου της ανοικοδόμησης σε τρία
στάδια δεν λειτούργησε, καθώς υπήρξαν σημαντικές καθυστερήσεις από την πλευρά του
κράτους, έδωσε αναγκαστικά την πρωτοβουλία στους κατοίκους οι οποίοι έπρεπε εξ ανάγκης
να δραστηριοποιηθούν για να εξασφαλίσουν τη στέγασή τους. Σε πολλές μαρτυρίες
αναφέρθηκε έντονη οικοδομική δραστηριότητα στους οικισμούς την περίοδο εκείνη, η οποία
αποδόθηκε κατά κύριο λόγο στη συλλογική προσπάθεια και την αλληλοϋποστήριξη των
κατοίκων.
Οι ανάγκες για την αποκατάσταση του χώρου κατοίκησης σχετίζονταν και με την έκταση
των καταστροφών αλλά και με την απώλεια των ανθρώπων, καθώς για οικογένειες που είχαν

152 Για την καταστροφή των Ιερών Ναών και για τους ιερείς των χωριών του Κέντρους: χ.ό., «Πάσχα στα
χαλασμένα χωριά τ’ Αμαριού. Το σήμαντρό της δε κτυπά, δεν έχουν ψάλτη, ούτε παπά» Κρητικής Επιθεώρησις,
28 Απριλίου 1946.
Ο ιερέας των Βρυσών Συμεών Δρετουλάκης εκτελέστηκε, όπως και ο γιος του ιερέα του Γερακαρίου, δάσκαλος
Γεώργιος Αγγελάκης. Ο ιερέας του Άνω Μέρους Κυριάκος Κατσαντώνης αναζητούνταν από τους Γερμανούς
αλλά είχε καταφύγει στην Αίγυπτο.
153 Χ.ό,. «Από τα ζητήματα της ανοικοδομήσεως. Διαμαρτυρία των κατοίκων Άνω Μέρους. Δια την βραδύτητα
της ανοικοδομήσεως» Αγροτική Αυγή, 26 Σεπτεμβρίου 1948, · Εμμ. Πετρακάκης, «Το δράμα των χωριών του
Κέδρους» Κρητική Επιθεώρησις, 25 Αυγούστου 1964, · Χ.ό., «Η μιζέρια του γραφείου Στεγάσεως», Πολιτεία,
154 Μαρτίου 1949

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 72
χάσει ενεργά μέλη τους η απώλεια προκαλούσε επιπλέον ζητήματα στην καθημερινότητα
εκτός από το πένθος. Η ανοικοδόμηση μιας κατοικίας απαιτούσε εργατικά χέρια και σ’ αυτό
η συμπαράσταση των οικογενειών κατά πρώτο λόγο αλλά και της ευρύτερης κοινότητας
ήταν, ουσιαστικά, ζήτημα επιβίωσης.

«και ζούσαν κάτω από τους τσίγκους. Δηλαδή η μητέρα μου μου έλεγε ότι
εβάλαν τους τσίγκους πλάγια στους τοίχους γιατί ήτανε, είχαν χαθεί τ’
αγόρια, είχαν χαθεί τ’ αγόρια ναι»

Π.Κ.
«Μονομερίσαν ύστερα ούλοι οι χωριανοί, άλλοι χτίζανε, άλλοι
κουβαλούσανε, άλλοι φέρνανε μισοδόκια απ’ τα δάση, αυτά και
αστιβίδες 155 χώματα κι εσκεπάζα ν τα σπίθια κι εμέναμενε. Μπροσωρινά»
Γ.Λ.

Φαίνεται ότι οι μηχανισμοί που αναπτύχθηκαν από τις ίδιες τις κοινότητες για να
ανταποκριθούν στις ανάγκες που προέκυψαν άφησαν σημαντικό αποτύπωμα στη συλλογική
μνήμη και την τοπική ταυτότητα. Οι σχετικές διαφοροποιήσεις στη μνήμη των κατοίκων
αναδεικνύουν κυρίως τις διαφορετικές αποφάσεις που πάρθηκαν από οικισμό σε οικισμό οι
οποίες αποδίδονται ουσιαστικά στη δράση των υπηρεσιών και τον σχεδιασμό που
εφαρμόστηκε ή σε κριτήρια που δεν εξαρτιούνταν από τους ίδιους τους κατοίκους, όπως
ζητήματα διαμόρφωσης του εδάφους και θέσης του οικισμού.
Η κρατική βοήθεια υποβαθμίζεται ως ουσιαστικά ανύπαρκτη. Ελάχιστοι αποδίδουν την
οικοδομική δραστηριότητα στους εργολάβους του Τομέα Ανοικοδομήσεως και σπάνια
γίνεται αναφορά σε εργασία που προσφέρθηκε στους κατοίκους της περιοχής ή σε
υποδομές, όπως τα σχολεία που ανοικοδομήθηκαν και το οδικό δίκτυο που επεκτάθηκε σε
όλα τα χωριά τότε.
Δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι οι κάτοικοι δεν κατανοούσαν την αξία του υποδομών ή
ότι αντιστάθηκαν σε αυτές, όπως αφήνεται να εννοηθεί στις επιστολές των υπηρεσιών. Οι

155 Αστιβίδα: θαμνώδες φυτό που χρησιμοποιούνταν για τη συγκράτηση των υλικών στις στέγες των οικοδομών.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 73
αντιδράσεις πήγαζαν κυρίως στις καθυστερήσεις και στην απελπισία των κατοίκων από τη
μακρόχρονη ταλαιπωρία και τις ματαιώσεις. Οι ίδιοι οι κάτοικοι μάλιστα επικαλούνται τα
αποτελέσματα της δικής τους πρωτοβουλίας προς την αυτοστέγαση ως κύριο ανασταλτικό
παράγοντα στην εφαρμογή των κρατικών παρεμβάσεων. Οι κάτοικοι, δηλαδή, οι οποίοι τα
πρώτα δύο χρόνια κατάφεραν να φτιάξουν ένα πρόχειρο οικοδόμημα για να στεγάσουν την
οικογένειά τους, κυρίως με τις δικές τους δυνάμεις και με ελάχιστη έως καθόλου κρατική
υποστήριξη, αντιμετώπιζαν με καχυποψία τους αντιπροσώπους του κράτους που έρχονταν να
τους υποσχεθούν ένα σύγχρονο οικισμό για τον οποίο όμως έπρεπε να εγκαταλείψουν ό,τι
είχαν κατασκευάσει με τους λιγοστούς πόρους και δυνάμεις που τους είχαν απομείνει.
Η ξαφνική μεταβολή της καθημερινότητας, η ζωή πριν την καταστροφή, ο αφανισμός
ανθρώπων, η απώλεια των μέσων διαβίωσης και οι εξαντλητικές απαιτήσεις για την
επιβίωση, καθόρισαν τη ζωή των ανθρώπων αυτών με πολλούς να εγκαταλείπουν τις εστίες
τους και να καταφεύγουν μετανάστες στο εσωτερικό και το εξωτερικό για να επιβιώσουν.
Πολλά παιδιά εγκατέλειψαν την αγροτική ζωή προσπαθώντας να βρουν μια θέση σε τεχνικά
επαγγέλματα, στα σώματα ασφαλείας και όπου αλλού μπορούσαν. Κάποιες από τις χήρες
των εκτελεσμένων «αποζημιώθηκαν» με μία θέση καθαρίστριας σε διάφορους φορείς στις
πόλεις και σε αρκετές περιπτώσεις κατόρθωσαν με πολλές στερήσεις να χρηματοδοτήσουν
τις σπουδές των παιδιών τους, τα οποία συνήθως εργάζονταν και τα ίδια. Κάποιοι από τους
ανθρώπους αυτούς δεν κατόρθωσαν ποτέ να ολοκληρώσουν την ανοικοδόμηση των οικιών
τους με αποτέλεσμα οι ίδιοι και σε μεγαλύτερο βαθμό οι απόγονοί τους να αποκοπούν από τα
χωριά καταγωγής τους. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν στοιχεία για να υπολογιστεί ο αριθμός
των οικογενειών που εγκατέλειψαν οριστικά την περιοχή για λόγους που σχετίζονται με την
καταστροφή αυτή.
Είναι, λοιπόν, αξιοσημείωτο πως, όταν η συζήτηση για την συγκεκριμένη περίοδο παίρνει
δημόσιο χαρακτήρα, όλες αυτές οι εμπειρίες αποσιωπώνται σε μεγάλο βαθμό για να δώσουν
τη θέση τους στην μνημόνευση των νεκρών.
Κεφάλαιο 3. Μνημόνευση
3.1 Ανέγερση Ηρώων Πεσόντων
Στην Ελλάδα η διάδοση της ανέγερσης τοπικών μνημείων με την ανάληψη πρωτοβουλιών
από τις κοινότητες τοποθετείται χρονικά στο τέλος των Βαλκανικών Πολέμων και κυρίως

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 74
στη βόρεια Ελλάδα. 156 Αντίστοιχη εικόνα παρατηρείται στην Κρήτη κατά τα μεταπολεμικά
χρόνια. Σ’ αυτό το πλαίσιο και στο όρος Κέντρος ανεγέρθηκαν πέντε μνημεία, ένα σε κάθε
χωριό όπου πραγματοποιήθηκαν εκτελέσεις.
Οι αποφάσεις των κατοίκων των κατεστραμμένων οικισμών σχετικά με την μνημόνευση των
νεκρών ήταν συνειδητές και στοχευμένες. Φαίνεται πως οι κάτοικοι είχαν αντιληφθεί ότι η
σύνδεση της μνήμης με το τοπίο συμβάλει σημαντικά στην διατήρηση αυτής της μνήμης στο
χρόνο και στην ισχυροποίηση του αξιακού συστήματος της κοινότητας. 157 Με αφετηρία,
λοιπόν, την επιθυμία να ενσωματωθεί η θυσία των δικών τους ανθρώπων στη συλλογική
μνήμη της περιοχής και να αποτελέσει σύμβολο για τις επόμενες γενιές πήραν πρωτοβουλίες
και αναζήτησαν τα μέσα που θα τους συνέδραμαν στην ανέγερση τόπων μνήμης και
μνημόνευσης 158 για τα γεγονότα του Αυγούστου.
Μια ομάδα ανθρώπων σε κάθε οικισμό ανέλαβαν να διευθετήσουν τις απαιτούμενες
διαδικασίες για την ανέγερση μνημείου. Στο Άνω Μέρος συστήθηκε «Επιτροπή Ανεγέρσεως
Ηρώου των εκτελεσθέντων και ολοκαυτωθέντων κατοίκων του πυροπαθούς χωρίου Άνω
Μέρους Αμαρίου». 159160 Η επιτροπή αυτή είχε εκλεγεί από τους συγγενείς «των 38 ηρώων της
22-8-44 και 30 άλλων κατά διαφόρους καιρούς υπέρ Πατρίδος πεσόντων». 177 Ανάλογα
δραστηριοποιήθηκαν και οι κάτοικοι των χωριών Γερακάρι, Βρύσες, Καρδάκι και Κρύα
Βρύση. 161
Από την αλληλογραφία με τις υπηρεσίες και τις προφορικές μαρτυρίες φαίνεται πως έργο της
κάθε επιτροπής ήταν η επικοινωνία με τον γλύπτη, η συγκέντρωση και διαχείριση των
χρημάτων και η οργάνωση της τοποθέτησης του κάθε μνημείου. Οι επιτροπές
κινητοποιήθηκαν άμεσα και ανέθεσαν τη δημιουργία των γλυπτών στον Γιάννη Κανακάκη, 179

156 Συραγώ Τσιάρα, Τοπία της εθνικής μνήμης. Ιστορίες της Μακεδονίας γραμμένες σε μάρμαρο, (Αθήνα:
Κλειδάριθμος, 2004), σ.54
157 Claudia Κoonz, «Between Memory and Oblivion. Concentration Camps in German Memory», στο
Commemorations. The Politics of National Identity, επιμ. John R. Gillis ,(Πρίνστον: Princeton University
Press), 1994,σ.258-259∙ Συραγώ Τσιάρα, Τοπία…, ό.π., σ.62
158 Pierre Nora, “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire”, Representationsτ.26 (1989) σ.7-24
159 Από τις υπογραφές τους σε επιστολές αναγνωρίζονται τα ονόματα των Αντωνίου Κατσαντώνη, Πολύδωρου
Μπαγουράκη, Θεοδώρου Μαθιουδάκη, Εμμανουήλ Λεμονάκη και Εμμανουήλ Κουγιτάκη. Δύο ακόμα
δυσανάγνωστες υπογραφές πιθανολογείται ότι ανήκουν στα ονόματα Διαμαντάκης και Φουρφουλάκης 177
Επιστολές της Επιτροπής προς τη Νομαρχεία Ρεθύμνου και τον Τομέα 13Β Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου, 14-
160 -1950
161 Στο Γερακάρι χαράχθηκε στη βάση του μνημείου: «Μερίμνη Σταυ. Ι. Κουτελιδάκι και Δρος Μυρ. Κ.
Αγγελάκι ιατρού» και στο Καρδάκι «Προστασία Ιωάν. Μοναχογιού». Για το Καρδάκι και η εφημερίδα Κρητική
Επιθεώρησις ανέφερε τον Ιωάννη Μοναχογιό ως κυριότερο συντελεστή του Έργου. Χ.ό., «Τα αποκαλυπτήρια

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 75
ρεθυμνιώτη γλύπτη που είχε το εργαστήριο του στην Αθήνα και ειδικευόταν στην κατασκευή
γλυπτών Ηρώων. 180 Ο Κανακάκης φιλοτέχνησε τα τέσσερα από τα πέντε μνημεία τα οποία
τοποθετήθηκαν από το 1947 έως το 1963. 181
Τα αποκαλυπτήρια των μνημείων στο Καρδάκι και στο Γερακάρι πραγματοποιήθηκαν στις
17 Αυγούστου 182 και στις 28 Σεπτεμβρίου 1947 183 αντίστοιχα. Στις Βρύσες, ήδη το Μάιο του
1948, είχαν ξεκινήσει οι εργασίες διαμόρφωσης του χώρου 184 αλλά δεν εντοπίστηκε κατά την
έρευνα πότε ακριβώς ολοκληρώθηκε η ανέγερση του μνημείου. Στην Κρύα Βρύση τα
αποκαλυπτήρια έγιναν στις 2 Οκτωβρίου 1949. 185 Στο Άνω Μέρος η καθυστέρηση
τοποθέτησης του μνημείου μέχρι το 1963 οφειλόταν στη δυσκολία εξεύρεσης του
κατάλληλου χώρου για την ανέγερση του 186 και στο υψηλό κόστος της μεταφοράς του
γλυπτού. 187 Το ίδιο το γλυπτό ήταν έτοιμο στο τέλος της δεκαετίας του 1940 188

εις Καρδάκι», Κρητική Επιθεώρησις, 21 Αυγούστου 1947. Για τις Βρύσες και την Κρύα Βρύση δεν έχουν
εντοπιστεί γραπτές μαρτυρίες ως προς τα ονόματα προσώπων που ανέλαβαν το έργο αυτό αλλά οι προφορικές
μαρτυρίες περιγράφουν την ίδια διαδικασία.
179 Δεν έχει εντοπιστεί κάποια συγκεκριμένη πληροφορία για τη διαδικασία επιλογής του γλύπτη και την
επικοινωνίας μαζί του.
180 Εύα Λαδιά, «Γιάννης Κανακάκης: Ο γλύπτης με τη διεθνή ακτινοβολία», Πολιτιστικό Ρέθυμνο,
https://www.politistiko-rethymno.org/ , ενότητα Γλύπτες, (Ημερομηνία πρόσβασης 23 Ιουνίου 2023)
181 Με τη σειρά τοποθέτησης: στο Γερακάρι ο γλύπτης υπέγραψε ως «ΚΑΝΑΚΑΚΙΣ ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ», στις
Βρύσες «Ι.Ε. ΚΑΝΑΚΑΚΗΣ Ο ΡΕΘΥΜΝΙΟΣ ΕΠΟΙΕΙ» ενώ στο Άνω Μέρος «ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΝΑΚΑΚΗΣ
Ο ΡΕΘΥΜΝΙΟΣ ΕΠΟΙΕΙ». Στην Κρύα Βρύση δεν εντοπίζεται η υπογραφή του καλλιτέχνη, αλλά το έργο
είναι επιβεβαιωμένα του ίδιου. Χ.ό., «Εις Κρύαν Βρύσιν απεκαλύφθη το “Μνημείον της Δόξης” εις
συγκινούσαν συγκέντρωσιν. Μερικά χαρακτηριστικά», Κρητική Επιθεώρησις 3 Οκτωβρίου 1949.
Στο Καρδάκι, πολύ μικρό οικισμό που υπαγόταν διοικητικά στην κοινότητα Βρυσών, εκτελέστηκαν δέκα εννέα
άνδρες και στη μνήμη τους στήθηκε μαρμάρινη στήλη. Πρόκειται για το μοναδικό μνημείο στα χωριά του
Κέντρους που δεν ανατέθηκε στον Γιάννη Κανακάκη. Στη βάση του μνημείου έχει χαραχθεί «ΙΑΚ.
ΦΟΥΝΤΙΔΑΚΙΣ ΡΕΘΥΜΝΟΝ». Η εγχάραξη αυτή εντοπίστηκε πολύ πρόσφατα και δεν έχουν εντοπιστεί
πληροφορίες για το πρόσωπο αυτό, αν, δηλαδή, ήταν ο γλύπτης ή είχε κάποια άλλη συμβολή στην ανέγερση του
μνημείου
182 Χ.ό., «Τα αποκαλυπτήρια εις Καρδάκι», ό.π.
183 Χ.ό., «Τ’ αποκαλυπτήρια Γερακάρι», Κρητική Επιθεώρησις, 30-Σεπτεμβρίου 1947
184 Επιστολή του Προέδρου της κοινότητας Βρυσών, α.π.33/18-5-1948 προς τον Νομομηχανικό Ρεθύμνου, 185
Χ.ό., «Εις Κρύαν Βρύσιν…», ό.π.
186 Επιστολές της Επιτροπής προς τη Νομαρχεία Ρεθύμνου και τον Τομέα 13Β Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου, 14-
5-1950
187 Αρχείο πρώην κοινότητας Άνω Μέρους, Πρακτικά κοινοτικού συμβουλίου αρ.40 6/7/1954, αρ.31 3/8/1958
και αρ.34 31/8/1958
188 Επιστολές της Επιτροπής προς τη Νομαρχεία Ρεθύμνου και τον Τομέα 13Β Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου,
145-1950
Τα οικογενειακά ονόματα των προσώπων που πρωτοστάτησαν στην διαδικασία ανέγερσης
των μνημείων και αναγράφονται είτε στις επιστολές είτε στις βάσεις κάποιων από τα μνημεία

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 76
επιβεβαιώνουν τις προφορικές μαρτυρίες οι οποίες αναφέρουν την πληρωμή του γλύπτη από
τις οικογένειες των θυμάτων. 189
Οι κάτοικοι ενεπλάκησαν και οι ίδιοι σε όλη τη διαδικασία ανέγερσης των μνημείων, γεγονός
που ενίσχυσε το δεσμό των κοινοτήτων με τα ηρώα τους. 162 (Εικόνα 199, Εικόνα 2020) Στο
Άνω Μέρος ο Αντώνης Σοφιαδής 191 αφηγούνταν πως όταν ήταν αντιπρόεδρος της κοινότητας
και πρόεδρος ο Πολύδωρος Μπαγουράκης, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, είχαν
καταφέρει να μεταβάλουν το αντικείμενο χρηματοδότησης 300.000 δραχμών, η οποία
προοριζόταν για τη βελτίωση του οδικού δικτύου, για να διαθέσουν χρήματα στη
διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου του μνημείου χτίζοντας τις ξερολιθιές «πρότυπο». 163
Ο Στέλιος Παπουτσάκης συμμετείχε στη διαμόρφωση του χώρου μαζί με άλλους κατοίκους
του χωριού:

Ήτονε έναν αλώνι και θυμούμαι εγώ κι έκαμα… εδούλεψα κι εκειά.
Μεροκάματα κοινοτικά […] Για το ηρώο ήτονε ο τότε πρόεδρος, ο τότε
πρόεδρος ήτονε επί την επίβλεψή ν του βέβαια»

Το στήσιμο της μαρμάρινης εξέδρας είχε ανατεθεί από την κοινότητα στο συντοπίτη
μαρμαροτεχνίτη Γεώργιο Φούρφη, 164 όμως μαρτυρείται η συμμετοχή στο στήσιμο και του

Οικογένειες με πολλά θύματα συνέβαλαν σημαντικά στην ανέγερση των μνημείων. Επιβεβαιωμένα ο
Σταυρούλης Κουτελιδάκης στο Γερακάρι και η Ευθαλία Κατσαντώνη στο Άνω Μέρος υποστήριξαν τη
διαδικασία αυτή. (σημειώσεις 203 και 213). Στο έργο αυτό σημαντική ήταν η συνδρομή και ανθρώπων με
καταγωγή από τους οικισμούς αυτούς που ζούσαν στην Αθήνα.
162 Σταυρουλάκης, Εμμανουήλ, Συνέντευξη mog006…, ό.π. ∙ Συραγώ Τσιάρα, Τοπία…, ό.π., σ.70∙ Εμμανουήλ

Μνήμαι…, ό.π., σ.92

Ο πατέρας του Α. Σοφιαδή είχε εκτελεστεί και ο ίδιος, που ήταν τότε 16 χρονών, είχε μείνει το μεγαλύτερο
αγόρι από έξι παιδιά.
163 Αντώνης Σοφιαδής συνέντευξη με την Ευγενία Λινοξυλάκη, Άνω Μέρος, 25-08-2022, · η διαμόρφωση του
χώρου ολοκληρώθηκε με δωρεές: χ.ό. «Δι’ αποφάσεων του κοινοτικού συμβουλίου Άνω Μέρους
ανακηρύσσονται επίτιμοι δημότες οι κ.κ. Στυλιανός Παττακός, Νικ. Μακαρέζος, Παντελής Βεργωτής και Θεοχ.
Κατσαντώνης», Κρητική Επιθεώρηση, 21 Αυγούστου 1968
164 Αρχείο πρώην κοινότητας Άνω Μέρους, Πρακτικά Κοινοτικού Συμβουλίου Άνω Μέρους αρ.40 6/7/1954,
αρ.31 3/8/1958 και αρ.34 31/8/1958

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 77
επίσης ανωμεριανού τεχνίτη Εμμανουήλ Σταυρουλάκη. 165 Ο Σταυρουλάκης ο οποίος, επίσης,
χάραξε τα ονόματα των θυμάτων στο μάρμαρο θυμόταν γι’ αυτή την εμπειρία:

Η χειρότερη μου μέρα ήτανε …στην τέχνη μου απάνω, όταν σκάλιζα τα
γράμματα – τα ονόματα τω(ν) χωριανώ(ν) μου. Ένα-ένα που το σκάλιζα,
κάτι δώσε πάρε είχα με τον καθένα ή φίλος, χωριανός, γνωστός. Και το
περισσότερο ήτανε, όταν σκάλισα τ’ αδερφού μου τ’ όνομα. 166

Εικόνα 19 Ντόπιοι εργάτες και παιδιά κατά τη διαμόρφωση
του χώρου για το μνημείο στο Άνω Μέρος . Αρχείο Στ.
Μπαγουράκη .

Εικόνα 20 Ντόπιοι τεχνίτες κατά το
στήσιμο του μνημείου στο Άνω Μέρος .
Αρχείο Παν. Χατζηαναστασίου.

Στις μαρτυρίες αυτές αισθήματα υπερηφάνειας και ικανοποίησης για τη συμμετοχή στο έργο
συμπλέκονται με συναισθήματα θλίψης για την απώλεια των οικείων προσώπων. Η εμπειρία
της συμμετοχής στο έργο αυτό προσλαμβάνεται ως εκπλήρωση χρέους αλλά αποτελεί
ταυτόχρονα και μια συνθήκη με χαρακτηριστικά τραγικότητας που την καθιστούν
τραυματική.
Το ηθικό βάρος της ολοκλήρωσης των ηρώων πεσόντων αποκαλύπτεται και από το γεγονός
πως μέχρι και σήμερα η συνειδητοποίηση εκ μέρους των κατοίκων ότι υπάρχουν αντίγραφα
165 Πληροφορία από τον Θεόδωρο Εμμ. Σταυρουλάκη, ο οποίος αναφέρει ότι ο πατέρας του Εμμανουήλ
Σταυρουλάκης είχε στήσει τα ηρώα που έφτιαχνε ο Γ. Κανακάκης σε πολλά μέρη της Κρήτης
166 Εμμανουήλ Σταυρουλάκης, Συνέντευξη…, ό.π., Ο αδελφός του Εμμ. Σταυρουλάκη είχε εκτελεστεί στην
Αττική, σε μία από τις εκτελέσεις στο Χαϊδάρι.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 78
των γλυπτών αυτών στα ηρώα άλλων περιοχών αντιμετωπίζεται με περίσκεψη και
απογοήτευση. Ο Σπύρος Μαρνιέρος, ο σημαντικότερος μελετητής του συγκεκριμένου
γεγονότος, 167 σημείωσε για το φαινόμενο αυτό: «Με “πατέντα” το Ηρώον Γερακάρη, αν είναι
το πρώτο (πανομοιότυπο στήθηκε και στ’ Αλικιανού), έχει γεμίσει Βωμούς η Κρήτη. Όσο κι
αν τούτο έγινε (υποθέτουμε) από οικονομικούς λόγους, αποτελεί φαινόμενο παράδοξο κι
ασυμβίβαστο προς τα δείγματα της καλλιτεχνικής ευαισθησίας που μας άφησε ο
συμπατριώτης μας δημιουργός». 168
Φαίνεται πως η μοναδικότητα του γεγονότος και
της θυσίας των τιμώμενων νεκρών συνδεόταν κατά
κάποιο τρόπο στη συλλογική συνείδηση με τη
μοναδικότητα του μνημείου. Επρόκειτο για το
κορυφαίο σύμβολο της ιστορικής ταυτότητας κάθε
κοινότητας και η επανάληψή του σε διαφορετικά
περιβάλλοντα ξένιζε και προκαλούσε
συναισθηματική ματαίωση στους κατοίκους των
χωριών αυτών. Όμως η παραγωγή αντιγράφων
ήταν συνήθης πρακτική και μάλιστα καλούπια του
Γ. Κανακάκη φυλάσσονται στο γλυπτικό αρχείο
του στο Ρέθυμνο, ανάμεσα στα οποία και το ένα
ανάγλυφο του μνημείου του Γερακαρίου. (Εικόνα
21)

3.2 Η νοηματοδότηση των Ηρώων πεσόντων
3.2.1 Η ύλη παίρνει το λόγο. Ο χώρος των μνημείων και τα γλυπτά.

167 Αφιέρωμα στον Σπύρο Μαρνίερο και κατάλογος κειμένων του στο: Γιάννης Παπιομύτογλου, «Σπύρος
Μαρνιέρος», Πολιτιστικό Ρέθυμνο, (Ημερομηνία πρόσβασης 29 Ιουνίου
2023),https://www.politistikorethymno.org/%CF%83%CF%80%CF%85%CF%81%CE%BF%CF%83-
%CE%BC%CE%B1%CF%81%CE%BD%CE%B9%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%83/
168 Σπύρος Μαρνιέρος, Η Αντίσταση στο Αμάρι. Ενθυμήματα Αλεξάνδρου Κοκονά, (Αθήνα: χ.ε., 1984), σ.233
σημ.1 · προσωπική μαρτυρία της γράφουσας από συζητήσεις με κατοίκους των χωριών αυτών.
Εικόνα 21 Καλούπι από το αρχείο του
γλύπτη Γ. Κανακάκη με την μία από τις
απεικονίσεις του μνημείου στο Γερακάρι .
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 79
Ο όρος «μνημείο» ή «ηρώο πεσόντων» αποδίδει ένα σύνολο το οποίο αποτελείται από το
γλυπτό και τον χώρο που το περιβάλει. Ο γλύπτης Γ. Κανακάκης φρόντιζε ιδιαίτερα το
σύνολο αυτό καθώς, όπως αναφερόταν και σε άρθρο γραμμένο από την Λέλα Παλαιολόγου,
σύζυγό του, «Έχει πάρει πτυχίο τοπογράφου και τα βάθρα του, που τα κάνει μόνος του, είναι
εναρμονισμένα με τα έργα του και τα ολοκληρώνουν». 169 Η σύνθεση των μνημείων φαίνεται
να έχει την έμπνευσή της στα μνημεία των Βαλκανικών Πολέμων και είναι πολύ πιθανό η
σχέση αυτή να οφείλεται στις επιλογές του γλύπτη. 170 Είναι πιθανό επίσης κάτοικοι των
χωριών αυτών που πολέμησαν στη βόρεια Ελλάδα να είχαν δει τα μνημεία των Βαλκανικών
Πολέμων και να ήθελαν να δημιουργήσουν ένα μνημείο σ’ αυτά τα πρότυπα.
Η νοηματοδότηση των μνημείων, γλυπτού και περιβάλλοντα χώρου, αποδίδεται τόσο με
οπτικά στοιχεία όσο και με το λόγο, γραπτό και προφορικό με τον οποίο επενδύονται. Ποιο
σύνθετα είναι τα δρώμενα, κυρίως τελετουργικού χαρακτήρα, που συνδυάζουν περισσότερα
στοιχεία για την απόδοση νοήματος. 171
Αρχικά, η χωροθέτηση των ηρώων πεσόντων αποτέλεσε καίριο ζήτημα για όλες τις
κοινότητες. Βασική επιδίωξη των κατοίκων ήταν η ταύτιση του χώρου του μνημείου με το
χώρο της εκτέλεσης των νεκρών στους οποίους ήταν αφιερωμένο, καθώς θα λειτουργούσε
και ως οστεοφυλάκιο για τα οστά τους. Αυτή η επιδίωξη αντέβαινε την παράδοση του
καθορισμού χώρων για τους νεκρούς έξω από τα όρια της κατοίκησης των οικισμών. Η
παράδοση αυτή βέβαια είχε ήδη διαταραχθεί με την ταφή των νεκρών στους χώρους
εκτέλεσης και οι επιζώντες θεωρούσαν αυτονόητη την παραχώρηση των χώρων αυτών στους
συγκεκριμένους νεκρούς εσαεί.
Ταυτόχρονα, όμως, η επιλογή του χώρου ανέγερσης κάθε μνημείου ήταν και πολιτική
απόφαση και το Υπουργείο Ανοικοδομήσεως είχε αποφασιστικό ρόλο σε αυτή την επιλογή,
μέσω της διαμόρφωσής των ρυμοτομικών σχεδίων των οικισμών. Σε αρκετές περιπτώσεις
υπήρξαν σχετικά προβλήματα και προβληματισμοί ενώ διαμορφώθηκαν και παράλληλοι
χώροι για τη μνημόνευση των νεκρών αυτών. Σήμερα και τα πέντε μνημεία βρίσκονται επί

169 Λέλα Παλαιολόγου- Κανακάκη, «Γιάννης Κανακάκης. Η συμμετοχής της Ελλάδας στον κοινό αγώνα της
λευτεριάς στο έργο ενός γλύπτη», Πυρσός, τχ. 2,(1965), σ.18-19
170 Ο Γ. Κανακάκης ήταν μαθητής του γλύπτη Θωμά Θωμόπουλου. Το εργαστήριο του Θωμά Θωμόπουλου
αναλάμβανε μαζικές παραγγελίες για την κατασκευή μαρμάρινων στηλών για ηρώα, όπως αναφέρεται στο
Συραγώ Τσιάρα, Τοπία…, ό.π., σ.54
171 Σταύρος Σταυρίδης «Η Σχέση χώρου και χρόνου στη συλλογική μνήμη», στο (επιμ.) του ίδιου, Μνήμη και
εμπειρία του χώρου, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2006), σ.169

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 80
του κεντρικού δρόμου, τα τέσσερα από αυτά εντός των οικισμών, τρία από τα οποία πάνω σε
πλατεία.
Στο Καρδάκι το μνημείο έχει στηθεί στον χώρο της εκτέλεσης και διαμορφώνει την πλατεία

Εικόνα 22 Ο χώρος του μνημείου στο Καρδάκι

του οικισμού. (Εικόνα 22) Είναι οριοθετημένο με χαμηλό κάγκελο και λευκές πλάκες στο
δάπεδο. Στο κέντρο βρίσκεται, υπερυψωμένος κοινός τάφος, οστεοφυλάκιο των νεκρών. Το
σκηνικό παραπέμπει περισσότερο σε νεκροταφείο. Ακριβώς δίπλα στο μνημείο έχει
διαμορφωθεί και είναι προσβάσιμος ο χώρος όπου σύρθηκαν, κάηκαν και καταπλακώθηκαν
από την ανατίναξη του κτιρίου τα σώματα των νεκρών. (Εικόνα 23) Η μερική αναστύλωση
του χώρου διατηρεί την αίσθηση της καταστροφής κατά τρόπο που παραπέμπει στην

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 81

Εικόνα 23 Ο χώρος πυρπόλησης των εκτελεσμένων στο Καρδάκι

πυριτιδαποθήκη του Αρκαδίου. Στον χώρο αυτό, ο οποίος είναι πάντα ανοιχτός στον
επισκέπτη, έχουν τοποθετηθεί οι φωτογραφίες των εκτελεσμένων και στο βάθος κυριαρχεί
ξύλινος σταυρός με μεταλλικό ειλητάριο και στεφάνι. Η διαμόρφωση αυτή εστιάζει στο
μαρτυρικό θάνατο των συγκεκριμένων νεκρών και τονίζει την πρόθεση των δημιουργών 172 να
αποτελεί ο χώρος τόπο προσκυνήματος.
Στο Γερακάρι το ρυμοτομικό σχέδιο προέβλεπε μεγάλη κεντρική πλατεία πολύ κοντά στο
χώρο της εκτέλεσης και εκεί στήθηκε το μνημείο και τοποθετήθηκαν τα οστά των νεκρών
της Κατοχής. 173 Αργότερα έγινε μετάθεση του βωμού σε πιο κεντρική θέση μέσα στην
πλατεία. (Εικόνα 24Εικόνα 24) Ο βωμός στέκεται στο τέρμα ενός μαρμάρινου διαδρόμου,
υψωμένου με τρεις αναβαθμούς. Εντός της πλατείας, παραδίπλα από το μνημείο πεσόντων
έχει στηθεί και προτομή του Σταυρούλη Κουτελιδάκη, του οποίου τρείς γιοι σκοτώθηκαν
στους πολέμους του 20 ου αιώνα και ένας γιός κι ένας γαμπρός του εκτελέστηκαν στο
Γερακάρι. 174 Η πλατεία αυτή ονομάστηκε «Πλατεία Ηρώων» 175 και την είσοδο σηματοδοτεί
172 Δεν έχουν διερευνηθεί τα πρόσωπα και οι διαδικασίες διαμόρφωσης του χώρου αυτού.
173 Αργότερα οι κάτοικοι του χωριού, που δεν είχαν αποδεχτεί αυτή την επιλογή, μετέφεραν τα οστά στο χώρο
της εκτέλεσης.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 82
διακριτική μαρμάρινη πλάκα με το όνομα της πλατείας και ένα περιστέρι που κρατάει κλαδί
ελιάς. Σε μεταγενέστερο χρόνο οι κάτοικοι του χωριού μετέφεραν τα οστά στο χώρο της
εκτέλεσης. 176

Εικόνα 24 Ο χώρος του μνημείου στο Γερακάρι

Στην Κρύα Βρύση το μνημείο έχει τοποθετηθεί στην πλατεία του οικισμού, ανάμεσα στο
χώρο εγκλεισμού και στο χώρο εκτέλεσης των νεκρών. 177 (Εικόνα 25) Το μαρμάρινο βάθρο
του μνημείου, είναι στημένο εντός περιβόλου. Ο περίβολος, ο οποίος είναι ένα χτιστό
παρτέρι με φυτά, έχει επενδυθεί από την εσωτερική πλευρά με μάρμαρο. Εντός του
περιβόλου το δάπεδο είναι, επίσης, καλυμμένο με μάρμαρο. Τα οστά των νεκρών έχουν
τοποθετηθεί στο κτίσμα που ανοικοδομήθηκε στο χώρο της εκτέλεσης, σε κοινή προθήκη
ορατή στους επισκέπτες. Κατά μήκος του τοίχου πάνω από την προθήκη έχουν αναρτηθεί οι
φωτογραφίες των νεκρών ενώ μία σειρά καντήλια, ένα για κάθε νεκρό, συνοδεύουν τις
φωτογραφίες. (Εικόνα 26)

174 Το όνομα του Σταυρούλη Κουτελιδάκη είναι ένα από τα δύο ονόματα που αναγράφονται στη βάση του
μνημείου ως εκείνοι που μερίμνησαν για την ανέγερση του μνημείου.
175 Δεν έχει προσδιοριστεί ο χρόνος ονοματοθεσίας της πλατείας.
176 Στη μετακομιδή των οστών γίνεται αναφορά παρακάτω
177 Οι άνδρες που προορίζονταν για εκτέλεση κρατούνταν μέσα στην εκκλησία και από εκεί μετακινούνταν στο
χώρο του κοινοτικού γραφείου όπου βρήκαν το θάνατο. Και τα δύο κτήρια καταστράφηκαν.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 83

Εικόνα 26 Ο χώρος του μνημείου στην Κρύ α Βρύση

Εικόνα 25 Οι φωτογραφίες των νεκρών στο χώρο όπου πυρπολήθηκαν τα σώματά τους στην
Κρύα Βρύση

Στις Βρύσες το μνημείο έχει στηθεί πάνω στον κεντρικό δρόμο στο σημείο όπου έγιναν οι
εκτελέσεις. 178 (Εικόνα 27Εικόνα 27) Εδώ οι κάτοικοι, συγγενείς των θυμάτων, φαίνεται πως

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 84
έδρασαν αυτοβούλως φέρνοντας τον Τομέα Ανοικοδομήσεως προ τετελεσμένου. Όπως
πληροφορούμαστε από επιστολή του προέδρου της κοινότητας, υπήρξε προβληματισμός για
την συγκεκριμένη θέση καθώς βρίσκεται ακριβώς πάνω στον δρόμο, ο οποίος μάλιστα δεν
μπορεί να προεκταθεί ούτε προς την απέναντι πλευρά καθώς οριοθετείται από βράχο. 179 Ο
περιβάλλον χώρος του μνημείου εκτείνεται κατά μήκος του δρόμου. Εδώ το μνημείο
παραπέμπει, επίσης, σε νεκροταφείο, καθώς δεξιά και αριστερά από την ανάγλυφη μορφή
έχουν τοποθετηθεί στο δάπεδο δύο μαρμάρινες πλάκες που σκεπάζουν τα οστεοφυλάκια των
νεκρών ενώ όλο το δάπεδο του χώρου είναι σήμερα καλυμμένο με γκαζόν. 180

Εικόνα 27 Ο χώρος του μνημείου στις Βρύσες

Στο Άνω Μέρος το ζήτημα της θέσης του μνημείου εξελίχθηκε σε σοβαρό θέμα που
καθυστέρησε για χρόνια την ολοκλήρωσή του. Και εδώ οι κάτοικοι επιδίωξαν την ανέγερση
ηρώου στον χώρο των εκτελέσεων. Μάλιστα στο ρυμοτομικό σχέδιο του οικισμού
προβλεπόταν η δημιουργία πλατείας που θα περιλάμβανε το σχολείο και την εκκλησία και θα
μπορούσε να επεκταθεί προς τα ανατολικά περικλείοντας και τον εν λόγω χώρο. 181 Όμως,
178 Γεώργιος Κουκλινός, «Βρύσες. Το ομορφοχώρι του Αμαρίου», Κρητική Εστία, χρόνος 31, τχ. 256-257
(Ιούλιος – Αύγουστος 1980), σ.278-282 και σ.296
179 Αλληλογραφία μεταξύ του Προέδρου της κοινότητας Βρυσών του Νομομηχανικό Ρεθύμνου και του Τομέα
Ανοικοδομήσεως 13Β, Μάιος 1948,
180 Σε φωτογραφίες φαίνεται ότι αρχικά το δάπεδο ήταν καλυμμένο με λευκές πλάκες.
181 Σχετική έγκριση του Υπουργού Ανοικοδομήσεως Εμμ. Παπαδογιάννη, αρ. πρωτ. 374795/3-10-1949 211
Επιστολή του προέδρου της Κοινότητας Άνω Μέρους προς τη Νομαρχεία Ρεθύμνου, αρ. πρωτ. 59/28-7-1951 212
Επιστολή του Ε. Ρουκουτάκη, Τομεάρχη 13Β, προς τη Νομαρχία Ρεθύμνης, αρ. Πρωτ. 2742/7-9-1951. 213 Ο
χώρος όπου βρίσκεται σήμερα το ηρώο πεσόντων παραχωρήθηκε δωρεάν στο μεγαλύτερο μέρος του από την

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 85
καθώς οι εκτελέσεις είχαν γίνει μέσα σε ιδιωτικές κατοικίες, έπρεπε να αντιμετωπιστεί το
ζήτημα εξεύρεσης στέγης για τους ιδιοκτήτες τους, προϋπόθεση που ήταν αδύνατο να
καλυφθεί από τους μόλις πέντε ανώνυμους πυρήνες που χτίστηκαν σ’ αυτόν τον οικισμό.
Τον Ιούλιο του 1951, ο πρόεδρος της κοινότητας ζήτησε την παρέμβαση της Νομαρχίας προς
την Υπηρεσία Οικισμού και Ανοικοδομήσεως ώστε να προσδιοριστεί η κατάλληλη θέση για
το μνημείο. Στην επιστολή ο πρόεδρος χαρακτήριζε την κατάσταση όπως είχε διαμορφωθεί
«ανομία» και «ασέβεια» και ζητούσε η Υπηρεσία να «επιληφθή της σχετικής μελέτης και
εξεύρει τόπον εντός του οικισμού, εξασφαλίζοντα όλους τους ευνοϊκούς παράγοντας δια να
στηθή το Ηρώον μας αυτό. Ήτοι στερεώτητα εδάφους, ευρύτητα χώρου και ανεμπόδιστον
θέαν». 211
Η Υπηρεσία απέρριψε τη θέση στο χώρο των εκτελέσεων, αν και τη θεωρούσε ως την πιο
κατάλληλη, επειδή εκεί υπήρχαν κατοικίες σε καλή κατάσταση. Πρότεινε, λοιπόν, να στηθεί
το Ηρώο δυτικά της εκκλησίας, δίπλα σε αυτήν, και να εξασφαλισθεί η πρόσβαση με πλατιές
σκάλες, αφού υπήρχε σημαντική υψομετρική διαφορά από το δρόμο. 212
Φαίνεται, όμως, πως η θέση αυτή δεν ικανοποιούσε τους κατοίκους γιατί τελικά το μνημείο
στήθηκε σε εντελώς διαφορετική θέση, έξω από τον οικισμό. Πώς και γιατί πάρθηκε μια
τέτοια απόφαση δεν έχει προσδιοριστεί. 213 Με την επιλογή τους, όμως, αυτή οι κάτοικοι
έκαναν φανερό ότι ουσιαστικά εκείνο που συνέδεε το μνημείο αυτό με τους συγκεκριμένους
νεκρούς δεν ήταν η αρχιτεκτονική του θέση αλλά τα χαρακτηριστικά του και η λειτουργία
του.
Τελικά, για την αρχιτεκτονική ένταξη του μνημειακού συνόλου στο τοπίο, που τόσο
απασχόλησε αυτό το χωριό, δόθηκε προτεραιότητα στην επιλογή μιας τοποθεσίας η οποία θα
προσέδιδε αξία στη μνημόνευση των νεκρών μέσω της προβολής του ίδιου του μνημείου. 182
Το συνολικό αποτέλεσμα έχει χαρακτηριστικά του τύπου του μνημειακού λόφου καθώς
βρίσκεται έξω από την κατοικημένη περιοχή, λίγο πριν την είσοδο στο χωριό, σε μια
προβεβλημένη στροφή, απ’ όπου το μνημείο είναι ορατό από όλη σχεδόν την κοιλάδα του
Αμαρίου, ιδιαίτερα τα βράδια όταν είναι φωτισμένο. 183 (Εικόνα 28)
Ευθαλία Κατσαντώνη, της οποίας εκτελέστηκε ο σύζυγος, δύο γιοι και ο γαμπρός της στο Άνω Μέρος και ένας
ακόμα γιος της είχε σκοτωθεί πολεμώντας στη Μάχη της Κρήτης στο Ρέθυμνο. Πληροφορία από τον Διονύσιο
Χανδράκη, εγγονό της Ευθαλίας Κατσαντώνη, γιο του εκτελεσμένου γαμπρού της Διονυσίου Χανδράκη.
182 Για την απόδοση αξίας στη μνήμη των νεκρών μέσω της ύπαρξης ενός μνημείου ανεξάρτητα από το αν η
θέση του έχει κάποια χωρική ταύτιση με το θάνατο τους: Pierre Nora, “Between Memory…”, ό.π., σ.7-24,
σ.22

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 86

Εικόνα 28 Ο χώρος του μνημείου στο Άνω Μέρος

183 Συραγώ Τσιάρα, Τοπία…, ό.π., σ.58

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 87
Το γλυπτό έχει στηθεί πάνω σε πολυεπίπεδη μαρμάρινη εξέδρα που στεγάζει το
οστεοφυλάκιο. Τα οστά είναι τοποθετημένα σε κοινή προθήκη ορατή από τη νότια πλευρά.
Όμως, ενώ τα οστά των νεκρών προσδίδουν πένθιμο χαρακτήρα στο ηρώο, εντούτοις η
επιβλητική γυναικεία μορφή που ουσιαστικά αναδύεται από αυτά ισχυροποιεί τον ηρωικό
χαρακτήρα του μνημείου και υποδηλώνει
την εξασφάλιση της υστεροφημία των
συγκεκριμένων νεκρών. Στη σκηνογραφία
του χώρου, ο συνδυασμός του πένθους με
τη διατήρηση της μνήμης των νεκρών
επιτείνεται και από τη συνύπαρξη των
κυπαρισσιών, τα οποία επικρατούν ως
φυσικό στοιχείο, καθώς αγκαλιάζουν από
παντού το χώρο, με το μάρμαρο, που είναι
το κυρίαρχο υλικό.

Εικόνα 29 Το γλυπτό στο Άνω Μέρος

Εικόνα 30 Το γλυπτό στο Άνω Μέρος πίσω όψη

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 88
Στο Άνω Μέρος το ολόγλυφο γλυπτό είναι φιλοτεχνημένο σε πεντελικό μάρμαρο και έχει
ύψος περίπου δύο μέτρα. (Εικόνα 29) Πρόκειται για νεοκλασική αλληγορική
αναπαράσταση, όπου μια εύρωστη γυναικεία μορφή σμιλεύει στο μάρμαρο τα
ονόματα των ανδρών που εκτελέστηκαν κατά την καταστροφή του χωριού στις 22
Αυγούστου 1944. Η γυναίκα έχει τα μαλλιά πιασμένα σε αυστηρό κότσο και τα μανίκια
σηκωμένα. Το αριστερό της πόδι είναι λυγισμένο και κάτω από τον ανασηκωμένο χιτώνα
της αποκαλύπτεται ότι πατάει πάνω σε ένα χοντρό κλειστό βιβλίο. Πρόκειται για
αλληγορία της ιστορίας. 184 (Εικόνα 30) Το γλυπτό αυτό είναι το μοναδικό ολόγλυφο, από
όσα ανάλογα μνημεία στην Κρήτη εντοπίστηκαν κατά την έρευνα, το οποίο αναπαριστά
μια αλληγορική αφηρημένη έννοια. Ο γλύπτης Γ. Κανακάκης το περιέλαβε σε σύνολο
διακοσίων πενήντα περίπου έργων του, τα οποία εκτέθηκαν το 1950 στην Αθήνα. 185 Είναι
επίσης το μόνο από τα πέντε γλυπτά του Κέντρους για το οποίο έχουμε στοιχεία του
κόστους του, καθώς σε επιστολή της επιτροπής ανεγέρσεως αναφέρεται πώς το 1950 είχε
εξοφληθεί ο γλύπτης με το ποσό των 35.000.000 δρχ. 186 Χάλκινο αντίγραφο του
συγκεκριμένου γλυπτού
περιλαμβάνεται στο μνημείο για τη
Μάχη της Κρήτης στο Ηράκλειο. 187
(Εικόνα 31)
Στο Γερακάρι το μνημείο αναπαριστά
τετράπλευρο επιτύμβιο βωμό. (Εικόνα 32)
Δύο εκατέρωθεν πλευρές καλύπτονται από
μάρμαρο και οι άλλες δύο από ανάγλυφες
γυναικείες μορφές επιχρωματισμένες με
χρυσό. Στη μία πλευρά η γυναικεία μορφή
έχει χαρακτηριστικά ανάλογα με την
αλληγορία της ιστορίας στο Άνω Μέρος,
184 Ι. Μανιουδάκης, «Ο Κρητικός γλύπτης Γιάννης Κανακάκης», Ελληνική Δημιουργία τ.6, τχ.66, 1-11-1950
185 Ι. Μανιουδάκης, «Ο Κρητικός γλύπτης…», ό.π.
186 Επιστολή της Επιτροπής προς τη Νομαρχεία Ρεθύμνου, 14-5-1950,
187 Στο Ηράκλειο η επιγραφή είναι «ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΝΑΚΑΚΗΣ Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΕΠΟΙΕΙ». Η διαφορά στο
επίθετο πιθανώς αποτελούσε επιλογή των παραγγελιοδοτών ή του ίδιου του γλύπτη, ώστε να προταχθεί η
ιδιότητα της καταγωγής από την Κρήτη. Η τοποθέτηση του γλυπτού στο Ηράκλειο αναφέρεται στη δεκαετία
του 1970. Ψηφιακά ταξίδια στο χρόνο σε πολιτισμικά σταυροδρόμια από τον 13ο ως τον 20ό αιώνα. Η Κρητική
εμπειρία. Η πόλη του Ηρακλείου. Πάρκο Γεωργιάδη (Πύλη Βιττούρι) (Ημερομηνία πρόσβασης 9 Ιουνίου 2023)
Ιστοσελίδα Πολιτισμοί και τόποι μνήμης. https://explore.cure-
project.gr/routes/view/621cadd49fb4ce001a4eb10d/point/6218de359fb4ce001a4eb048
Εικόνα 31 Το μνημείο της Μάχης της Κρήτης στο
Ηράκλειο. Χάλκινο αντίγραφο του γλυπτού στο Άνω
μέρος

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 89
το δεξί χέρι είναι υπερυψωμένο, κρατάει γραφίδα και καταγράφει, το αριστερό είναι χαλαρό
και κρατάει δάφνινο στεφάνι.
Στην άλλη πλευρά του μνημείου του
Γερακαρίου έχει φιλοτεχ νηθεί η ίδια
γυναικεία μορφή που επιλέχθηκε και για
το μνημείο στις Βρύσες . ( Εικόνα 34 ) Αυτή
παραδοσιακή λιτή φοράει μορφή η
ελληνική φορεσιά παραπέμποντας στις
αλληγορικές απεικονίσεις τη ς Ελλάδας, οι
οποίες αναφέρονται στον αγώνα του 1821 .
Το ύφος της είναι αυστηρό, υπερήφανο
αλλά και πένθιμο ταυτόχρονα και κρατάει
δάφνινα στεφάνια στα χέρια, χέρια που
όμως είναι αφημένα κάτω . Με τη μορφή
αυτή πιθανόν να απέδιδε ο γλύπτης
ταυτόχρονα στοιχ εία εθνικά, δοξαστικά
αλλά και πένθους ή οργής.

Εικόνα 32 Ο βωμός στο Γερακάρι με τις γυναικείες
γλυπτές απεικονίσεις εκατέρωθεν

Εικόνα 3 3 Οι μορφές όπως παρουσιάζονται στα τέσσερα μνημεία

Στην Κρύα Βρύση σε ανάγλυφη παράσταση απεικονίζεται δόξα με φτερά. Έχει σηκωμένα τα
χέρια με τα οποία κρατάει δάφνινο στεφάνι. 188 (Εικόνα 34)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 90
Στο Καρδάκι έχει στηθεί μαρμάρινη στήλη
με τα ονόματα των μαρτύρων. 189 (Εικόνα
33) Η στήλη περιλαμβάνει
αρκετά
διακοσμητικά στοιχεία. Κλαδιά δάφνης
που «φυτρώνουν» από τη βάση
πλαισιώνουν τα ονόματα των
εκτελεσμένων μέχρι και την επιγραφή στο
πάνω μέρος σχηματίζοντας αψίδα.
Ανάμεσα στις απολήξεις των κλαδιών
δάφνης είναι χαραγμένος ένας σταυρός. Η
στήλη έχει επίστεψη που απολήγει σε δύο
ρόδακες. Στο κέντρο, ανάμεσα στους
ρόδακες έχει χαραχτεί σε χαμηλό
ανάγλυφο εντός κύκλου απεικόνιση
φοίνικα. Ο φοίνικας αναγεννιέται μέσα
από φλόγες με το σταυρό πάνω από το κεφάλι του και ακτίνες του πνεύματος
τον φωτίζουν, όπως απεικονιζόταν και στο πρώτο νόμισμα του ελληνικού
κράτους.
Οι γυναικείες γλυπτικές απεικονίσεις στα μνημεία αυτά παραπέμπουν στα ζωγραφικά
πρότυπα για την αλληγορική απόδοση της Ελλάδας όπως καθιερώθηκαν κατά το 19 ο αιώνα. 222
Τόσο οι γυναικείες μορφές όσο και τα διακοσμητικά στοιχεία εντάσσουν το γεγονός που
μνημονεύεται στην εθνική ιστορία και παράδοση αποδίδοντάς του δοξαστικό χαρακτήρα και
ενισχύοντας την έννοια της συνέχειας και της διαχρονικότητας του έθνους με την ένταξη και
της τοπικής ιστορία σε αυτό. 190 Στοιχεία όπως ο φοίνικας στο Καρδάκι και η αλληγορία της
Ελλάδας προκαλούν τη σύνδεση του αγώνα και της θυσίας των τιμώμενων με το έπος του
1821 ενώ ο σταυρός τονίζει το θρησκευτικό χαρακτήρα της μνημόνευσης και καθαγιάζει το
μαρτυρικό θάνατό των εκτελεσμένων. Η πρόσληψη αυτή ισχυροποιείται και μέσω του
188 Το συγκεκριμένο γλυπτό υπάρχει και στο μνημείο στο χωριό Πρασσές Ρεθύμνου.
189 Η μαρμάρινη στήλη είναι ο τύπος μνημείου πεσόντων που συναντάται πιο συχνά στα ηρώα της εποχής. 222
Άγγελος Παληκίδης Τέχνη & ιστορική συνείδηση στην Ελλάδα του 19 ου αιώνα, (Αθήνα:Gutenberg, 2021), σ.79-
94
190 Συραγώ Τσιάρα, Τοπία…, ό.π., σ.64

Εικόνα 34 Η μαρμάρινη στήλη στο μνημείο στο
Καρδάκι

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 91
σταυρού και στο Γερακάρι στο δεύτερο μνημείο το οποίο στήθηκε αργότερα στο χώρο όπου
πραγματοποιήθηκαν οι εκτελέσεις 191 (Εικόνα 35) Η θυσία των συγκεκριμένων νεκρών
καταγράφεται στην εθνική ιστορία, τα στέφανα δάφνης, που σκεπάζουν τους νεκρούς και
περιβάλλουν τα ονόματά τους, δοξάζουν τη μνήμη τους.

Εικόνα 35 Το σύγχρονο μνημείο στο Γερακάρι
στεγάζει σήμερα τα οστά των κατοίκων του χωριού
που εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής, οι
περισσότεροι από αυτούς στις 22 Αυγούστου 1944

3.2.2 Επιγραφές. Ρητά μηνύματα στα ηρώα πεσόντων
Εκτός από τα άρρητα στοιχεία στα ηρώα αυτά υπάρχουν επιγραφές που αποδίδουν
συγκεκριμένο νόημα στο γεγονός που τιμάται και δηλώνουν στον θεατή τις οπτικές των
παραγγελιοδοτών των μνημείων. Οι επιγραφές στα μνημεία έχουν σημαντικές ομοιότητες
τόσο στην οργάνωσή τους όσο και στο περιεχόμενο και από τη συνεξέταση τους γίνεται
αμέσως αντιληπτό πως η περιοχή παρουσιάζει ομοιομορφία ως προς τη νοηματοδότηση του
γεγονότος.
191 Στο μνημείο αυτό θα γίνει αναφορά στη συνέχεια.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 92
Η ημερομηνία 22 Αυγούστου 1944, πρώτη μέρα της επιχείρησης και ημέρα ομαδικών
εκτελέσεων των ανδρών που είχαν επιλέξει οι Γερμανοί, η οποία συμπεριλαμβάνεται στην
κεντρική επιγραφή κάθε ηρώου, συμπυκνώνει τη συνολική εμπειρία από τις επιχειρήσεις που
κράτησαν οκτώ ημέρες. Έτσι και όσοι εκτελέστηκαν τις επόμενες ημέρες μέσα στους
οικισμούς έχουν καταχωρηθεί με ημερομηνία θανάτου στις 22 Αυγούστου. 192
Κεντρική θέση σε όλα τα μνημεία έχει ο κατάλογος νεκρών. 226 Στον κεντρικό κατάλογο
αναγράφονται όλοι οι εκτελεσμένοι των ημερών εκείνων 193 ενώ σε συμπληρωματικούς
καταλόγους αναγράφονται νεκροί με καταγωγή από την ίδια κοινότητα οι οποίοι έχασαν τη
ζωή τους σε πολέμους του 20 ου αιώνα. Οι ομαδοποιήσεις μπορεί να είναι πολύ
συμπεριληπτικές ή με πολλές κατηγορίες ανάλογα με τα δεδομένα του κάθε οικισμού. Για
τους νεκρούς του ΒΠΠ, για παράδειγμα, στο Άνω Μέρος υπάρχουν πέντε διαφορετικές
ομάδες ενώ στα άλλα χωριά μία. Είναι σαφές ότι οι κατάλογοι αυτοί είχαν στόχο να
διασώσουν τα ονόματα των προσώπων αυτών στη μνήμη για το παρελθόν της κοινότητας. 228
Ωστόσο μνημονεύονται και χαρακτηριστικά που διακρίνουν τους νεκρούς μεταξύ τους, όπως
ο τόπος καταγωγής τους. 194 Η επισήμανση αυτή αφορά νεκρούς που εκτελέστηκαν στη
συγκεκριμένη κοινότητα, επειδή βρέθηκαν εκεί, αλλά δεν ήταν μόνιμοι κάτοικοί της. 195 Οι
κοινότητες τίμησαν αυτούς τους νεκρούς περιλαμβάνοντάς τους στα ηρώα τους. 196 Στις

192 Δεν είναι εφικτό να προσδιοριστεί η ημέρα θανάτου του καθενός από τους υπόλοιπους νεκρούς καθώς δεν
υπάρχουν τέτοια στοιχεία. Ακόμα και τότε, όταν εκδόθηκαν οι ληξιαρχικές πράξεις θανάτου, δηλώθηκαν όλοι
την ίδια μέρα. Γνωρίζουμε, όμως, με βεβαιότητα ότι κάποιοι από αυτούς εκτελέστηκαν τις επόμενες ημέρες. 226
Τον αριθμό των νεκρών κατάφερε να υπολογίσει με ακρίβεια μετά από πολύχρονη έρευνα ο Σπύρος
Μαρνιέρος. Τα διαφορετικά σημεία εκτέλεσης και η εκτέλεση ανδρών με καταγωγή από διαφορετικούς
οικισμούς είχαν ως συνέπεια τη μνημόνευσή ορισμένων από αυτούς σε περισσότερα του ενός μνημεία με
αποτέλεσμα ο αριθμός να μεταβάλλεται και να πλησιάζει κάποιες φορές τους διακόσιους, όταν υπολογίζονταν
και άλλοι νεκροί της κατοχής. Σπύρος Μαρνιέρος «Οι εκτελεσμένοι στο Κέντρος: Ο ακριβής αριθμός και
συναφείς πληροφορίες», Κρητική Ενότης, φ.42 (1984). Αναφορά του συγκεκριμένου άρθρου από Γιάννης
Παπιομύτογλου, «Σπύρος Μαρνιέρος», ό.π.
193 Στο Γερακάρι οι νεκροί της επιχείρησης έχουν χωριστεί ουσιαστικά σε τρεις ενότητες, μία για όσους
εκτελέστηκαν ομαδικά με επιλογή εκείνο το πρωί και μία γι’ αυτούς που εκτελέστηκαν σποραδικά μέσα στο
χωριό ενώ Γερακαριανοί που εκτελέστηκαν την ίδια μέρα στο Καρδάκι έχουν συμπεριληφθεί στην ενότητα με
τους άλλους νεκρούς της Κατοχής που εκτελέστηκαν εκτός του χωριού. 228 Maurice Halbwachs, Τα
κοινωνικά…, ό.π., σ.198.
Για τη διατήρηση των ονομάτων των νεκρών αξιοποιήθηκε και η παλαιότερη πολιτισμική πρακτική της
ονοματοδοσίας νεότερων μελών των οικογενειών τους με τα ονόματά των συγκεκριμένων νεκρών. Έτσι δόθηκε
το όνομά τους σε αγέννητα παιδιά τους ή σε ανίψια και αργότερα βέβαια στα εγγόνια τους.
194 Έλενα Μαμουλάκη, «Η διαχείριση της μνήμης…», ό.π., σ.169
195 Στο Άνω Μέρος οι Γερμανοί ξεχώρισαν τους ξένους από τις ταυτότητές τους και δεν εκτέλεσαν κανέναν από
αυτούς. Κάτοικοι και μελετητές επισημαίνουν το γεγονός αυτό με την έννοια ότι η μετακίνηση και παραμονή σε
αυτά τα χωριά θεωρούνταν συνήθως ύποπτη από τους κατακτητές. Στα χωριά Γερακάρι και Κρύα Βρύση
εκτελέστηκαν κάτοικοι άλλων χωριών που βρέθηκαν εκεί.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 93
Βρύσες μάλιστα οι τρεις κάτοικοι του Σμιλέ αναφέρονται χωρίς καμία επισήμανση μαζί με
τους Βρυσανούς νεκρούς. Επίσης αναγράφονται ιδιότητες που καθιστούσαν κάποιο νεκρό
διακεκριμένο μέλος της κοινότητας, όπως το επάγγελμα ή κάποιο αξίωμα πολιτικό,
θρησκευτικό ή στρατιωτικό.
Οι κύριες επιγραφές πάνω από τους καταλόγους των νεκρών στο Καρδάκι, το Γερακάρι και
την Κρύα Βρύση είναι σχεδόν ίδιες. Στο μνημείο της Κρύας Βρύσης, που είναι το
μεταγενέστερο από τα τρία, η επιγραφή αναφέρει: «ΕΝΘΑΔΕ ΕΞΕΤΕΛΕΣΘΗΣΑΝ ΥΠΟ
ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΤΗΝ 22-8-1944 ΚΑΙ ΚΕΙΝΤΑΙ ΟΙ ΚΑΤΩΘΙ ΟΛΟΚΑΥΤΩΘΕΝΤΕΣ
ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΡΕΣ». Και στα τρία μνημεία χρησιμοποιούνται οι ίδιες λέξεις με διαφορετική
σύνταξη και μόνο στο Καρδάκι, που ήταν το πρώτο μνημείο, λείπει η λέξη
«ολοκαυτωθέντες». Βέβαια, το στοιχείο της καύσης μνημονεύεται σε όλα τα χωριά. Στο
Καρδάκι αναφέρεται δύο φορές η λέξη «έκαψαν» στην επιγραφή στο χώρο δίπλα από το
ηρώο. Στο Άνω Μέρος μάλιστα αναφέρεται η πυρπόληση ολόκληρου του χωριού στην
επιγραφή του καταλόγου των νεκρών αποδίδοντας στο ηρώο χαρακτήρα τόπου μνήμης για
τη συνολική εμπειρία των κατοίκων, το θάνατο και την καταστροφή. 197 Αναλυτική αναφορά
στην πυρπόληση του χωριού γίνεται και στην Κρύα Βρύση στην επιγραφή δίπλα στο ηρώο.
Οι επιγραφές με τη φράση «ενθάδε κείνται» επικύρωναν την σύνδεση του χώρου με τους
συγκεκριμένους νεκρούς. Η φράση αυτή δηλώνει πως οι νεκροί, τα ονόματα των οποίων
αναγράφονται στον κεντρικό κατάλογο, αναπαύονται σ’ αυτό το χώρο, γεγονός που οδηγεί
στην πρόσληψη του χώρου και ως νεκροταφείου. Παρότι όμως τα οστά των νεκρών
βρίσκονται εκεί, στις προφορικές αναφορές χρησιμοποιείται ο όρος κενοτάφιο αντί του όρου
οστεοφυλάκιο που ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Είναι πιθανό η σύγχυση αυτή να
προέρχεται από τη συνειρμική σύνδεση των ηρώων πεσόντων με τα μνημεία για τον
Άγνωστο Στρατιώτη, καθώς, μάλιστα, εκτός από τους νεκρούς της συγκεκριμένης
επιχείρησης, οι περισσότεροι νεκροί που μνημονεύονται στα ηρώα έχουν ταφεί σε
άγνωστους τόπους. Αλλά και για τους συγκεκριμένους νεκρούς ο τρόπος εκτέλεσης και
ταφής τους απομάκρυνε τη δυνατότητα ταυτοποίησης και απόδοσης στους οικείους τους των
οστών τους, γεγονός που δημιουργούσε ένα έλλειμα στην ανάγκη των οικογενειών για

196 Τα οστά των ανθρώπων αυτών παρέμειναν επίσης εκεί καθώς δεν ήταν δυνατό να διαχωριστούν από αυτά των
άλλων νεκρών αφού καταπλακώθηκαν όλοι μαζί.
197 Η επιγραφή στο Άνω Μέρος: «ΕΚΤΕΛΕΣΘΕΝΤΕΣ ΥΠΟ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΤΗΝ 22-8-1944 ΕΙΣ ΑΝΩ
ΜΕΡΟΣ ΟΤΕ ΕΠΙΡΠΟΛΗΘΗ ΟΛΟΚΛΗΡΟΝ ΤΟ ΧΩΡΙΟΝ»

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 94
φροντίδα των νεκρών. 233 Γι’ αυτό και η οπτική του νεκροταφείου ήταν πιο εμφανής στις
τελετουργίες που συντελούνταν στο χώρο του μνημείου τα πρώτα χρόνια. Μία δεύτερη
εκδοχή για τον όρο «κενοτάφιο» είναι να πρόκειται για παράφραση του όρου «κοινοτάφιο».
Ωστόσο, στον προφορικό λόγο της περιοχής οι χώροι αυτοί αποκαλούνται ως σύνολο «Ηρώο
πεσόντων» ή «Ηρώο».
Παράλληλα, όμως, με τον τοπικό χαρακτήρα των μνημείων, είναι εμφανής η επιδίωξη να
αναδειχθεί και να ισχυροποιηθεί μέσω αυτών η ενότητα της περιοχής με το ελληνικό έθνος.
Οι νεκροί της συγκεκριμένης επιχείρησης στις τρεις όμοιες επιγραφές αποκαλούνται
«εθνομάρτυρες». Επιπλέον, φράσεις από αρχαία ελληνικά κείμενα επιλέγονται για να
ερμηνεύσουν το τοπικό γεγονός και να το εντάξουν στην ελληνική ιστορία, επενδύοντας την
συγκεκριμένη καταστροφή με χαρακτηριστικά εθνικού αγώνα για την άμυνα και
απελευθέρωση της χώρας. Στην Κρύα Βρύση
έχει χαραχθεί στο επάνω μέρος της στήλης με
τον κατάλογο των νεκρών η φράση του
Τυρταίου «ΤΕΘΝΑΜΕΝΑΙ ΓΑΡ ΚΑΛΟΝ ΕΝΙ
ΠΡΟΜΑΧΟΙΣΙ ΠΕΣΟΝΤΑ ΑΝΔΡ’
ΑΓΑΘΟΝ». 234 (Εικόνα 36) Δεν είναι άσχετο με
αυτή την πρόθεση ότι στα τέσσερα μνημεία
υπάρχει ξεχωριστή ενότητα για τους νεκρούς
στους πολέμους 1912-1922, όπου
μνημονεύονται νεκροί από τους Βαλκανικούς
πολέμους και έπειτα, όταν, δηλαδή, και η
Κρήτη ενώθηκε με την Ελλάδα. 235

233 Για τον τρόπο μνημόνευσης των στρατιωτών στα στρατιωτικά νεκροταφεία βλ. George L. Mosse, Fallen
Soldiers. Reshaping the Memory of the World Wars, (Οξφόρδη και Νέα Υόρκη: Oxford University Press,
1990), σ.80-85
234 Μετάφραση: για την πατρίδα στην πρώτη γραμμή πολεμώντας να πέσει σαν παλικάρι κανείς είναι μεγάλη
τιμή. Θρασύβουλος Σταύρου, https://www.greek-
language.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/poetry/browse.html?text_id=52#m1
Και στο Γερακάρι έχει χαραχθεί η φράση από την Ιλιάδα του Ομήρου «ΕΙΣ ΟΙΩΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΣ ΑΜΥΝΕΣΘΑΙ
ΠΕΡΙ ΠΑΤΡΗΣ», αυτή τη φορά για τους νεκρούς των πολέμων 1912-1922.Ομήρου Ιλιάδα, Ραψωδία Μ,
στ.243, https://www.greek-
language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=158&page=107

Εικόνα 36 Επιγραφές πάνω από τον
κατάλογο των εκτελεσμέ ν ων στην Κρύα

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 95
235 Σε άλλα αντίστοιχα μνημεία στην Κρήτη, όπως στο Βαφέ Αποκορώνου μνημονεύονται και νεκροί από την
περίοδο της τουρκοκρατίας. Αυτό δεν συμβαίνει σε κανένα από τα πέντε μνημεία που εξετάζονται εδώ.
Στην ομαδοποίηση των νεκρών
παρουσιάζονται και κάποιες
διαφοροποιήσεις. Στο Άνω Μέρος, για
παράδειγμα, έχει δημιουργηθεί ξεχωριστή
ενότητα για την Εθνική Αντίσταση και οι
ενότητες για τους νεκρούς του ΒΠΠ είναι
πέντε έναντι της μίας που υπάρχει στα άλλα
χωριά. Αυτή η διαφοροποίηση μαρτυρά
αυξημένη επεξεργασία των γεγονότων του
πολέμου η οποία απαιτούσε χρόνο και το πιο
πιθανό είναι ότι οφείλεται στη
μεταγενέστερη ολοκλήρωση του μνημείου σε
σχέση με τους άλλους οικισμούς. (Εικόνα 37)
Στην ίδια στήλη, στη θέση που αρχικά
αναγραφόταν «Συμμοριτοπόλεμος» ο
προσδιορισμός άλλαξε σε «Εμφύλιος
Πόλεμος». (Εικόνα 38) Η αλλαγή αυτή έγινε
τη δεκαετία του 1980 μετά από απαίτηση
μελών της κοινότητας που ασχολήθηκαν
ενεργά με τη μνημόνευση των γεγονότων και
επέλεξαν να επιμείνουν στην συγκεκριμένη
αλλαγή στη φρασεολογία που
χρησιμοποιούνταν τόσο στην επιγραφή όσο
και στις εκφωνήσεις των πανηγυρικών, παρά
Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο.
τις αντιδράσεις που είναι ευνόητο πως αντιμετώπισαν.

Εικόνα 37 Κατηγοριοποίηση νεκρών 1940 – 1968 στο
μνημείο στο Άνω Μέρος

Εικόνα 38 Επιγραφή στο μνημείο στο Άνω
Μέρος, η αρχική χάραξη “Συμμοριτοπόλεμος”
αργότερα άλλαξε σε “Εμφύλιος πόλεμος”.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 96
Προσθήκε ς στη νοηματοδότηση έγιναν, επίσης,
Εικόνα 40 Επιγραφή στο χώρο πυρπόλησης των
εκτελεσμένων στην Κρύα Βρύση

Εικόνα 39 Επιγραφές στο χώρο πυρπόλησης
των εκτελεσμένων στο Καρδάκι

με τις επιγραφές στους χώρους δίπλα από τα ηρώα, όπου περιλαμβάνονται μηνύματα τα
οποία υπήρχαν ήδη ισχυρά στην προφορική παράδοση για το γεγονός. Πρόκειται για την
αποστροφή προς τον πόλεμο και την ευχή για ειρήνη που αναφέρεται στο Καρδάκι (Εικόνα
40) και την ανάδειξη της αξίας του αγώνα που δόθηκε για αντίσταση στον κατακτητή και για
την ανάκτηση της ελευθερίας που αναφέρονται στην Κρύα Βρύση. (Εικόνα 39)
Αυτή, η αρκετά μεταγενέστερη επιγραφή, είναι και η μόνη που συνδέει το θάνατο των
ανθρώπων αυτών με τον «αντιστασιακό αγώνα κατά των κατακτητών». Ακόμα και οι
φράσεις από τα αρχαία ελληνικά κείμενα που αναγράφονται στις στήλες κάνουν λόγο για
συμμετοχή σε μάχη. Την «αποσιώπηση» αυτή της αντιστασιακής δράσης της περιοχής από
τις επιγραφές θα μπορούσαμε να την αποδώσουμε σε δύο κυρίως λόγους. Κατά πρώτον, όταν
στήθηκαν τα μνημεία αυτά, το γεγονός ήταν ακόμα πολύ πρόσφατο και αρκετοί από τους
συγγενείς των θυμάτων αντιμετώπιζαν με περίσκεψη την στάση των αντιστασιακών ομάδων
οι οποίοι, αν και βρίσκονταν στην περιοχή, δεν κατάφεραν να προστατέψουν τους
ανθρώπους της κοινότητας. Κατά δεύτερον, στο πλαίσιο του εμφυλίου πολέμου ο όρος
εθνική αντίσταση προσέλαβε διαφορετικά νοήματα για διαφορετικές ομάδες του πληθυσμού,
οπότε το πιθανότερο είναι να μην τέθηκε καθόλου προς συζήτηση τότε. Αυτές, όμως, είναι
υποθέσεις που χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση.

3.2.3 Η λειτουργία του χώρου.
Τελετές

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 97
Πολύ πριν από την ανέγερση των μνημείων είχαν ξεκινήσει οι πράξεις μνημόνευσης των
νεκρών, τα θρησκευτικά μνημόσυνα. Αρχικά τα μνημόσυνα γίνονταν στους χώρους
εκτέλεσης. Κανένας δεν θυμάται να έγινε κηδεία για τους νεκρούς αυτούς, με δεδομένο,
μάλιστα, ότι οι κάτοικοι άρχισαν να έρχονται στα χωριά τουλάχιστον οκτώ μέρες μετά τις
εκτελέσεις και οι νεκροί είχαν «ταφεί» κάτω από τα ερείπια. (Εικόνα 41, Εικόνα 42, Εικόνα
43) Οι πρώτες τελετές θα ήταν τα σαρανταήμερα μνημόσυνα. Ετήσια μνημόσυνο το 1945
έγιναν δύο. Ένα από κοινού για όλα τα χωριά του Αμαρίου στις Βρύσες, 198 και ένα στην
Κρύα Βρύση.

Εικόνα 41 Οι κάτοικοι στα ερείπια όπου έχουν
ταφεί οι εκτελεσμένοι στο Γερακάρι . Αρχείο
Κουτουλάκη – Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου
Μαλεβιζίου .

Εικόνα 42 Οι κάτοικοι στα ερείπια όπου έχουν ταφεί
στο εκτελεσμένοι οι Μέρος Άνω . Αρχείο
Κουτουλάκη – Βιβλιοθήκη Δημοτική Δήμου
Μαλεβιζίου .

198 Παύλος Κεδραίος, «Μνημόσυνα Ηρώων στα χωριά του Κέδρους, Τα νέα Αρκάδιά μας», Κρητική
Επιθεώρησις, 21 Αυγούστου 1945 και 22 Αυγούστου 1945

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 98
Η απόφαση και οργάνωση της τελετής στις
Βρύσες θα εξυπηρετούσε και για την
εκπροσώπηση περισσότερων Αρχών.
Παράλληλα όμως, από την επιλογή των
κατοίκων να συντονιστούν και
να
συλλειτουργήσουν για τους νεκρούς τους
ισχυροποιείται η πρόσληψη
των επιχειρήσεων της προηγούμενης
χρονιάς αλλά και συνολικά της Κατοχής ως
ένα ενιαίο γεγονός, ως μια κοινή εμπειρία
για τους κατοίκους όλης της περιοχής. Η
επιλογή αυτή έδωσε αμέσως ηρωικό και
δοξαστικό χαρακτήρα στο θάνατο των
ανθρώπων και τον νοηματοδότησε ως θυσία
για την αντιστασιακή δράση της περιοχής
και για την προστασία της υπόλοιπης
κοινότητας. Αυτό το νόημα, οπωσδήποτε,
θα ήταν παρήγορο και η κοινή τελετή θα ήταν ένα μοίρασμα του πόνου και της δυστυχίας
των ανθρώπων αυτών που θα τους βοηθούσε να βρουν τη δύναμη να ανταποκριθούν στις
δυσκολίες που αντιμετώπιζαν. Παράλληλα, θα ενίσχυε το αίτημα των κοινοτήτων για
υποστήριξη τους από την πολιτεία.
Τον δεύτερο χρόνο το μνημόσυνο των νεκρών έγινε χωρίς επισημότητες. Η απογοήτευση και
η δυστυχία φαίνεται πως είχαν κυριαρχήσει σε τοπικό επίπεδο 199 ενώ ήταν και μια περίοδος
έντονων πολιτικών κινητοποιήσεων λόγω του δημοψηφίσματος για την επάνοδο του βασιλιά,
το οποίο πραγματοποιήθηκε την πρώτη Σεπτεμβρίου και θα απασχολούσε τις Αρχές εκείνο
τον καιρό.
Η επόμενη τελετουργική διαδικασία που έχει χαραχτεί στη μνήμη όλων όσων ήταν παρόντες
ήταν η ανακομιδή των οστών. Πραγματοποιήθηκε τρία χρόνια μετά τις εκτελέσεις, τόσο γιατί
είχαν ήδη στηθεί τα ηρώα σε κάποια χωριά όσο και γιατί τα σπίτια στα οποία είχαν

199 Α. Ν. Λ. «Μία επέτειος» Κρητική Επιθεώρηση, 28 Αυγούστου 1946

Εικόνα 43 Οι κάτοικοι στα ερείπια όπου έχουν ταφεί
οι εκτελεσμένοι στο Καρδάκι . Αρχείο Κουτουλάκη –
Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου Μαλεβιζίου .

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 99
καταπλακωθεί οι νεκροί και είχαν εξ ανάγκης μετατραπεί σε ταφικό χώρο έπρεπε να
αποδεσμευτούν για τους ιδιοκτήτες τους.
Ήταν ένα γεγονός στο οποίο δόθηκε συλλογικός χαρακτήρας και τηρήθηκαν όλες οι
παραδόσεις και τα έθιμα των κοινοτήτων. Ανασύρθηκαν από το έδαφος τα οστά όλων των
νεκρών ακόμα και αυτών που είχαν εκτελεστεί σποραδικά μέσα στους οικισμούς και είχαν κι
εκείνοι ταφεί επί τόπου εκεί όπου βρέθηκαν. Έγινε η πλύση με κρασί και τα οστά
απλώθηκαν για να στεγνώσουν πριν συγκεντρωθούν και μεταφερθούν στο οστεοφυλάκιο. Οι
κάτοικοι συμμετείχαν μαζικά και μάλιστα στο Γερακάρι στήθηκαν γύρω από τα οστά και
έβγαλαν φωτογραφίες. (Εικόνα 44, Εικόνα 45) Δεν γνωρίζω ποιος ήταν ο φωτογράφος αλλά
η συμμετοχή των κατοίκων μαρτυρά πως αναγνώριζαν την ώρα αυτή ως μια ώρα σημαντική
για την κοινότητα που έπρεπε να απαθανατιστεί. 200

Εικόνα 44 Συγγενείς και συγχωριανοί των εκτελεσμένων στο Γερ α κάρι κατά την ανακομιδή των
οστών. Συλλογή φωτογραφι ών στο Καφενείο Κραουνάκ η στο Γερακάρι .

Από τη στιγμή αυτή τα οστά των νεκρών αντιμετωπίζονταν ως υλικά πειστήρια της
θηριωδίας των κατακτητών αλλά και ως ιερά λείψανα. Στο Άνω Μέρος τοποθετήθηκαν μέσα

200 Οι φωτογραφίες βρίσκονται σήμερα στο καφενείο της οικογένειας Κραουνάκη στο χωριό Γερακάρι.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 100
Εικόνα 45 Κ άτοικοι του Γερακαρίου κ ατά την ανακομιδή των οστών των εκτελεσμένων . Συλλογή
φωτογραφιών στο Καφενείο Κραουνάκ η στο Γερακάρι .
σε μία «κασόνα» όπως την αποκαλούσαν, κατασκευή σαν κοινή σαρκοφάγο με απλά υλικά
και έμειναν στην εκκλησία ως την τοποθέτησή τους στο ηρώο, όπου είναι ορατά μέχρι
σήμερα όπως και στην Κρύα Βρύση. (Εικόνα 46, Εικόνα 47) Η τοποθέτηση οστών σε
προθήκη ορατή στους επισκέπτες είναι μια πρακτική που τη βλέπουμε και στο Αρκάδι αλλά
δεν κατάφερα να προσδιορίσω την ιστορικότητά της. Ο Θεόδωρος Πελαντάκης αναφέρει με
συγκίνηση πως τα οστά που βρέθηκαν στην Κρύα Βρύση ήταν ελάχιστα για τους τριάντα
άνδρες που «κάηκαν ζωντανοί» και οι κάτοικοι τα τοποθέτησαν εκεί για να μαρτυρούν την
«απανθρωπιά και τη θηριωδία του Πολέμου». 201 Στο Γερακάρι τα οστά μεταφέρθηκαν το
1981 ξανά στον τόπο της εκτέλεσης όπου αρχικά στήθηκε ένα εικονοστάσι. Η «τελετική
μετακομιδή λειψάνων», 202 που διοργανώθηκε από την κοινότητα και την ένωση
Γερακαριανών, πραγματοποιήθηκε με μεγάλη λαμπρότητα. 203 (Εικόνα 48)

201 Θεόδωρος Πελαντάκης μαρτυρία σε τηλεφωνική επικοινωνία με την Ευγενία Λινοξυλάκη, 11-06-2023
202 Σπύρος Μαρνιέρος, Η Αντίσταση στο Αμάρι…, ό.π., σ.237 σημ.1
203 Σήμερα στη θέση που αρχικά είχε τοποθετηθεί το εικονοστάσι υπάρχει ένα σύγχρονο μνημείο αφηρημένης
τεχνοτροπίας. Στο μνημείο αυτό η παρουσίαση του γεγονότος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αφαιρετική, όπως
και το ίδιο το μνημείο, καθώς όλοι οι νεκροί της κατοχής αναφέρονται σε κοινό κατάλογο με ημερομηνία
αναφοράς 22-8-1944. Αναφέρεται σύντομα το ιστορικό των εκτελέσεων σαν να αφορά όλους, τους πενήντα

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 101
Η απόθεση των οστών στα μνημεία
προσδίδει ιερό χαρακτήρα στο χώρο και
π αράλληλα προκαλεί την εμπλοκή των
οικογενειών της και νεκρών των
κοινότητας στις θρησκευτικές τελετές για
τη μνήμη τους. Η εμπειρία της συμμετοχής
ακόμα και της παρατήρησης αυτής της
μέλη τα διαδικασίας εντάσσει της
κοινότητας σε ένα κοινό πλαίσιο το οποίο
ισχυροποιεί τις πολιτισμικές παραδόσεις
και εντέλει την συλλογική ταυτότητα της
κοινότητας. 242
Στη συνέχεια, τ α αποκαλυπτήρια των
ηρώων ήταν μια σημαντική στιγμή για την
κάθε κοινότητα. Συνδυάστηκαν με το
Εικόνα 46 Το οστεοφυλάκιο στο μνημείο στο Άνω
Μέρος Εικόνα 47 Το οστεοφυλάκιο στο χώρο όπου
πυρπολήθηκαν οι εκτελεσμένοι στην Κρύα
Βρύση

Εικόνα 48 Μετακομιδή λειψάνων των εκτελεσμένων
στο Γερακάρι 1981 . Δημοσιευμένη από τον Σπύρο
Μαρνιέρο στο βιβλίο: Η Αντίσταση στο Αμάρι
Ενθυμήματα Αλεξάνδρου Κοκονά .

μνημόσυνο των νεκρών και έγιναν με επισημότητα στο Καρδάκι και στο Γερακάρι το 1947

τέσσερεις νεκρούς και δηλώνεται η πρόθεση των οικογενειών των θυμάτων που έστησαν το μνημείο να
καταδείξουν τη ναζιστική θηριωδία και να μείνει η μνήμη των νεκρών άσβεστη στο πέρασμα του χρόνου.
242 Maurice Halbwachs, Η συλλογική Μνήμη, ό.π., σ.179

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 102
(Εικόνα 49), στην

Εικόνα 49 Τα αποκαλυπτήρια του βωμού στο Γερακάρι . Δημοσιευμένη από τον Σπύρο Μαρνιέρο στο

βιβλίο: Η Αντίσταση στο Αμάρι Ενθυμήματα Αλεξάνδρου Κοκονά .

Κρύα Βρύση το 1949, ενώ στις Βρύσες δεν έχει εντοπιστεί το έτος. Στο Άνω Μέρος το
πρώτο μνημόσυνο στο ηρώο πεσόντων έγινε το 1963 χωρίς να γίνει επίσημη τελετή
αποκαλυπτηρίων. Όμως στις επετειακές εκδηλώσεις του 1968 παρέστη και έκανε
αποκαλυπτήρια ο Στυλιανός Παττακός. 243 Η εκδήλωση, που συνδυάστηκε με την έναρξη της
ηλεκτροδότησης του χωριού, πραγματοποιήθηκε με λαμπρότητα. Το γεγονός προκάλεσε
έντονη συζήτηση μεταξύ των κατοίκων του χωριού. Κάποιοι αντέδρασαν στην προοπτική να
κάνει ένας δικτάτορας τα αποκαλυπτήρια ενός μνημείου αφιερωμένου στα θύματα του
φασισμού και του ναζισμού και πρότειναν να ακυρωθούν τα αποκαλυπτήρια αυτά και να
περιοριστεί η εκδήλωση μόνο στο θέμα της ηλεκτροδότησης. Ψυχραιμότερες όμως φωνές

Την ίδια μέρα ο Στ. Παττακός κατέθεσε στεφάνι και στο Γερακάρι. Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο,
Ελληνικά Επίκαιρα 196834, Τεκμήριο D1190, θέμα Τ2511,

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 103
∙ Π.Κ. «Ο κ.
Αντιπρόεδρος της Εθνικής
επεσήμαναν το κίνδυνο στοχοποίησης της κοινότητας από το δικτατορικό καθεστώς και
τελικά η κοινότητα ανακήρυξε τους Παττακό και Μακαρέζο επίτιμους δημότες. 204

Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων
Τα θρησκευτικά μνημόσυνα που ξεκίνησαν ήδη από το 1944 συνδυάστηκαν από πολύ νωρίς
με επίσημες τελετές τιμής και μνημόνευσης στα χωριά αυτά. Για πολλά χρόνια οι
εκδηλώσεις πραγματοποιούνταν ανεξάρτητα στο κάθε χωριό με τη συμμετοχή ή όχι
εκπροσώπων των κρατικών αρχών. Από το 1984 καθιερώθηκε να γίνονται επίσημες
εκδηλώσεις εκ περιτροπής κάθε χρόνο σε ένα από τα τέσσερα χωριά στα οποία έγιναν οι
εκτελέσεις. 205 Στο Καρδάκι δεν αφιερώνεται ξεχωριστή χρονιά αλλά συμπεριλαμβάνεται στις
επίσημες εκδηλώσεις της κοινότητας Βρυσών στην οποία υπάγεται. Η διαδικασία αυτή, που
αποκαλείται «επίσημο μνημόσυνο», διευκολύνει την παρουσία των επισήμων και την
καλύτερη οργάνωση των εκδηλώσεων. Όμως μέχρι σήμερα κανένα από τα χωριά δεν έχει
σταματήσει να τελεί και ξεχωριστό θρησκευτικό μνημόσυνο για τους δικούς του νεκρούς
κάθε χρόνο το πρωί της 22ας Αυγούστου.
Από το 1998 τα οχτώ χωριά του Κέδρους χαρακτηρίστηκαν μαρτυρικά 246 και εντάχθηκαν στο
δίκτυο μαρτυρικών πόλεων και χωριών Ελλάδος, που θέτει στους βασικούς του στόχους τη
διατήρηση της μνήμης για τα γεγονότα. Από το 2007 η 22α Αυγούστου έχει καθιερωθεί ως
δημόσια εορτή τοπικής σημασίας, αργία για τον τότε Δήμο Συβρίτου, σήμερα Δήμο
Αμαρίου, και για το Δημοτικό Διαμέρισμα Κρύας Βρύσης του τότε Δήμου Λάμπης, σήμερα
Δήμου Αγίου Βασιλείου. 206 Οι δήμοι αυτοί έχουν την ευθύνη για τη διοργάνωση των
εκδηλώσεων.

204 χ.ό. «Δι’ αποφάσεων του κοινοτικού συμβουλίου Άνω Μέρους…», ό.π. Για τις τελετές που
πραγματοποιούνταν την περίοδο της Δικτατορίας οι κάτοικοι των χωριών αναφέρουν: «όποιος τολμούσε ας μην
πήγαινε», «όλοι έπαιζαν παλαμάκια».
205 Η πρωτοβουλία αυτή πάρθηκε από τους Σπύρο Μαρνιέρο, Στέλιο Μπαγουράκη και Θεόδωρο Πελαντάκη σε
συνεργασία με τις Κοινότητες και τη Νομαρχεία Ρεθύμνου. 246 Προεδρικό Διάταγμα υπ’ αριθ. 399, ΦΕΚ
277/16-12-1988
206 Προεδρικό Διάταγμα υπ’ αριθμ. 212, ΦΕΚ 237/17-10-2007 248
Συραγώ Τσιάρα, Τοπία…, ό.π., σ.52

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 104
Και στη συγκεκριμένη περίπτωση εφαρμόζεται η γενική πρακτική να συνδυάζεται η
μνημόνευση μέσω του μνημείου με σειρά άλλων ενεργειών. 248 Καθώς, μάλιστα, τις
τελευταίες δεκαετίες βιώνουμε μια αλλαγή στον τρόπο ζωής που στερεί τις κοινότητες από
τα «μνημονικά περιβάλλοντα», 207 στα οποία οι νεότεροι οικειοποιούνταν την εμπειρία του
παρελθόντος μέσα από τις αφηγήσεις των ηλικιωμένων, παρατηρείται διεύρυνση του χρόνου
αλλά και της μορφής που λαμβάνουν οι εκδηλώσεις μνήμης.
Οι εκδηλώσεις στο τυπικό πρόγραμμα είναι διήμερες. Στις 21 Αυγούστου το απόγευμα
πραγματοποιείται δρόμος θυσίας που καταλήγει στο Ηρώο Πεσόντων του χωριού στο οποίο
γίνονται οι επίσημες τελετές. 208 (Εικόνα 50) Στη συνέχεια οι παριστάμενοι, ντόπιοι και
επίσημοι προσκεκλημένοι, συγκεντρώνονται σε άλλο χώρο όπου πραγματοποιείται η
κεντρική ομιλία και άλλες επετειακές δράσεις, όπως εκθέσεις ζωγραφικής ή φωτογραφικού
υλικού, 209 προβολή σχετικών ντοκιμαντέρ και εκτέλεση μουσικών έργων, παρουσίαση
μαρτυριών. (Εικόνα 52)

207 Pierre Nora, “Between Memory…”, ό.π., σ.7-24, σ.7-8 · Πέτρος Φωκαΐδης και Αλεξάνδρα Χρονάκη (Επιμ)
Εισαγωγή…, ό.π.,σ.23-24
208 Οι αγώνες αυτοί πραγματοποιούνται στα χωριά του Δ. Αμαρίου και όχι στην Κρύα Βρύση
209 Όταν, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων, παρουσιάζονται εκθέσεις αυτές συνήθως διαρκούν περισσότερες
μέρες.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 105
Εικόνα 50 Αθλητές και κάτοικοι των χωριών μετά τον τερματισμό στο “Δρόμο Θυσίας”. Άνω Μέρος
2022 . Αρχείο Γ. Δουλγεράκη

Εικόνα 52 Από τις εκδηλώσεις στην Κρύα Βρύση το 2023 . Απόγονοι θυμάτων των επιχειρήσεων
διαβάζουν μαρτυρίες των συγγενών τους και σχολιάζουν με τη δική τους οπτική

Εικόνα 51 Από τις εκδηλώσεις στο Άνω Μέρος το 2022. Έκθεση πορτρέτων των εκτελεσμένων από την
ζωγράφο Ελένη Παττακού στο κτήριο του πρώην Δημοτικού Σχολείου

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 106
Οι δράσεις, όταν απαιτείται εσωτερικός χώρος, φιλοξενούνται συνήθως στα κτίρια των
δημοτικών σχολίων των κοινοτήτων αυτών, τα οποία σήμερα δεν λειτουργούν. (Εικόνα 51)
Τα κτίρια αυτά είναι και τα ίδια τόποι μνήμης καθώς σε κάποια από αυτά συγκεντρώθηκαν οι
κάτοικοι το πρωί της επιδρομής και εκεί έγινε η διαλογή των μελλοθάνατων. Επίσης όλα τα
σχολεία καταστράφηκαν κατά την επιδρομή και πέρασαν αρκετά χρόνια για να
ξαναλειτουργήσουν. Στο Άνω Μέρος έχει ιδρυθεί και Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο
στο οποίο έχουν τοποθετηθεί φωτογραφίες των νεκρών της Κατοχής. (Εικόνα 53) Εκεί
υπάρχουν και φωτογραφίες προσωπικών αντικειμένων των εκτελεσμένων που εντοπίστηκαν
στο χώρο της εκτέλεσης από τον ιστορικό ερευνητή και συλλέκτη Κώστα Μαμαλάκη και
βρίσκονται στη συλλογή του. Το μουσείο επισκέπτονται αρκετοί παραβρισκόμενοι στις
εκδηλώσεις. 210

Εικόνα 53 Φωτογραφίες εκτελεσμένων των επιχειρήσεων και άλλων νεκρών σε πολέμους στο
Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο στο Άνω Μέρος

210 Το μουσείο στεγάζεται κάτω από το κτίριο του Πολιτιστικού Συλλόγου Άνω Μέρους, όπου παρατίθεται γεύμα
μετά το τέλος των εκδηλώσεων.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 107
Ανήμερα 22 Αυγούστου υπάρχει πολύ συγκεκριμένο πρόγραμμα. Αρχικά τελείται
αρχιερατικό μνημόσυνο στην εκκλησία του χωριού. Στη συνέχεια ακολουθεί προσέλευση
στο χώρο του Ηρώου και υποδοχή των επισήμων, επιμνημόσυνη δέηση, κατάθεση
στεφάνων, εκφώνηση πανηγυρικού, προσκλητήριο νεκρών και απόδοση τιμών. Τέλος
ακολουθεί συνεστίαση. 211

Συμμετοχή των κατοίκων στις εκδηλώσεις μνήμης
Η διαδικασία της μνημόνευσης τα πρώτα χρόνια είχε πιο προσωπικά χαρακτηριστικά. Την
παραμονή της επετείου οι συγγενείς των θυμάτων προσέρχονταν στο χώρο του Ηρώου, για
να θυμιάσουν τα οστά τους, διαδικασία που, όπως είναι αυτονόητο, ήταν επώδυνη και
συνοδευόταν από θρήνους για τη συμφορά και την απώλεια των αγαπημένων. Το στάδιο
αυτό έχει ατονήσει σήμερα καθώς οι λίγοι επιζώντες είναι πια σε πολύ προχωρημένη ηλικία.
Ο διαρκής στο χρόνο θρήνος διατηρήθηκε στη συλλογική μνήμη και ταυτίστηκε ιδιαίτερα με
την εικόνα των μαυροφορεμένων γυναικών. Η εικόνα αυτή κυριάρχησε στις αφηγήσεις για
την ζωή στην κοινότητα από τις πρώτες μέρες των γεγονότων. 212 Το πένθος έγινε στοιχείο της
ταυτότητας των κοινοτήτων και προσωποποιήθηκε στις «μαυροφόρες» οι οποίες
αναγνωρίζονταν ως σύμβολα του πόνου και της συμφοράς. Η πρόσληψη αυτή επισκίασε
κάθε άλλο ρόλο των γυναικών αυτών στην κοινότητα και στην οικογένεια.

«οι γυναίκες από εκτελεστήκαν οι άντρες τωνε εκλέγα μ παέ κάθε μέρα,
όλη μέρα κι όλη νύχτα. Κάθε μέρα κλαίγανε, μόνο κλάηματα γρίκας. Μετά
το κάψιμο που ‘ρθαμεν εμείς όλο κλάηματα. Όπου γ κι αν είχα μπας
εκλέγανε. Να πας εδώ κλάημα να πας εκεί, παντού κλαίγανε»

Μ.Π.

211 Αρχείο Δήμου Αμαρίου, προσκλήσεις-προγράμματα εκδηλώσεων για το Ολοκαύτωμα των χωριών του
Κέντρους
212 Ο Δημ. Γ. Δαφέρμος, που παραβρέθηκε στο εννεάμηνο μνημόσυνο των εκτελεσμένων στο Γερακάρι,
μεταφέρει γι’ αυτή την εμπειρία: «Το τραγικόν θέαμα των εκατοντάδων ολοφυρομένων μαυροφόρων ανάμεσα
στα θλιμένα ερείπια των κατεστραμμένων χωριών θα μείνη εις την μνήμην όλων μας σαν μια μεγαλειώδης
ιστορική στάσις μέσα στο εξελικτικό ταξίδι της ανθρωπότητος κι’ ο ιστορικός κι ο ποιητής αύριον δεν θα χη πια
μόνον ένα Αρκάδι ή ένα Μεσολόγγι να εξυμνή». Δημήτρης Δαφέρμος «Το μνημόσυνο Γερακάρι. Η συμμετοχή
του Γυμνασίου», Κρητική Επιθεώρησις, 30 Μαΐου 1945

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 108
«μαυροφορεμένες μέχρι το τέλος της ζωής τους, να πηγαίνουνε κάθε χρόνο
στα μνημόσυνα στο ηρώο, να στέκουνται εκεί πέρα να κλαίνε και να
μοιρολογούνται. Ήτανε μια κατάσταση για πολλά χρόνια στο χωριό μας,
μέχρι που έφυγε και η τελευταία. Και τώρα τα μνημόσυνα γίνονται βέβαια
γενικά και, σε κάποιο, κατά κάποιο τρόπο, σε πανηγυρικό χαρακτήρα»
Σ.Μ.

«βέβαια η γιαγιά μου η Ελένη έδειχνε περισσότερο τον πόνο της. Διότι,
όπως αναφέρεται στην έκθεση Καζαντζάκη, Κακριδή […] αναφέραν ότι
χαρακτηριστική των αγριοτήτων είναι η περίπτωση της Ελένης χήρας
Αστρινού Αγγελάκη, η οποία κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής
έχασε εικοσιένα συγγενικά πρόσωπα. Δηλαδή, το σύζυγο, δύο παιδιά, δύο
αδέλφια κι αμέσως για να συμπληρωθεί ο αριθμός αυτός είναι τα πρώτα
ανίψια, πρώτα ξαδέρφια… Δεν είναι λίγο πράγμα»

Π.Κ.

Εικόνα 54 Χήρες και μητέρες εκτελεσμένων σε τελετή στο Γερακάρι. Συλλογή
φωτογραφιών στο Καφενείο Κραουνάκ η στο Γερακάρι

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 109
Είναι χαρακτηριστικό ότι η
εικόνα των γυναικών αυτών
επιλέχθηκε να αποτυπωθεί στις
φωτογραφίες καίριων στιγμών
για τη μνημόνευση
του
γεγονότος, όπως η ανακομιδή
των οστών στο Γερακάρι, τα
αποκαλυπτήρια του
ηρώου στην Κρύα Βρύση και
το πρώτο μνημόσυνο στο ηρώο
στο Άνω Μέρος. Στις
φωτογραφίες αυτές κυρίαρχη
θέση παραχωρήθηκε στις
μαυροφορεμένες γυναίκες οι
οποίες στήθηκαν ως ομάδα η
μία κοντά στην άλλη και δίπλα
παραστέκονταν όλα τα άλλα
μέλη της κοινότητας. (Εικόνα
54, Εικόνα 55, Εικόνα 56)
Το στοιχείο του
θρήνου φαίνεται να διατηρείται και στη μεταμνήμη, δηλαδή τη μνήμη για τα
γεγονότα όπως
διαμορφώνεται στη συνείδηση εκείνων που δεν ήταν οι ίδιοι αυτόπτες μάρτυρες, 213 γι’ αυτό
και η συναισθηματική φόρτιση είναι χαρακτηριστική στις σχετικές συζητήσεις μεταξύ των
γενιών που ακολούθησαν. Μάλιστα, παιδιά που γεννήθηκαν ως και πολλά χρόνια μετά την
καταστροφή ανέφεραν κατά τις συζητήσεις μας ότι έβλεπαν οράματα και εφιάλτες με
Γερμανούς στρατιώτες εξαιτίας των διηγήσεων, των υποβλητικών εκδηλώσεων που
παρακολουθούσαν αλλά κυρίως λόγω των ερειπίων που τα περιέβαλλαν. 214

213 Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, «Μνήμες, τραύματα και μετα-μνήμη: το “παιδομάζωμα” και η επεξεργασία του
παρελθόντος», στο Μνήμες και Λήθη του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, επιμ. Ρίκη Βαν Μπουσχότεν κ.ά.,
(Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2008), σ.131-147, σ.133-134

Εικόνα 55 Μαυροφορεμένες γυναίκες στην Κρύα Βρύση σε
τελετή μνήμης για τους εκτελεσμένους, πιθανότατα στα
αποκαλυπτήρια του Ηρώου Πεσόντων. Από το ημερολόγιο 2022
του Πολιτιστικού Συλλόγου Κρύας Βρύσης «Οι 35
Εθνομάρτυρες».

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 110
Εικόνα 56 Μαυροφορεμένες γυναίκες σε τελετή μνήμης στο χώρο του μνημείου στο Άνω Μέρος .

Αρχείο Παν. Χατζηαναστασίου .

«Δε μπορώ να κρύψω τη, τη δική μου συγκίνηση. Θυμάμαι χαρακτηρίστηκα
ότι τα καλοκαίρια που ερχόμουνα εγώ μέχρι τα δέκα εφτά μου, όταν
νύχτωνε, διότι ακόμα το ’64 είχαμε πολλά ερείπια, ερείπια απ’ τα πατρικά
σπίτια των παππούδων, εγώ εκεί ανάμεσα έβλεπα συνέχεια μόλις
σκοτείνιαζε, έβλεπα Γερμανούς. Και είχαν φωλιάσει μέσα μου οι διηγήσεις.
Είχαν φωλιάσει μέσα μου, διότι αυτά τα άκουγα από μωρό.[…]Και στην
Αθήνα που ζούσα όπου υπήρχε σκοτάδι, δηλαδή στους δρόμους παραπέρα
από το σπίτι μας, σε κατοικημένες περιοχές, μέχρι τα δέκα πέντε μου
έβλεπα παντού Γερμανούς. Αντιλαμβάνεστε ότι ήταν μία τραυματική
εμπειρία η οποία είχε φωλιάσει μέσα μου όπου κάποια στιγμή λέω «καλά ρε
παιδάκι μου τώρα είσαι δέκα πέντε χρονών, το ξέρεις ότι ο πόλεμος έχει
τελειώσει εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Κάνε λίγο, στάσου λίγο όρθιος». Και
πήρα μία απόφαση και κατάφερα κι έβγαλα από μέσα μου το φόβο αυτό του
σκοταδιού και του Γερμανού και… Αλλά μέσα η πίκρα το τραύμα

214 Πολύδωρος Κοκονάς, συνέντευξη με την Ευγενία Λινοξυλάκη, 07-07-2022

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 111
παραμένει. Εντούτοις γνώρισα πολλούς Γερμανούς, γνώρισα και στις
σπουδές μου […] και συναδέλφους με τους οποίους συναναστράφηκα με
άνεση με ψυχραιμία. Δεν είχα, δεν ήθελα να ενοχοποιήσω τη γενιά που
ακολούθησε το τέλος του πολέμου. […] Όχι. Δεν κουβέντιασα ποτέ με τους
ξένους συναδέλφους Γερμανούς. Το ξέραν ότι… Με ρωτούσαν από πού.
Έλεγα από την Κρήτη τίποτ’ άλλο, ούτε αυτοί ούτ’ εγώ».

Τις ημέρες των εκδηλώσεων οι συζητήσεις αυτές κυριαρχούν στις κοινότητες οι οποίες
μάλιστα σφύζουν από κόσμο που βρίσκεται εκεί για τις καλοκαιρινές διακοπές. Άνθρωποι με
καταγωγή από τα χωριά του Κέντρους, οι οποίοι δεν κατοικούν μόνιμα σ’ αυτά,
παρακολουθούν και συμμετέχουν στις εκδηλώσεις είτε μέσω των Συλλόγων τους είτε
μεμονωμένα. Φαίνεται πως η διαδικασία της μνημόνευσης και μέσω αυτής το κοινό
παρελθόν του τόπου λειτουργούν συνεκτικά, τροφοδοτούν μία ταυτότητα συλλογική και
συμπεριληπτική για μια ευρύτερη κοινότητα ανθρώπων οι οποίοι συνδέουν την καταγωγή
τους με κάποιον από τους οικισμούς αυτούς. Ο χώρος του μνημείου του κάθε οικισμού, είτε
ως φυσικός χώρος είτε ως εικόνα-σύμβολο, έχει καίρια θέση σ’ αυτή τη διαδικασία. Στο ίδιο
πλαίσιο ενθαρρύνεται από όλες τις πλευρές και η εκπροσώπηση στις εκδηλώσεις άλλων
τόπων που έχουν βιώσει στο παρελθόν και ειδικά κατά την περίοδο της Κατοχής ανάλογες
εμπειρίες.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μείωση των νέων που συμμετέχουν στις εκδηλώσεις της
ημέρας του μνημοσύνου. Όμως, στις δράσεις της προηγούμενης ημέρας η συμμετοχή είναι
αυξημένη. Αυτή η διαπίστωση δημιουργεί ερωτηματικά για τους παράγοντες που απωθούν ή
έλκουν τις νεότερες γενιές σε αυτές τις εκδηλώσεις. Αν, για παράδειγμα, η παρουσία τους
σχετίζεται με την ώρα στην οποία πραγματοποιούνται οι εκάστοτε δράσεις, με το
καθιερωμένο τυπικό ή τις διευρυμένου περιεχομένου και ποικίλων τρόπων παρουσίασης
εκδηλώσεις ή με τη συμμετοχή των ίδιων ή των οικείων τους σε κάποιες από αυτές. Οι
προβληματισμοί αυτοί επιδρούν στο πρόγραμμα των εκδηλώσεων, η επιτυχία των οποίων
συναρτάται με την διευρυμένη συμμετοχή, και έτσι παγιώνονται δράσεις όπως οι αθλητικοί
αγώνες και οι απονομές των επάθλων το βράδυ της 21 ης Αυγούστου και οι συναυλίες.
Επιδιώκεται, επίσης, και θεωρείται τιμητική η παρουσία υψηλόβαθμων θεσμικών
αντιπροσώπων. Ο κατάλογος των προσκεκλημένων δεν αναλύεται εδώ αλλά καταρτίζεται με

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 112
βάση συγκεκριμένο πρωτόκολλο και η ανταπόκριση και παρουσία τους καλύπτει και
ζητήματα κύρους τόσο για το γεγονός που τιμάται και τους φορείς της διοργάνωσης όσο και
για τους ίδιους τους φορείς που εκπροσωπούνται και τα πρόσωπα που τους εκπροσωπούν.

3.2.4 Η αφήγηση για το γεγονός. Πανηγυρικοί λόγοι.
Διαμόρφωση της επίσημης αφήγησης

Οι περισσότεροι πανηγυρικοί λόγοι είναι γραμμένοι από πρόσωπα που ήταν είτε αυτόπτες
μάρτυρες του γεγονότος είτε απόγονοι των θυμάτων. Αυτό σημαίνει ότι είτε αποτελούν οι
ίδιοι οι λόγοι αυτοί μια μορφή κατάθεσης μαρτυρίας είτε οι πηγές στις οποίες βασίζονται
είναι προφορικές μαρτυρίες των μελών της οικογένειας και της κοινότητας του ομιλητή.
Ταυτόχρονα, τα κείμενα αυτά γράφονται για να εκφωνηθούν, γι’ αυτό χαρακτηρίζονται
ομιλίες-λόγοι. Έχουν, όμως, μια υβριδική υπόσταση, καθώς, ενώ πηγάζουν στον προφορικό
λόγο, 215 είναι κείμενα γραπτά, τα οποία ενέχουν την προοπτική της προφορικότητας αλλά σε
πολλές περιπτώσεις δημοσιεύονται αυτούσια σε έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα της περιοχής.
Πρόκειται για έναν λόγο που από προφορικός μετασχηματίζεται σε γραπτό για να φτάσει στο
κοινό είτε ως προφορικός είτε ως γραπτός.
Τα πρώτα χρόνια, οι παριστάμενοι στις εκδηλώσεις, όσοι άκουγαν ή διάβαζαν τους λόγους
αυτούς γνώριζαν προσωπικά τους νεκρούς και οι περισσότεροι ήταν μάρτυρες των
γεγονότων. Αρά είχαν, οπωσδήποτε, περισσότερες προσλαμβάνουσες της περιόδου και
αντιλαμβάνονταν το περιεχόμενο των λόγων πιο πολυδιάστατα απ’ ό,τι εμείς σήμερα που
διαβάζουμε τα κείμενα των ομιλητών.
Είναι καίριο να επισημανθεί πως το κοινό που συμμετέχει διαχρονικά σε αυτές τις τελετές
και τις εκδηλώσεις προέρχεται από τις συγκεκριμένες κοινότητες ή την ευρύτερη περιοχή. Τα
πιο πρόσφατα χρόνια συμμετέχουν επίσης άνθρωποι με ενδιαφέρον για την ιστορική περίοδο
της Κατοχής. Αυτό σημαίνει πως συχνά αναπτύσσεται διάλογος μεταξύ τους ο οποίος μπορεί
να αναδιαμορφώνει την αφήγηση για το γεγονός, εμπλουτίζοντας ή προσανατολίζοντάς την.
Αυτή είναι μια ιδιαίτερη παράμετρος για τη λειτουργία των μνημονικών συστημάτων και
αναστοχαστικών διαδικασιών που συσχετίζουν τις ατομικές μνήμες μεταξύ τους και με τις

215 Τα τελευταία χρόνια οι ομιλητές συμβουλεύονται και βιβλιογραφία.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 113
αντιλήψεις της κοινότητας και συνδέουν την οικογενειακή με την τοπική και την εθνική
ιστορία, ώστε να αποδοθεί η συγκεκριμένη εμπειρία με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια στο
λόγο. 216
Τα γνωρίσματα αυτά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν αναλύονται τα κείμενα των
πανηγυρικών ως προς τις πληροφορίες που μπορούν να αντληθούν για την εμπειρία που
μνημονεύεται, για τα βιώματα και τα συναισθήματα των ανθρώπων και για τις πεποιθήσεις
που αποτελούσαν κίνητρα για τις αποφάσεις τους. 217 Σχετικά, δηλαδή, με τη νοηματοδότηση
του γεγονότος η οποία κυριαρχούσε στη συλλογική μνήμη της περιοχής και την οποία οι
σύγχρονοι των γεγονότων επιθυμούσαν να μεταβιβάσουν στις επόμενες γενιές.
Εξετάζοντας την διαδικασία αυτή στο χρόνο παρατηρείται πως η προσπάθεια απόδοσης
νοήματος ξεκίνησε από τις πρώτες μέρες με τη μεταφορά της εμπειρία των κατοίκων στους
κατοίκους των άλλων χωριών που τους φιλοξενούσαν και άρχισε να παγιώνεται όταν
ξεκίνησαν τα πρώτα μνημόσυνα οπότε οι επιζώντες συγκεντρώνονταν στους τόπους των
εκτελέσεων και εξέφραζαν τα συναισθήματά τους και τις απόψεις τους.
Από το ετήσιο μνημόσυνο και μετά ο λόγος για το γεγονός απευθυνόταν σε διευρυμένο
κοινό, τόσο στο σύνολο των κατοίκων που είχαν ζήσει τη θηριωδία σε διαφορετικούς χώρους
όσο και σε ανθρώπους της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής του Ρεθύμνου και της Κρήτης
που πληροφορούνταν για τα γεγονότα αυτά από τα δημοσιεύματα των εφημερίδων. Τότε ο
λόγος αυτός έγινε πιο επίσημος και επιδίωξή των ομιλητών ήταν να δώσουν μια ερμηνεία, να
εντάξουν το γεγονός στο χρονικό και στο τοπικό του πλαίσιο.
Στα πρώτα χρόνια, όσο ο γλύπτης σμίλευε το μάρμαρο οι άνθρωποι στις κοινότητές σμίλευαν
το νόημα με το οποίο θα πλαισίωναν τα μνημεία. Η ανέγερση των μνημείων
πραγματοποιήθηκε ουσιαστικά για δύο λόγους που συγκλίνουν στον ίδιο στόχο, ως
αφιέρωμα στους ηρωικούς νεκρούς της κάθε κοινότητας, χώρος απόθεσης των οστών τους,
και ως μνημείο που θα μαρτυρούσε τη θυσία τους στις επόμενες γενιές. Οι συγγενείς των
νεκρών και οι κοινότητες προσέφεραν χρήματα για την ανέγερση των μνημείων αυτών
έχοντας συνείδηση ότι εγκαθιδρύουν τη μνήμη για το γεγονός στο χώρο δημιουργώντας έναν

216 Paul Thompson, Φωνές…, ό.π., σ.31 · Αντώνης Λιάκος, Αντώνης Λιάκος, «Γιατί…», ό.π., σ.38 · Maurice
Halbwachs, Τα κοινωνικά…,ό.π., σ.153-157, σ.171 και σ.174-175
217 Paul Thompson, Φωνές…, ό.π., σ.205 · Lynn Abrams, Θεωρία …, ό.π.,σ.41-43 · Della Pollock, «Telling the
Told: Performing “Like a Family”», Oral History Review, fall 1990, σ.5

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 114
τόπο τιμής, έναν τόπο μνήμης και μνημόνευσης. Στους πανηγυρικούς των αποκαλυπτηρίων
δηλώνεται το περιεχόμενο της μνημόνευσης αυτής.
Η καθιέρωση των ετήσιων μνημόσυνων για τους νεκρούς απαιτεί και την ανάλογη έκφραση
λόγου για το γεγονός. Μάλιστα, της καθιέρωσης των από κοινού εκδηλώσεων προηγήθηκε η
ταυτόχρονη δημοσίευση το 1980 σε ένα τεύχος του περιοδικού «Προμηθεύς Πυρφόρος» και
η αναδημοσίευση στην «Κρητική Εστία» μιας συλλογής κειμένων από τα χωριά του
Κέντρους με θέμα τη συγκεκριμένη καταστροφή. Τα κείμενα αυτά εκδόθηκαν σε βιβλίο το
1981 με τίτλο «Τα ολοκαυτωμένα χωριά του Κέντρους». Στη συνέχεια, το 1983 με κοινή
πρωτοβουλία των τεσσάρων κοινοτήτων έγινε αίτημα απευθείας στην ΕΡΤ και
δημιουργήθηκε σχετικό ντοκιμαντέρ με υλικό από όλα τα χωριά. 218
Έτσι το 1984 κατέληξαν στην απόφαση για συνεορτασμό με εκδηλώσεις και στα τέσσερα
χωριά, απόφαση που πραγματοποιήθηκε την πρώτη χρονιά. Όμως επειδή η μεταφορά από
τον ένα οικισμό στον άλλο ήταν εξοντωτική για τους συμμετέχοντες και τελικά θα
εξελισσόταν σε βάρος του στόχου της μνημόνευσης, από την επόμενη χρονιά καθιερώθηκε ο
εκ περιτροπής εορτασμός σε μια κοινότητα κάθε χρόνο. Μέσα από την επανάληψη των
εκδηλώσεων παρακολουθούμε την εξέλιξη της αφήγησης, την παγίωση και τις μεταβολές
του νοήματος μέσα στο χρόνο.

Το περιεχόμενο της μνημόνευσης
Από τις πρώτες μέρες και κάθε μέρα δημόσια έκφραση του πόνου των ανθρώπων σε κάθε
χώρο του οικισμού και κυρίως στους χώρους εκτέλεσης ήταν τα μοιρολόγια. Από ένα τέτοιο
μοιρολόι πιθανώς ξεκίνησε και η σύνθεση του θρηνητικού τραγουδιού το οποίο έγραψε και
εκφώνησε στο σαρανταήμερο μνημόσυνο στο Άνω Μέρος ο Μιχαήλ Εμμ. Κατσαντώνης που
η οικογένειά του θρηνούσε πέντε μέλη της. Το τραγούδι, που αποτελείται από 63 στίχους,
πήρε τον τίτλο «Το πένθος του Κέντρους». 219 Πρόκειται για ρίμα, αφηγείται, δηλαδή,

218 Την πορεία αυτή περιέγραψε ο Θεόδωρος Πελαντάκης όταν ρωτήθηκε για την καθιέρωση του επίσημου
μνημόσυνου. Τόσο ό ίδιος όσο και ο Στέλιος Μπαγουράκης αναφέρονται στην πρωτοβουλία και τη συμμετοχή
τους στην διευθέτηση αυτή με πρωτεργάτη τον Σπύρο Μαρνιέρο. Θεόδωρος Πελαντάκης μαρτυρία…, ό.π. ·
Στέλιος Μπαγουράκης , συνέντευξη με Ευγενία Λινοξυλάκη, 21-05-2022
219 «Το Πένθος του Κέντρους. Ιστορικό τραγούδι», ιστοσελίδα Πολιτιστικό Ρέθυμνο,
https://www.politistikorethymno.org/%CF%84%CE%BF-
%CF%80%CE%B5%CE%BD%CE%B8%CE%BF%CF%83-
%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BA%CE%B5%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83/

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 115
έμμετρα το χρονικό της καταστροφής. 220 Η έμμετρη απόδοση της εμπειρίας των κατοίκων
στο δημόσιο λόγο δεν είναι σπάνια όπως και η υιοθέτηση λογοτεχνικών εκφραστικών μέσων
γενικότερα, τα οποία διευκολύνουν την έκφραση συναισθημάτων και παρέχουν
συγκεκριμένα μοτίβα για την αφήγηση.
Ένα τέτοιο μοτίβο είναι η φύση που θρηνεί μαζί με τους κατοίκους. Δεν πενθούν μόνο οι
άνθρωποι αλλά ο τόπος ως σύνολο:
Το Κέντρος έχει καταχνιά, το Κέντρος είν’ στα μαύρα
γιατί δεν έχει πια χωριά, μόνο του Χάρου λαύρα.
……………………………
Δεν κελα(η)δούνε τα πουλιά δεν τραγουδούν τ’ αηδόνια δεν
έρχονται της άνοιξης όμορφα χελιδόνια.
……………………………
Μόνο κοράκια κάθουνται, πουλιά καταραμένα, στα
σκοτεινά ερείπια τα ολοματωμένα.

Το πένθος επιφορτιζόταν από την κατάσταση στην οποία βρέθηκαν οι επιζώντες, οι οποίοι
καθιερώθηκαν στην συλλογική συνείδηση ως «θύματα». 263 Στις τελετές που
πραγματοποιούνταν αναφέρονταν κυρίως οι πενθοφορούσες μητέρες και σύζυγοι των
νεκρών και τα παιδιά τους. Επισημαινόταν η άθλια κατάσταση στην οποία είχαν περιέλθει
και αναγνωριζόταν η ανάγκη υποστήριξης τους. Ταυτόχρονα όμως με αυτή την έκκληση, και
με μεγαλύτερη έμφαση, δινόταν προτεραιότητα στην απόδοση δικαιοσύνης. Η δικαιοσύνη,
τα πρώτα χρόνια, ήταν όρος που σχεδόν ταυτιζόταν με την εκδίκηση:

Μα πάλι κάνω υπομονή και στέκω με καρτέρι
να πάρωμε εκδίκηση με το δικό μας χέρι Της
Κρήτης τ’ άγια χώματα τα αιματοβαμμένα
αφήκανε παραγγελιά, χώρια στο κάθε ένα :
Ανάθεμα στον Κρητικό ώστε να ζει να το ‘χει

(Ημερομηνία πρόσβασης 29-06-2023)
220 Ερατοσθένης Καψωμένος, «Πολιτισμικοί κώδικες και αξιακά πρότυπα της Κρήτης στα δημοτικά τραγούδια
για τη Μάχη της Κρήτης, την Κατοχή και την Αντίσταση», στο Κατοχή και Αντίσταση στο Αμάρι 1941-1945. Τα

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 116
όπου κι αν δη το Γερμανό και δεν τονε σκοτώσει

μαρτυρικά χωριά του. Μνήμη και Ιστορία. Πρακτικά επιστημονικής ημερίδας, Αμάρι, 22 Αυγούστου 2013,
Δήμος Αμαρίου, Γερακάρι, Αύγουστος 2016, σ.12-13
263 Με τον όρο «θύματα» χαρακτήριζε και το επίσημο κράτος όσους είχαν πρώτου βαθμού συγγένεια με τους
νεκρούς του πολέμου.
Στα τραγούδια αυτά οι προτροπές συνήθως απευθύνονταν στο σύνολο των κατοίκων, καθώς
ήταν δημόσιος λόγος, και πήγαζαν στην αξιακή παράδοση της Κρήτης και όχι στις ατομικές
επιδιώξεις του δημιουργού ή των προσώπων στη ζωή και το θάνατο των οποίων
αναφέρονταν. 221 Έτσι και στο συγκεκριμένο τραγούδι το χρέος της εκδίκησης ήταν του
«Κρητικού» και όχι μιας συγκεκριμένης οικογένειας. Προφανώς ο Κρητικός καλούνταν να
πάρει εκδίκηση για όλες τις θηριωδίες που συνέβησαν στην Κρήτη κατά την Κατοχή. Έμεσα
δηλαδή τα χωριά του Αμαρίου μοιράζονταν τη μοίρα των άλλων κατεστραμμένων χωριών.
Για την προτεραιότητα του αιτήματος για εκδίκηση έκανε λόγο και ο Αλέξανδρος Κοκονάς
σε ένα από τα πρώτα μνημόσυνα στο Γερακάρι. Απευθυνόμενος σε εκπροσώπους των
Συμμάχων ολοκλήρωνε την ομιλία του με αναφορά στις οικογένειες των νεκρών, που
παραβρίσκονταν λέγοντας: «Δεν ζητούν στέγην να στεγασθούν, ρούχα να θερμάνουν τα
ορφανά των, τροφήν να λιγοστέψουν την πείναν. Ζητούν και θέλουν εκδίκησιν. Και τότε ο
πόνος των θα λιγοστέψη». 222
Ο Κατσαντώνης καλούσε για εκδίκηση «με το δικό μας χέρι» όταν ακόμα δεν είχε τελειώσει
ο πόλεμος. Όμως ο Κοκονάς μιλούσε όταν ο πόλεμος είχε λήξει και με το κύρος ενός από
τους επικεφαλής της οργάνωσης αντίστασης στην περιοχή 223 αιτούνταν στους Συμμάχους εκ
μέρους των θυμάτων να συνδράμουν ώστε να αποδοθεί δικαιοσύνη με την καταδίκη των
υπαιτίων για τις καταστροφές στο Κέντρος.
Με το πέρασμα του χρόνου και την προσαύξηση των κακουχιών των ανθρώπων αυτών, οι
οποίοι δεν αισθάνθηκαν δικαίωση για την προσφορά της περιοχής στη νίκη κατά του
ναζισμού και στην απελευθέρωση της χώρας ούτε είδαν να τιμωρούνται όσοι τους
προκάλεσαν αυτή τη συμφορά, ζητούσαν τώρα δικαίωση από τον θεό. Έτσι, το 1957 ο
221 Στο ίδιο, σ.17-20
222 Σπύρος Μαρνιέρος, Η Αντίσταση στο Αμάρι…, ό.π., σ.38-40
223 Ο Αλέξανδρος Κοκονάς κυνηγήθηκε από τους Γερμανούς οι οποίοι είχαν κάψει το σπίτι του το 1943 όταν ο
γιος του, που τον είχαν συλλάβει, κατάφερε να δραπετεύσει. Είχαν καταφύγει και οι δύο στην Αίγυπτο το
Δεκέμβριο του 1943 και δεν βρίσκονταν στο Γερακάρι την ημέρα της καταστροφής

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 117
Νικόλαος Φραγκ. Αγγελάκης 224 έγραφε σε ρίμα όπου αφηγούνταν το ιστορικό του
Γερακαρίου:
Θεέ μου επουράνιε και πώς τους νταγιαντίζεις 268
Και των Σοδόμων τις «χαρές» γιάντα δεν τους χαρίζεις;
Κάψε τους Θε μου κάψε τους εκείνουσάς τους τόπους,
Τις εκκλησές μας έκαψαν, τις βρύσες και τσ’ ανθρώπους.

Σ’ αυτές τις αναφορές πήγαζαν οι προσλήψεις με τις οποίες καθιερώθηκαν οι κατακτητές στη
συλλογική συνείδηση. Οι Γερμανοί είχαν επιδείξει τέτοιο βαθμό βαρβαρότητας που
αποδείχτηκαν συγκρίσιμοι με τους προηγούμενους κατακτητές της Κρήτης και της χώρας,
ιδιαίτερα τους Οθωμανούς. Οι καταστροφές των χωριών έφερναν στην επιφάνεια τις
αφηγήσεις για τις καταστροφές των ίδιων οικισμών κατά την πρώτη φάση της Ελληνικής
Επανάστασης αλλά και την αφήγηση ότι οι Ενετοί ονόμασαν την περιοχή Αμάρι από το
λατινικό amarus (πικρός) για τις πίκρες που δοκίμασαν προσπαθώντας να την υποτάξουν. 225
Τα χαρακτηριστικά αυτά προκαλούσαν, επίσης, παραλληλισμούς των χωριών του Κέντρους
με το Αρκάδι, με τα Ψαρά και το Μεσολόγγι αλλά και με τόπους που βίωσαν τη θηριωδία
των Δυνάμεων του Άξονα, όπως το Δίστομο και τα Καλάβρυτα. Ο λόγος για τους
αναγνωρισμένους τόπους θυσίας υιοθετήθηκε αυτούσιος ή ενέπνευσε ως πρότυπο για την
παραγωγή λόγου για τα χωριά του Κέντρους. Μέσω αυτού του λόγου τα γεγονότα του
Κέντρους ξέφευγαν από το στενό τοπικό και χρονικό τους πλαίσιο και εντάσσονταν σε ένα
διαχρονικό και διατοπικό σύστημα αρχών και αξιών, καθιερώνονταν ως σύμβολο.
Στις δημοσιεύσεις του Αυγούστου του 1945 εντοπίστηκαν πλήθος τέτοιων αναφορών. Το
γνωστό επίγραμμα του Διονυσίου Σολωμού για την καταστροφή των Ψαρών από τους
Οθωμανούς επιστρατεύτηκε από τον Κ. Φωτάκη για να υμνήσει τα παλικάρια του Αμαρίου
με μια μικρή προσαρμογή στην αρχή: 270

224 Ο Νικόλαος Φραγκ. Αγγελάκης ήταν λαϊκός στιχουργός που έγραψε τη συγκεκριμένη ρίμα όταν ήταν 82
χρόνων. Σπύρος Μαρνιέρος, Η Αντίσταση στο Αμάρι…, ό.π., σ.143-189 268 Νταγιαντίζω: ανέχομαι
225 Η ετυμολόγηση της ονομασίας Αμάρι για την περιοχή έχει πολλές εκδοχές μία από της οποίες την συνδέει με
το λατινικό επίθετο amarus. Στην ετυμολογία αυτή αναφέρεται ο Γιάννης Κ. Φωτάκης, «Προσκυνήματα. Στα
ερείπια του Αμαρίου», Κρητική Επιθεώρησις, 28 Αυγούστου 1945 270 Στο ίδιο

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 118
Στου Αμαριού την ολόμαυρη ράχη…

Στα κείμενα των Παύλου Κεδραίου 226 και Αντώνη Λίτινα 272 για το μνημόσυνο στις Βρύσες το
1945 περιλαμβάνονταν εκφράσεις όπως «(τους) ήρωας μιας νέας ολοκαυτώσεως του
1866», 273 «καινούργια Αρκάδια», και «ζωντανοί καινούριοι Διάκοι της λευτεριάς». Ο Π.
Σαμπατάκος δημοσίευσε ποίημα με τον τίτλο:
« Αρκάδι – Αμάρι
8-11-1866 = 22-8-1944»
Η επαναληπτικότητα στην σύγκρουση των ντόπιων με κάθε «ξένο» που επιχείρησε να
επιβάλει την κυριαρχία του στην περιοχή αξιοποιήθηκε για να αποδώσει νόημα ηρωικού
θανάτου στις εκτελέσεις των συγκεκριμένων ανθρώπων. Η συσχέτιση αυτή τεκμηριωνόταν
στο ιστορικό πλαίσιο της επιχείρησης των Γερμανών, έναν πόλεμο, στον τρόπο με τον οποίο
συντελέστηκε η καταστροφή, δηλαδή στην πυρπόληση των κτιρίων και των σωμάτων των
νεκρών, και στην επιλογή συγκεκριμένων οικισμών για καταστροφή καθώς και δραστήριων
ανδρών, εκλεκτών μελών των κοινοτήτων για εκτέλεση.
Παρόλο που οι νεκροί της επιχείρησης του Αυγούστου δεν σκοτώθηκαν σε κάποια πολεμική
ενέργεια αλλά συνελήφθησαν μέσα στα σπίτια τους και εκτελέστηκαν χωρίς καμία
διαδικασία απόδοσης συγκεκριμένων κατηγοριών, ο θάνατός τους νοηματοδοτήθηκε ως
ηρωική θυσία για την κοινότητα. Αυτή η απόδοση πήγαζε σε δύο δεδομένα. Αρχικά, η
επιλογή των οικισμών αποδείκνυε από μόνη της ότι στην πλειοψηφία τους οι κάτοικοι δεν
συνεργάστηκαν με τους κατακτητές. Ύστερα, κανείς από τους συγκεκριμένους
μελλοθάνατους δεν προσπάθησε να ξεφύγει, αν και όλοι ήξεραν ότι θα εκτελεστούν και η
επιλογή αυτή αποδόθηκε στην επίγνωσή τους ότι μια τέτοια ενέργεια θα προκαλούσε την
οργή των κατακτητών και θα είχε ως αποτέλεσμα την εκτέλεση άλλων κατοίκων των χωριών
οι οποίοι κρατούνταν όμηροι. Μ’ αυτές τις αναγνώσεις, ήδη από τον πρώτο χρόνο,
παγιώθηκε η αναφορά στο χρέος τιμής και μνημόνευσης των νεκρών και η αξία της θυσίας
τους ως παράδειγμα για τις επόμενες γενιές.

226 Με το ψευδώνυμο Παύλος Κεδραίος γράφει ο Θεοχάρης Σαριδάκης εκπαιδευτικός και λογοτέχνης που
συμμετείχε στην Αντίσταση με το ίδιο ψευδώνυμο και έζησε τα γεγονότα της καταστροφής στο Άνω Μέρος.
Εύα Λαδιά, «Χάρης Σαριδάκης. Από τους στυλοβάτες της μεταπολεμικής πολιτιστικής ζωής», Πολιτιστικό

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 119
Το 1947 ήταν η χρονιά των αποκαλυπτηρίων στο Καρδάκι και στο Γερακάρι οπότε μαζί με
τα ίδια τα μνημεία στους λόγους που εκφωνούνταν αποκαλυπτόταν και το νόημα με το οποίο
αυτά επενδύονταν. Στην ομιλία του νομάρχη Ρεθύμνου στο Καρδάκι συσχετιζόταν για πρώτη
φορά η επιδρομή στο Κέντρος με την απαγωγή του Κράιπε και μάλιστα χωρίς να αναφέρεται
ρητά το όνομα του γερμανού στρατηγού. Ο ομιλητής χρησιμοποίησε και τον όρο «εύανδρα»
Ρέθυμνο, https://www.politistiko-
rethymno.org/%CF%87%CE%AC%CF%81%CE%B7%CF%82%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%B9%CE%
B4%CE%AC%CE%BA%CE%B7%CF%82/, (Ημερομηνία πρόσβασης 11-06-2023)
272 Ο Αντώνης Λίτινας ήταν επικεφαλής της αντιστασιακής ομάδας του Αμαρίου, την περίοδο των επιδρομών 273
Παύλος Κεδραίος, «Μνημόσυνα Ηρώων…», ό.π.
χωριά, όρο που απαντάται συχνά στον προφορικό λόγο, για να αποδώσει την παλικαριά και
την αξιοσύνη των ανδρών που χάθηκαν και να τονίσει την συμμετοχή της περιοχής στον
αντιστασιακό αγώνα και το μέγεθος της απώλειας για τις κοινότητες. 227
Από τα αποκαλυπτήρια του μνημείου στο Γερακάρι σώζονται δύο πανηγυρικοί. Ο έμμετρος
«πανηγυρικός» του Μιχαήλ Γενεράλη 228 και ο «επιτάφιος λόγος» του Γεωργίου Αστρ.
Αγγελάκη. 229 Και οι δύο ομιλητές αναφέρονταν στην είσοδο των νεκρών στην αθανασία
μέσω του μνημείου και των τελετών. Ο Γενεράλης, μάλιστα, απευθυνόταν στο ίδιο το
μνημείο, το οποίο αποκαλούσε κατά συνεκδοχή «μάρμαρα», και ουσιαστικά το εχρήζε με το
νέο του ρόλο, το ρόλο του ιερού βωμού αλλά και του αφηγητή που θα μετέφερε τις εμπειρίες
και τις αξίες της κοινότητας στο μέλλον:
Μάρμαρα, κυανόλευκα κι άσπρα, αγνά σαν κρίνο, με
σεβασμό κι ευλάβεια, τα γόνατά μου κλίνω
……………………………
Πέτρ’ άψυχη, πέτρα βουβή, ποιος σου δωκε το στόμα να
διαλαλείς ακούραστη, να διαλαλείς αιώνια

227 Χ.ό., «Ο λόγος του κ. Νομάρχου», Κρητική Επιθεώρησις, 21 Αυγούστου 1947
228 Ο Μιχαήλ Γενεράλης ήταν δάσκαλος και του αποδόθηκε το προσωνύμιο «Αινείας των Γουργούθων» επειδή
κατά την εκτόπισή τους από το χωριό Γουργούθους μετέφερε στην πλάτη του την υπέργηρη μητέρα του.
Σπύρος Μαρνιέρος, Η Αντίσταση στο Αμάρι…, ό.π., σ.194
229 Έμμετρος «Πανηγυρικός» του Μιχαήλ Γενεράλη στο Σπύρος Μαρνιέρος, Σπύρος Μαρνιέρος, Η Αντίσταση
στο Αμάρι…, ό.π, σ.194-197 και πεζό με τίτλο «Επιτάφιος Λόγος» του Γεωργίου Αστρ. Αγγελάκη, στο ίδιο,
σ.221-225

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 120
Ο Αγγελάκης δήλωνε ότι είχε στόχο να εντάξει τα γεγονότα στο Κέντρος στην εθνική
ιστορία. Ο λόγος για να τιμηθεί το συγκεκριμένο γεγονός συμπύκνωνε την προσφορά της
περιοχής σε όλους τους αγώνες της χώρας από τους Βαλκανικούς Πολέμους και μετά. Οι
ψυχές ηρώων γνωστών ένδοξων τόπων, του Αρκαδίου και του Μελιδονίου 230 της Κρήτης
αλλά και του Μεσολογγίου υποδέχονταν τους συγκεκριμένους νεκρούς και «χαιρετίζουν το
καινούργιο Αρκάδι της Κρήτης». Ο αγώνας που δόθηκε για τερματισμό της Κατοχής
συνδεόταν και με την Επανάσταση του 1821 και «Η ιδεολογία του 1821 εξέρχεται
ενισχυμένη από την δοκιμασίαν του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου». Στον Γενεράλη οι
αντίστοιχες αναφορές παρουσιάζονταν με λογοτεχνικά μέσα. Οι αξίες προσωποποιούνταν
και η Ελευθερία στεφάνωνε τους νεκρούς με ένα στεφάνι φτιαγμένο από κάθε λογής δέντρα
και λουλούδια που φύτρωναν στα «αιματοπότιστα και δακρυοραντισμένα» χώματα της
περιοχής.
Για τη στάση των κατοίκων σε όλους τους πολέμους του 20 ου αιώνα οι σύγχρονοι και οι
επόμενες γενιές «Έχομεν το δικαίωμα να κοιττάξωμεν κατά πρόσωπον την Ιστορίαν». Εκτός
από υπερηφάνεια η στάση των νεκρών ενέπνεε και ως παράδειγμα τους ζωντανούς. Ο
Γενεράλης αναδείκνυε αυτό το πρότυπο παρουσιάζοντας τους νεκρούς που «δεν ήσαν
τυχεροί», δεν είχαν τόσο ένδοξο θάνατο, να ζηλεύουν για τη δόξα των τιμώμενων νεκρών.
Και οι δύο ομιλητές απεύθυναν το λόγο στους νεκρούς για να αναγνωρίσουν τη θυσία τους.
Στο τέλος όμως ο Γενεράλης απευθυνόταν στους ζωντανούς και επέστρεφε το συλλογισμό
στο θρήνο. Τα δάκρυα τα έχει δώσει ο θεός για παρηγοριά, παρηγοριά για τους ζωντανούς
αλλά και για τους νεκρούς, γιατί «τι άλλο παρά δάκρυα κάθε νεκρός προσμένει;». Τα δάκρυα
είναι τα μόνα που μπορούν να δροσίσουν το χώμα που σκεπάζει τους νεκρούς. Αυτή η
μεταστροφή στο τέλος φανερώνει την τραγικότητα της κατάστασης που βίωναν οι κάτοικοι
των χωριών αυτών και προφανώς θα αντίκριζε μπροστά του και ο ομιλητής.
Στο ίδιο πνεύμα ήταν και οι αναφορές κατά τα αποκαλυπτήρια στην Κρύα Βρύση δύο χρόνια
αργότερα. Δεν έχει εντοπιστεί κάποια ομιλία αλλά σε μία ανταπόκριση τοπικής εφημερίδας 231
κυριαρχούσε και πάλι το πένθος και η οργή για τον άδικο θάνατο των ανδρών κατά το τέλος
του πολέμου.
230 Το Μελιδόνι είναι σπήλαιο που βρίσκεται στο ομώνυμο χωριό του Δήμου Μυλοποτάμου Ρεθύμνου. Μέσα σ’
αυτό βρήκαν το θάνατο περίπου τετρακόσιοι κάτοικοι της περιοχής το 1823 όταν αρνήθηκαν να παραδοθούν
στους Τούρκους.
231 Χ.ό., «Εις Κρύαν Βρύσιν…», ό.π.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 121
Στο Άνω Μέρος στο πρώτο μνημόσυνο στο νεοανεγερθέν ηρώο το 1963 εκφωνήθηκαν
πανηγυρικοί από τον Π. Κεδραίο και από τον Στ. Μπαγουράκη. 232 Στην ομιλία του ο
Κεδραίος χαρακτήρισε το μνημείο «ιερό χώρο των καταλοίπων εκείνων οίτινες υπήρξαν οι
πρωταγωνιστές και τα θύματα» του ιστορικού γεγονότος που εορταζόταν.
Παρά το χρόνο που είχε μεσολαβήσει η μνήμη του ομιλητή διατηρούσε έντονη την
ανάμνηση των γεγονότων αλλά και των ανθρώπων και φαίνεται πως αυτό δεν άλλαξε ούτε τα
επόμενα χρόνια όσο οι ομιλητές ήταν άνθρωποι που έζησαν την επιδρομή σε ενήλικη φάση
της ζωής τους και είχαν σχέσεις ζωής με τους εκτελεσμένους. Ο ίδιος ο ομιλητής με
προσωπική απεύθυνση στους νεκρούς υποσχόταν να μην τους ξεχάσει. Η υπόσχεση όμως
αφορούσε όλους τους επιζώντες που θα διατηρούσαν στη μνήμη τους τη «λεβέντικη μορφή»
του κάθε νεκρού ξεχωριστά.
Αλλά και όταν θα έφευγαν από τη ζωή όσοι τους γνώριζαν, η μνήμη τους θα παρέμενε
αιώνια μέσω του μνημείου της «Ελληνίδος Ιστορίας». Αυτή τη μορφή πήραν τα ονόματά
τους για να διαιωνίζουν στις επόμενες γενιές «ότι ένα είναι το υπέρτατον καθήκον παντός
ανθρώπου όστις εγεννήθη Έλλην-Κρητικός-Ελεύθερος: “Να αποθαίνη ευχαρίστως υπέρ της
πατρίδος του, όταν και ότε αι περιστάσεις το ζητήσουν”». Εκπλήρωση χρέους, λοιπόν, προς
τους νεκρούς, η μετατροπή της θυσίας τους σε σύμβολο μέσω του μνημείου που θα παρέμενε
στην πιο περίβλεπτη θέση ως πρότυπο για να καθοδηγεί τις επόμενες γενιές.

Πανηγυρικοί λόγοι. Γενικά συμπεράσματα
Στους πανηγυρικούς λόγους που εκφωνήθηκαν τα χρόνια που ακολούθησαν μετά τα
αποκαλυπτήρια των πρώτων μνημείων και μέχρι σήμερα παρατηρούνται συνέχειες αλλά και
διαφοροποιήσεις σε σημαντικά ζητήματα.
Αρχικά, αναφορικά με την ταυτότητα των ομιλητών, επίσημο λόγο για τα γεγονότα, έχουν
αρθρώσει κυρίως άντρες με καταγωγή από τα χωριά αυτά. Αρκετοί από αυτούς ήταν και οι
ίδιοι μάρτυρες των γεγονότων και απόγονοι των θυμάτων. Όλοι οι ομιλητές έχουν
ακαδημαϊκή παιδεία με την πλειοψηφία να προέρχονται από το χώρο των εκπαιδευτικών.
Από τις γυναίκες ξεχωρίζει η συμβολή της δημοσιογράφου Εύας Λαδιά που μελετά και
232 Μνημονευόταν στην ανταπόκριση και η απαγγελία επικού στιχουργήματος από τον Νικ. Ι. ΚαλλινικάκηΙλι το
οποίο όμως δεν έχει εντοπιστεί.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 122
γράφει για το γεγονός αυτό περισσότερο από σαράντα χρόνια. Η ίδια δεν έχει εκφωνήσει
πανηγυρικό λόγο, όμως έχει συμμετάσχει σε πολλές εκδηλώσεις της 21ης Αυγούστου και
έχει δημιουργήσει ή επιμεληθεί κείμενα και οπτικοακουστικό υλικό για το γεγονός. Στις
εκδηλώσεις το 2022 στο Άνω Μέρος απήγγειλε στο ηρώο πεσόντων το θρηνητικό τραγούδι
του Μ. Κατσαντώνη. Πολύχρονη είναι και η συμμετοχή στη διοργάνωση των εκδηλώσεων
της Ελένης Δασκαλάκη, υπεύθυνης πολιτιστικών του Δήμου Αμαρίου, η οποία επίσης έχει
επιμεληθεί και παρουσιάσει κείμενα και άλλο υλικό σε εκδηλώσεις την παραμονή της
επίσημης επετείου. Η γράφουσα ήταν η πρώτη γυναίκα που εκφώνησε τον πανηγυρικό λόγο
για το γεγονός αυτό στα χωριά του Αμαρίου το 2022 ενώ είχε προηγηθεί το 2019 η Μαρία
Φωτάκη και ακολούθησε το 2023 η Αγγελική Πελαντάκη και οι δύο στην Κρύα Βρύση.
Σε ό,τι αφορά στο ύφος των πανηγυρικών ομιλιών εντοπίζεται μία σημαντική μεταβολή που
αφορά στην απεύθυνση στους νεκρούς, οι οποίοι τιμώνται στην επέτειο αυτή. Τα πρώτα
χρόνια όλοι οι παριστάμενοι στα μνημόσυνα γνώριζαν προσωπικά τους εκτελεσμένους. Οι
ομιλητές απευθύνονταν στους ίδιους τους νεκρούς τονίζοντας την απώλεια τους από τις
κοινότητες, ανακαλούσαν στη μνήμη τους στιγμές από τη συμβίωσή μαζί τους και η θλίψη
ήταν το κυρίαρχο συναίσθημα. Σιωπές, λυγμοί, χειρονομίες, βουρκωμένα μάτια σήμαιναν το
τραύμα που προκάλεσε αυτή η εμπειρία. 233 Οι επιζώντες έστησαν τα μνημεία για τις επόμενες
γενιές, αλλά για τους ίδιους η παρουσία και η συμμετοχή στις εκδηλώσεις ήταν ένα
κυριολεκτικό μνημόσυνο για τους ανθρώπους που έχασαν αλλά και για τη δική τους ζωή, η
οποία είχε οριστικά ανατραπεί.
Με το πέρασμα του χρόνου η αναφορά στους εκτελεσμένους περιορίστηκε στο
προσκλητήριο νεκρών, το οποίο αποτελεί την κορυφαία στιγμή της εκδήλωσης, όμως τίποτε
άλλο δεν αναφέρεται γι’ αυτούς. Ακόμα και στους χώρους όπου έχουν αναρτηθεί οι
φωτογραφίες των νεκρών μνημονεύονται μόνο τα ονόματά τους. 234 Φαίνεται πως οι νεκροί
διατηρούν την ταυτότητά τους αλλά όχι στοιχεία που παραπέμπουν στη ζωή τους και στις
σχέσεις τους μέσα στην κοινότητα. Στη δημόσια μνημόνευση, πτυχές της εμπειρίας αυτής
που αποδεικνύονταν οδυνηρές αποσιωπήθηκαν και αναζητήθηκε ένα αποδεκτό νόημα για
όσα τραγικά συνέβησαν, ώστε οι άνθρωποι να βρουν τον τρόπο να ζήσουν μ’ αυτό το
παρελθόν. 235
233 Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, «Μνήμες…», ό.π., σ.140-141
234 Μόνο στην Κρύα Βρύση έχει γίνει καταγραφή στοιχείων που αφορούν τους νεκρούς και συμπεριλαμβάνονται
σε έκδοση ημερολογίων της κοινότητας.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 123
Η νοηματοδότηση της επιδρομής και κυρίως των εκτελέσεων αποτέλεσε διαχρονικά κεντρική
ενότητα κάθε ομιλίας. Η καταστροφή της συγκεκριμένης περιοχής από τους Γερμανούς
αποδόθηκε στην αντιστασιακή δράση των κατοίκων και ο θάνατος των ανθρώπων αυτών
καθιερώθηκε ως θυσία για τη σωτηρία των άλλων μελών της κοινότητας και ως προσφορά
για την απελευθέρωση της χώρας. Οι νεκροί από την συγκεκριμένη επιχείρηση
παρουσιάζονται ως συνεχιστές των άμεσων προγόνων τους, που συμμετείχαν στους αγώνες
της Κρήτης για την απελευθέρωση από τους Οθωμανούς και την ένωση με την Ελλάδα. Έτσι
η στάση των κατοίκων κατά την περίοδο της Κατοχής και η «αυτοθυσία» όσων
εκτελέστηκαν ερμηνεύονται ως συνέπεια σε παραδοσιακές εθνικές αξίες και εντάσσονται
στο πλαίσιο ενός αγώνα για ανώτερα ιδανικά.
Στην ενότητα αυτή αξιοποιείται ποικιλία εκφραστικών μέσων, όπως πλήθος επιθέτων,
μεταφορών, αντιθέσεων. Οι αναφορές αυτές υποστηρίζονται από την επιλογή λέξεων με
ιδιαίτερο νόημα στην τοπική διάλεκτο όπως «απροσκύνητοι» που σημαίνει αδούλωτοι και
λέξεων που αποτυπώνουν έννοιες με συνέχεια στο χρόνο όπως «βιγλάτορες της λευτεριάς»
που προσδιορίζει αυτούς οι οποίοι επαγρυπνούν για την ασφάλεια της κοινότητας. Είναι,
επίσης, χαρακτηριστική η επανάληψη στον έμμετρο και πεζό λόγο της παρομοίωσης της
ελευθερίας με δέντρο που πρέπει να ποτιστεί με αίμα για να ανθίσει.
Η αφήγηση εμπλουτίζεται με την επίκληση των φυσικών στοιχείων ως αψευδών μαρτύρων
για τις θηριωδίες που διαπράχθηκαν. Η φύση καλείται να αποκαλύψει όσα δεν μπορούν να
αφηγηθούν οι άνθρωποι. Στην επίκληση στη φύση όπως και στη σύνδεση με το θρησκευτικό
στοιχείο, που είναι δύο καίριες και διαχρονικές σταθερές της ζωής των ανθρώπων, οι ίδιοι
αποζητούν δικαίωση και αναγνώριση του ηθικού κύρους του αγώνα που δόθηκε κατά τη
διάρκεια της Κατοχής, με αποκορύφωμα την καταστροφή και τον θάνατο, αλλά και του
αγώνα που ακολούθησε για την ανασυγκρότηση της κοινότητας και της ζωής των επιζώντων.
Σταδιακά, όταν οι επιζώντες άρχισαν να φεύγουν από τη ζωή και η απουσία τους έγινε
αισθητή κατά τις εκδηλώσεις, ξεκίνησε να συμπεριλαμβάνεται και η δική τους μνημόνευση
στις ομιλίες. Οι ίδιοι άνθρωποι, δηλαδή, στους οποίους οι ομιλητές τα πρώτα χρόνια
απευθύνονταν είτε για να αναδείξουν το μέγεθος της συμφοράς είτε για να τους
παρηγορήσουν, εντάσσονται τώρα στο περιεχόμενο της μνημόνευσης για τη δική τους
235 Alistair Thomson, Αναμνήσεις Ανζακιτών. Ζώντας με το Θρύλο,(Αθήνα: Κατάρτι, 2003), σ.36-38 · Lynn
Abrams, Θεωρία…, ό.π., σ.114

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 124
αγωνιστική στάση, για τον ηρωισμό τους στην καθημερινή ζωή, για τον τρόπο με τον οποίο
κατάφεραν να ανταπεξέλθουν στις δυσκολίες που αντιμετώπισαν.
Η μνημόνευση έχει χαρακτήρα τιμητικό για τους ίδιους τους νεκρούς και για τους επιζώντες
και διδακτικό για τους νεότερους ακροατές, στους οποίους υποδεικνύεται να θυμούνται τη
θυσία των ανθρώπων της κοινότητας και το χρέος απέναντί τους, να γίνουν και οι ίδιοι
συνεχιστές αυτής της παράδοσης.
Όσο ο χρόνος της μνημόνευσης απομακρύνεται από το χρόνο που συνέβησαν τα γεγονότα
τόσο η εξιστόρηση του χρονικού της καταστροφής καταλαμβάνει πιο εκτεταμένο τμήμα της
ομιλίας, καθώς πλέον οι παριστάμενοι δεν έχουν προσωπική εμπειρία της περιόδου που
μνημονεύεται. Τα γεγονότα εντάσσονται με όλο και πιο λεπτομερή και ακριβή τρόπο στο
γενικό πλαίσιο του ΒΠΠ και επισημαίνεται ότι ήδη από τότε που έγινε η απαγωγή του
Κράιπε κι ακόμα περισσότερο τον Αύγουστο του 1944 η τύχη του πολέμου είχε κριθεί.
Έτσι διευρύνεται η συζήτηση για τα πραγματικά αίτια της επιχείρησης των Γερμανών
κατακτητών και πολλαπλασιάζονται τα ερωτηματικά για την ολοκληρωτική καταστροφή των
οικισμών και κυρίως για τη σύλληψη και το θάνατο τόσων κατοίκων. Από πολλούς
κατηγορήθηκαν τα μέλη της τοπικής Αντίστασης ότι δεν προστάτεψαν τα χωριά. 236 Εξ αρχής
τέθηκε υπό αμφισβήτηση η οργάνωση και η ετοιμότητα των αντιστασιακών ομάδων που
δρούσαν στην περιοχή, διαπίστωση που συνδέθηκε και με τη διαφυγή ηγετικών στελεχών της
τοπικής Αντίστασης στην Αίγυπτο. Όλοι δέχονταν ότι υπήρχε σχετικός εφησυχασμός, καθώς
θεωρούσαν δεδομένο ότι ο πόλεμος τελείωνε, και υποτιμήθηκαν οι δυνατότητες που
διατηρούσε ακόμα ο Γερμανικός στρατός στην Κρήτη, δεν λαμβάνονταν πια οι ίδιες
προφυλάξεις, που είχαν αποβεί σωτήριες ως τότε, ενώ αγνοήθηκε και η προειδοποίηση της
Νίνας Κουκλινού. 237
Η στάση αυτή των αντιστασιακών εξηγήθηκε από το Γεώργιο Τζίτζικα και άλλα ενεργά μέλη
της Αντίστασης ως κεντρική απόφαση προκειμένου να μη γενικευθούν τα αντίποινα σε
βάρος των αμάχων και των ομήρων. 238 Επίσης, στην περίπτωση της Κρύας Βρύσης

236 Σχετικά με τις απόψεις για την απόδοση ευθυνών στην απραξία των αντιστασιακών οργανώσεων: Μάρκος
Πολιουδάκης, Η Εθνική Αντίσταση…, ό.π., σ.264-268
237 Η Νίνα Κουκλινού, η οποία εργαζόταν ως διερμηνέας στα Γερμανικά γραφεία στο Ρέθυμνο, είχε στείλει
κάποιον να ειδοποιήσει στο Γερακάρι για την επιχείρηση που ετοίμαζαν οι Γερμανοί, όμως η ειδοποίηση δεν
έφτασε σε άνθρωπο που θα έπαιρνε τις κατάλληλες πρωτοβουλίες και όσοι την άκουσαν την αγνόησαν, ίσως
και γιατί δεν εμπιστεύονταν την Ν. Κουκλινού καθώς δεν ήταν γνωστή η αντιστασιακή της δράση.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 125
μαρτυρείται ότι μέλη της τοπικής Αντίστασης που ετοιμάζονταν να χτυπήσουν τους
Γερμανούς κατά τη διάρκεια της επιδρομής, όταν είχαν διώξει τους κατοίκους και
κατέστρεφαν το χωριό, αποτράπηκαν από τους συγγενείς των θυμάτων, οι οποίοι μη
γνωρίζοντας ότι έχουν εκτελέσει τους άνδρες και πιστεύοντας πως τους κρατούν ομήρους
ήθελαν να τους προστατέψουν.
Οι Γερμανοί κατακτητές παρουσίασαν ως βασική αιτία της επιχείρησης στο Κέντρος την
υποστήριξη της απαγωγής του Κράιπε από το ντόπιο πληθυσμό. Η απαγωγή του γερμανού
στρατηγού ήταν μια από τις πιο «προκλητικές» ενέργειες εναντίον των Γερμανών η επιτυχία
της οποίας προκάλεσε υπερηφάνεια στους Κρητικούς και μεγάλη οργή και πανικό στους
Γερμανούς. Αν και ως αποστολή αντιμετωπίστηκε με περίσκεψη από την αρχή, 239 από
πολλούς μελετητές αλλά και στις κοινότητες που διερευνήθηκαν εδώ η απαγωγή δεν
θεωρείται σήμερα η κύρια αιτία της καταστροφικής επιχείρησης των Γερμανών, τουλάχιστον
όχι με το βάρος που της αποδόθηκε από τον κατακτητή. Αμφισβητείται ακόμα και το
πέρασμα της ομάδας με τον απαχθέντα στρατηγό από χωριά που καταστράφηκαν ενώ
οικισμοί από τους οποίους ήταν γνωστό ότι πέρασε η αποστολή δεν συμπεριλήφθηκαν στις
επιχειρήσεις των Γερμανών. Στις ομιλίες υπάρχει μια διαβάθμιση στην αναγνώριση
υπαιτιότητας στην ενέργεια αυτή ανάλογα με την χρονική περίοδο στην οποία εκφωνούνται
και τις απόψεις του κάθε ομιλητή και είναι ένα θέμα ανοιχτό μέχρι σήμερα. 240
Μία ακόμα αντιστασιακή ενέργεια που αναφέρεται σε κάποιες ομιλίες είναι η μάχη των
Ποταμών 241 που έγινε στις 11 Σεπτεμβρίου του 1944. 242 Στη μάχη αυτή ο Ε.Λ.Α.Σ Ρεθύμνου
χτύπησε τους Γερμανούς τους οποίους προκάλεσε για να ανέβουν σ’ αυτή τη θέση
καταλαμβάνοντας το φυλάκιο τους στη Σχολή Ασωμάτων. Ο Ε.Λ.Α.Σ. αιτιολόγησε αυτή την
επίθεση ως εκδίκηση για την επιδρομή στο Κέντρος. Η επιχείρηση του Ε.Λ.Α.Σ. προκάλεσε
τρόμο στους περισσότερους κατοίκους των χωριών της περιοχής για πιθανά αντίποινα που θα
τους οδηγούσαν στην ίδια μοίρα με τους κατοίκους του Κέντρους τους οποίους την ώρα
εκείνη φιλοξενούσαν στα σπίτια τους. 243

238 Γιώργης Τζίτζικας (Μπαχρής), Το Αντάρτικο στο Αμάρι, συνέντευξη με τους Μιχάλη Πετρακάκη και Εύα
Λαδιά, https://www.youtube.com/watch?v=RzFglU1WMlc
239 Για την επιχείρηση υπήρχαν ενδοιασμοί και στο βρετανικό επιτελείο πριν την έγκρισή της. Πάτρικ Λη
Φέρμορ, Η απαγωγή του στρατηγού…», ό.π., σ.26-29
240 Μάρκος Πολιουδάκης, Η Εθνική Αντίσταση…, ό.π., σ.243-249
241 Περιοχή στα δυτικά της κοιλάδας του Αμαρίου στα όρια με την τότε επαρχία Ρεθύμνου
242 Antony Beevor, Κρήτη…,ό.π.,σ.454-455

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 126
Οι αναφορές στα θέματα των αντιστασιακών ενεργειών, τόσο της απαγωγής του στρατηγού
Κράιπε όσο και της μάχης των Ποταμών, προσεγγίζουν τις δύο ενέργειες ανάλογα με την
προσωπική τοποθέτηση, κυρίως πολιτική, του κάθε ομιλητή. Το ζήτημα της διαίρεσης της
μνήμης για τις δύο αυτές αντιστασιακές ενέργειες δεν είναι αντικείμενο της παρούσας
έρευνας και δεν μπορεί να αναλυθεί εδώ. Δεν συγκρίνονται μεταξύ τους καθώς έχουν
διαφορετική αφετηρία και στόχευση και αναφέρονται μόνο επειδή με τις ανάλογες
νοηματοδοτήσεις περιλαμβάνονται στους πανηγυρικούς λόγους που μελετήθηκαν, αν και για
τη μάχη των Ποταμών οι αναφορές είναι ελάχιστες. 244
Σε κάθε περίπτωση η σκέψη για τις ενέργειες αυτές, όπως εξελίχθηκε, δεν οδήγησε σε
αποκλεισμό της μνημόνευσης της αντιστασιακής δράσης της περιοχής. Κατά γενική
ομολογία η συμμετοχή στην Αντίσταση θεωρήθηκε ηθική υποχρέωση όλων και το τίμημα
που πληρώθηκε γι’ αυτήν δημιουργεί αίσθημα περηφάνιας στη συλλογική συνείδηση. Οι
προβληματισμοί αφορούν κυρίως την οργάνωση των αντιστασιακών ομάδων σε θέματα
περιφρούρησης της περιοχής ενώ τα αισθήματα οργής κατευθύνονται στους Γερμανούς Ναζί
και στους ντόπιους συνεργάτες τους.
Για τη συνεργασία με τους Ναζί και ειδικά για την επιδίωξη αφανισμού συγκεκριμένων
οικογενειών όπως και για τις περιπτώσεις κατάδειξης των αντιστασιακών ενεργειών ως
υπεύθυνων για τις εκτελέσεις η δημόσια μνήμη σιωπά. Αλλά και οι αφηγήσεις των κατοίκων
για τα θέματα αυτά αποφεύγονται. Φαίνεται πως πρόκειται για μια καταδίκη της
συγκεκριμένης μνήμης, μια «damnatio memoriae» που επικράτησε είτε από επιλογή είτε από
ανάγκη για ένα θέμα που δεν ήθελαν ή δεν μπορούσαν να θυμούνται οι κοινότητες. 245
Στα ζητήματα που έχουν μια εξέλιξη σε σχέση με το παρόν του ομιλητή διαπιστώνουμε ότι,
όπως συμπεραίνει και ο Πολυμέρης Βόγλης, «οι επέτειοι (είναι) σημεία συνάντησης του
παρελθόντος με το παρόν… στιγμές αποκρυστάλλωσης της ιστορικής μνήμης». 246 Έτσι
243 Στο φόβο αυτό αποδίδεται η ονομασία της μάχης ως «των Ποταμών» αν και η θέση όπου εξελίχθηκε ανήκει
διοικητικά στο χωριό Απόστολοι Αμαρίου.
244 Η δημόσια μνημόνευση της μάχης των Ποταμών ακολούθησε την πορεία της μνημόνευσης των
αντιστασιακών ενεργειών που πραγματοποιήθηκαν με πρωτοβουλία αριστερών ανταρτών και ήρθε στο
προσκήνιο επίσημα από τη δεκαετία του 1980 και μετά.
245 Λουκάς Τριάντης, «Χωρικές πολιτικές της μνήμης και της λήθης στη “μετασοσιαλιστική” πόλη. Η
περίπτωση των Τιράνων», στο Θέσεις της μνήμης, επιμ. Πέτρος Φωκαΐδης και Αλεξάνδρα Χρονάκη, (Αθήνα:
Νήσος, 2016), σ.65
246 Πολυμέρης Βόγλης, «Η δεκαετία του 1940 ως παρελθόν: Μνήμη, μαρτυρία, ταυτότητα», Τα Ιστορικά 25,
τχ.47, (2007), σ.437-456 και σ.438

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 127
παρατηρείται πως στη νοηματοδότηση των γεγονότων υπάρχουν στοιχεία που μένουν
αδιαφοροποίητα αλλά και στοιχεία που μεταβάλλονται ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο
αυτή συσχετίζεται με τα νέα δεδομένα που ανακύπτουν στην εθνική και παγκόσμια
πραγματικότητα.
Συνδέοντας τα γεγονότα του 1944 με την εποχή τους, οι ομιλητές κάνουν αναφορές στη
σύγχρονη τους πραγματικότητα. Το 1984, σαράντα χρόνια μετά τα γεγονότα, αναφέρεται η
επίσημη αναγνώριση της εθνικής αντίστασης από το ελληνικό κράτος ως απόδοση σεβασμού
στη μνήμη των νεκρών και εκπλήρωση του χρέους της πολιτείας. Στη δεκαετία του 1980
επίσης γίνεται παρότρυνση για δράση υπέρ της αποπυρηνικοποίησης, ώστε να μην
επαναληφθούν οι μεγάλες συμφορές του ΒΠΠ. Πιο πρόσφατα επισημαίνεται ο κίνδυνος από
την εμφάνιση στην πολιτική υποστηρικτών φασιστικών και ναζιστικών θεωριών. Ενώ
τελευταία γίνεται όλο και πιο επίκαιρο το αντιπολεμικό μήνυμα που αναδεικνύεται από τα
μνημεία τα οποία ανεγέρθηκαν για να θυμίζουν τις θηριωδίες που διαπράχθηκαν κατά το
ΒΠΠ.
Όλοι όσοι έζησαν τα γεγονότα και όσοι μιλούν γι’ αυτά καταλήγουν στην ανάγκη να μη
σκεπαστούν στη λήθη και, αναγνωρίζοντας τον πόλεμο ως τη χειρότερη εμπειρία για την
ανθρωπότητα, εύχονται την επικράτηση διεθνούς ειρήνης.

«τέλος πάντων χρειάζονται κι οι εκδηλώσεις για να θυμούνται οι μεταγενέστεροι ότι
κάτι γίνεται. Αλλά δε νομίζω να το θυμούνται και πολύ»

Σ.Π.

«Οι νέοι δεν τα πιστεύουνε… ότι γίνεται τώρα στην Ουκρανία αλλά με δυναμίτες.
Δεν ήταν βόμβες τότεσας»

Γ.Λ.

«οι νεότεροι δε θυμούνται πράμα. Άμα δε θυμάται δεε…»

Μ.Π.

«το μήνυμα κάθε φορά που μιλούσαμε ήτανε “ποτέ πια πόλεμος”, γιατί ο
πόλεμος αυτός ήτανε εντελώς άδικος, οι δικοί μας έφυγαν άδικα και να
φροντίζουν οι νέοι να μην έρθουνε ποτέ σε τέθοια κατάσταση. Αλλά

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 128
δυστυχώς, όπως βλέπεις και σήμερα, επανερχόμαστε πάλι σε πολέμους και
τα βλέπω τα γεγονότα αυτά και θυμούμαι τα δικά μας και πολύ
ταράσσομαι»

Σ.Μ.

Επίλογος
Φαίνεται οξύμωρο πώς ένα συντελεσμένο γεγονός αφήνει ένα αποτύπωμα στο χώρο και στο
χρόνο ανεξάντλητο. Έτσι και η οκταήμερη επιχείρηση των Γερμανικών στρατευμάτων στα
οκτώ χωριά του Κέντρους προκάλεσε μεταβολές οι οποίες είναι ακόμα ανιχνεύσιμες και
ενεργές στο χώρο, τουλάχιστον στους οικισμούς όπου συντελέστηκε.
Σε ό,τι αφορά στο βιωμένο χώρο οι κάτοικοι και το κράτος κατέβαλαν προσπάθειες να
ανοικοδομηθεί ώστε να εξυπηρετήσει τις ανάγκες των κατοίκων και ταυτόχρονα να
εφαρμόζεται η κρατική πολιτική. Οι κάτοικοι ενεργοποιήθηκαν και πήραν θέση στο βαθμό
που μπορούσαν για να εξασφαλίσουν συνθήκες επιβίωσης αρχικά και καλύτερης διαβίωσης
για τους ίδιους και τις επόμενες γενιές στη συνέχεια.
Το σχετικό με την ανοικοδόμηση κεφάλαιο της εργασίας προσπάθησε να διερευνήσει ένα
ζήτημα το οποίο, σε ό,τι αφορά τη συγκεκριμένη περιοχή παρουσιάζει ουσιαστικό κενό.
Ζητούμενο ήταν να τοποθετηθεί η περίπτωση των χωριών αυτών μέσα στο γενικότερο
πλαίσιο της κατάστασης που είχε επικρατήσει στη χώρα στο τέλος του ΒΠΠ και να
αποτυπωθούν οι συνέπειες στη ζωή των ανθρώπων μέσα από τις υλικές καταστροφές. Επίσης
η έρευνα ήθελε να καλύψει σε κάποιο βαθμό το ερώτημα ποιες προτεραιότητες τέθηκαν και
με ποιες διαδικασίες ανοικοδομήθηκαν τελικά οι οικισμοί αυτοί. Ευρύτερα ερωτήματα που
αφορούν τη στόχευση του κράτους και της πολιτικής που εφαρμόστηκε μέσα από τη
διαδικασία της ανοικοδόμησης, αν και ανιχνεύονται και στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν
στάθηκε δυνατό να αναλυθούν μέσα στα όρια αυτής της εργασίας.
Σε ό,τι αφορά στις συνέπειες της καταστροφής, εκτός από την μεταβολή στον αρχιτεκτονικό
χαρακτήρα και στη λειτουργία των οικισμών είναι φανερό πως ανατράπηκε όλη η ζωή των
κοινοτήτων αυτών, γεγονός που κορυφώθηκε με την απώλεια 164 ανθρώπων από τις

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 129
οικογένειές τους και από τις κοινότητες. Μετά την καταστροφή αυξήθηκαν πολλαπλά οι
περιορισμοί στις όποιες επιλογές είχαν οι κάτοικοι της περιοχής για τη ζωή τους. Οι ίδιοι
στον αγώνα που έδωσαν για την ανασυγκρότηση των οικισμών έθεσαν μία ακόμα
προτεραιότητα, τη μνημόνευση των νεκρών.
Έτσι ανεγέρθηκαν πέντε μνημεία με στόχο να αποτελέσουν τόπο μνήμης για τη
συγκεκριμένη εμπειρία, τόπο τιμής και μνημόνευσης των νεκρών αλλά και μέσο
ισχυροποίησης του παραδείγματός τους στο αξιακό σύστημα της κοινότητας. Οι κάτοικοι
επένδυσαν τα μνημεία αυτά με το νόημα που εκείνοι επιθυμούσαν να διατηρήσουν στο
χρόνο, τα συνέδεσαν με πολιτισμικές πρακτικές σχετικές με την μνημόνευση νεκρών με τις
οποίες ήδη ήταν εξοικειωμένες οι κοινότητες και υιοθέτησαν συγκεκριμένες διαδικασίες για
επίσημες επαναλαμβανόμενες εκδηλώσεις για τους νεκρούς αυτούς.
Παράλληλα όμως με τα μνημειακά σύνολα και τις τελετουργίες, στο γεγονός προσδόθηκε
συγκεκριμένο νόημα μέσα και από τους πανηγυρικούς λόγους που εκφωνούνταν σε κάθε
εκδήλωση. Καθώς, λοιπόν, έχουν περάσει 79 χρόνια, πλήθος ομιλητών έχουν αναφερθεί στα
γεγονότα αυτά και στις τέσσερεις κοινότητες. Είναι, μάλιστα, επιδίωξη των διοργανωτών να
δίνεται ο λόγος σε διαφορετικούς ομιλητές.
Όμως, παρότι το ίδιο το παρελθόν δεν αλλάζει, οι οπτικές με τις οποίες κάθε ομιλητής
προσεγγίζει το παρελθόν αυτό και οι πτυχές που αναδεικνύει ή οι ερμηνείες που προτείνει
σχετίζονται ποικιλοτρόπως με τα ζητήματα που απασχολούν τον ίδιο αλλά και την εποχή
του. Καθώς, δηλαδή, και ο ίδιος ο ομιλητής συγκροτεί τη σκέψη του μέσα σε ένα
συγκεκριμένο πλαίσιο είναι βέβαιο πως η συνθήκη αυτή αντανακλά στο περιεχόμενο του
λόγου του. Με το δεδομένο αυτό τίθεται ως ζήτημα προς μελέτη το παρόν της μνημόνευσης
και ο τρόπος με τον οποίο αυτό επιδρά στη νοηματοδότηση του γεγονότος. Για να
ερμηνευθεί η διαδικασία της μνημόνευσης είναι απαραίτητο να ιστορικοποιηθεί.
Μέσα από αυτό το πρίσμα εξετάστηκε η μνημόνευση για τα γεγονότα του Κέντρους με
εστίαση στα πρώτα χρόνια και παρακολούθηση των μεταβολών στη συνέχεια. Από την
ανάλυση επιβεβαιώθηκε πως ο λόγος για τα γεγονότα σχετίζεται άμεσα με τις συγκεκριμένες
συνθήκες μέσα στις οποίες συγκροτείται και εκφωνείται. Παρατηρήθηκε μάλιστα ότι
αλλαγές εντοπίζονται και στους μνημονικούς χώρους και στις τελετουργίες, με πιο αργούς,
βέβαια, ρυθμούς. Τα πρώτα χρόνια όσα συνέβησαν συνδέονταν με την τοπική και εθνική
ιστορία και συμβολοποιούνταν, αργότερα άρχισαν να αναδεικνύονται στοιχεία με τα οποία

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 130
το παρελθόν θα λειτουργούσε ως πυξίδα για να καθοδηγήσει σε επίκαιρα ζητήματα ενώ στα
πιο πρόσφατα χρόνια πυκνώνουν οι αναφορές στη ζωή των ανθρώπων που επέζησαν και
αναζητούνται με πιο σύνθετες προσεγγίσεις τα αίτια της καταστροφής αυτής.
Η μνημόνευση του παρελθόντος είναι ζήτημα που προβληματίζει τις κοινότητες διαχρονικά
και το οποίο στην δική μας εποχή παρουσιάζει σημαντική διεύρυνση. Πέρα, λοιπόν, από τους
προβληματισμούς σχετικά με το συγκεκριμένο γεγονός που μελετήθηκε, οι οποίοι
εμπλουτίστηκαν κατά την έρευνα, έχει ξεχωριστή αξία η γνώση που αποκτήθηκε σχετικά με
την επιστημονική προσέγγιση ενός ιστορικού φαινομένου, όπως αυτό της μνημόνευσης. Η
μετατροπή του «γίγνεσθαι» σε «ιστορείν» στο δημόσιο χώρο, φαινόμενο το οποίο μελετά η
δημόσια ιστορία, μπορεί να φωτιστεί πολλαπλά από σχετικές έρευνες για γεγονότα που
εξελίχθηκαν σε τοπικό επίπεδο μέσα όμως σε ένα πλαίσιο το οποίο, οπωσδήποτε, δεν ήταν
αυστηρά τοπικό.

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 131
Βιβλιογραφία
Abrams, Lynn. Θεωρία Προφορικής Ιστορίας, μετάφραση Λουκάς Ρινόπουλος, (Αθήνα: Πλέθρον,
2014)
Βαν Μπούσχοτεν, Ρίκη. «Μνήμες, τραύματα και μετα-μνήμη: το “παιδομάζωμα” και η επεξεργασία
του παρελθόντος», στο Μνήμες και Λήθη του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, επιμ. Ρίκη Βαν
Μπουσχότεν κ.ά., (Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2008), σ.131-147
Βαρών Βασάρ, Οντέτ. Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων, 2 η
εκδ., (Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της “Εστίας”, 2013)
Beevor, Antony. Κρήτη. Η Μάχη και η Αντίσταση, μτφρ. Παναγιώτης Μακρίδης, επιμ, σχόλια
Αριστείδης Πλ. Προκοπίου, (Αθήνα: Γκοβότση, 2004)
Bloch, Marc. Απολογία για την ιστορία. Το επάγγελμα του ιστορικού, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, 3 η
εκδ., (Αθήνα: Εναλλακτικές Εκδόσεις, 1994)
Βόγλης, Πολυμέρης. «Η δεκαετία του 1940 ως παρελθόν: Μνήμη, μαρτυρία, ταυτότητα», Τα Ιστορικά
25, τχ.47, (2007)
Braudel, Fernand. Η Μεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του Φιλίππου Β’ της Ισπανίας,
τομ. Α’ Ο ρόλος του περίγυρου, μτφρ. Κλαίρη Μιτσοτάκη, 2 η εκδ. (Αθήνα: ΜΙΕΤ, 1993)
Γιαννιτσιώτης, Γιάννης. «Ο Άρης Βελουχιώτης επιστρέφει στη Λαμία. Διαμάχες γύρω από έναν
μνημονικό τόπο», στο Αμφισβητούμενοι χώροι στην πόλη. Χωρικές προσεγγίσεις του
πολιτισμού, επιμ. Κώστας Γιαννακόπουλος και Γιάννης Γιαννιτσιώτης, (Αθήνα:
Αλεξάνδρεια, 2010), σ.267-310
Γκιών Χρήστος, Ο ελληνικός στρατός κατά τον Δεύτερον Παγκόσμιον Πόλεμον. Η Μάχη της Κρήτης,
(Αθήναι: ΔΙΣ ΓΕΣ, 1967)
Crane, Jacob. «Εθνική στεγαστική πολιτική εν Ελλάδι», Τεχνικά χρονικά, τχ. 105-106,
(0115/05/1956), σελ. 50-54
Δοξιάδης, Κωνσταντίνος κ.ά., Αι θυσίαι της Ελλάδος στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, Υφυπουργείο
(Αθήνα: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1945-1946
Δοξιάδης, Κωνσταντίνος. Καταστροφές οικισμών, (Αθήνα: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1946)
Δοξιάδης, Κωνσταντίνος. Οικιστικές Μελέτες. Οικιστική Ανάλυση, Οδηγίες για τη μελέτη των
χωροταξικών των οικιστικών και των πολεοδομικών προβλημάτων και για την ανοικοδόμηση
της χώρας, (Αθήνα: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1946)
Δοξιάδης, Κωνσταντίνος. Θυσίες της Ελλάδος. Αιτήματα και επανορθώσεις στον ΒΠΠ, (Αθήνα:
Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1947)
Δοξιάδης, Κωνσταντίνος. Οικιστική πολιτική για την ανοικοδόμηση της χώρας με ένα εικοσάχρονο
σχέδιο, (Αθήνα: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, 1947)
Δρουμπούκη, Άννα Μαρία. Μια ατελείωτη διαπραγμάτευση. Η ανασυγκρότηση των ελληνικών
εβραϊκών κοινοτήτων και οι γερμανικές αποζημιώσεις, 1945-1961, (Αθήνα: Ποταμός, 2019)
Dumbabin, Tom. Ένας αρχαιολόγος στον πόλεμο, (Ηράκλειο: ΕΚΙΜ, 2015)
ΕΑΜ Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, Λευκή Βίβλος Μάης 1944-Γενάρης 1945, (Τρίκαλα, 1945,
ανατύπωση Αθήνας)
Ellis, Judith (επιµ.), Η διαχείριση των αρχείων, (Αθήνα: ΕΑΕ Τυπωθήτω – Γιώργος ∆αρδανός, 2000)
Foote, Kenneth E. και Azaryahu, Maoz. «Toward a geography of memory: Geographical dimensions
of public memory and commemoration», Journal of Political and Military Sociology,
τόμ.35, τεύχ.1, (2007)
Halbwachs, Maurice. Η συλλογική μνήμη, επιστ. επιμ.-πρόλογος Άννα Μαντόγλου, μτφρ. Τίνα Πλυτά,
(Αθήνα: Παπαζήση, 2013)
Halbwachs, Maurice. Τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης, (Αθήνα: Νεφέλη, 2013)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 132
Ίγκερς, Γκέοργκ. Η ιστοριογραφία στον εικοστό αιώνα: από την επιστημονική αντικειμενικότητα στην
πρόσκληση του μεταμοντερνισμού, μτφρ Παρασκευάς Ματάλας, 9 η εκδ., (Αθήνα: Νεφέλη,
2006)
Kakridis, Andreas. «Rebuilding the Future: C. A. Doxiadis and the Greek Reconstruction Effort
(1945-1950) », The Historical Review / La Revue Historique, τομ. 10, (2013)
Καλιτσουνάκης Ι., Καζαντζάκης Ν., Κακριδής Ι., Κουτουλάκης Κ. Έκθεσις της Κεντρικής Επιτροπής
Διαπιστώσεως ωμοτήτων εν Κρήτη, (Ηράκλειο: Δήμος Ηρακλείου, 1983)
Κάλφα, Κωνσταντίνα. «Προς μια εναλλακτική ιστοριογραφία της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής
(1945-1967)», PIXELS@humanities 1 (Νοέμβριος 2020), σ.3-4,
https://doi.org/10.12681/pixels-h.25322
Κατσαντώνης, Εμμανουήλ Ζαχ. Μνήμαι Άνω-Μέρους Ρεθύμνης Κρήτης, (Αθήνα: χ.ε., 1992)
Καψωμένος, Ερατοσθένης. «Πολιτισμικοί κώδικες και αξιακά πρότυπα της Κρήτης στα δημοτικά
τραγούδια για τη Μάχη της Κρήτης, την Κατοχή και την Αντίσταση», στο Κατοχή και
Αντίσταση στο Αμάρι 1941-1945. Τα μαρτυρικά χωριά του. Μνήμη και Ιστορία. Πρακτικά
επιστημονικής ημερίδας, Αμάρι, 22 Αυγούστου 2013, Δήμος Αμαρίου, Γερακάρι,
Αύγουστος 2016, σ. 9-41
Kean, Hilda. “Introduction” στο H. Kean, P. Martin (επιμ.), The Public History Reader, (Νέα Υόρκη
και ‘Αμπιγκτον: Routledge), 2013, σ. xiii-xxxii
Κoonz, Claudia. «Between Memory and Oblivion. Concentration Camps in German Memory», στο
Commemorations. The Politics of National Identity, επιμ. John R. Gillis, (Πρίνστον:
Princeton University Press), 1994, σ.258-280
Κόκκινος, Γιώργος. Από την ιστορία στις ιστορίες: προσεγγίσεις στην ιστορία της ιστοριογραφίας, την
επιστημολογία και τη διδακτική της ιστορίας, 3 η εκδ., (Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 1998) Κοκονάς,
Νίκος. Αρχείο Χρήστου Τζιφάκη. Αυτοβιογραφία. Η Μάχη της Κρήτης, (Αθήνα: χ.ε., 1986),
Κοκονάς, Νίκος. Η Γερμανική Κατοχή στην Κρήτη. Στοιχεία από το αρχείο το Συντ/ρχη Χρ. Τζιφάκη.
Ειδική αναφορά στη Ρεθεμνιώτικη Αντίσταση 1941-1944, (Ρέθυμνο: Εκδόσεις Χαλκιαδάκης
(επιμ), Αθήνα: Νεφέλη (κεντρ. διάθεση), 1989)
Κοκονάς, Νίκος. Τόλμη και Τύχη. Αποδράσεις, δραπετεύσεις και διαφυγές κατά τη Γερμανοκατοχή στην
Κρήτη, (Ρέθυμνο,1994)
Κουκλινός, Γεώργιος. «Βρύσες. Το ομορφοχώρι του Αμαρίου», Κρητική Εστία, χρόνος 31, τχ. 256257
(Ιούλιος – Αύγουστος 1980), σ.278-282 και σ.296
Κύρτσης, Αλέξανδρος-Ανδρέας (επιμ). Κ. Δοξιάδης Κείμενα Σχέδια Οικισμοί, (Αθήνα: Ίκαρος, 2006)
Κωτσάκη, Αμαλία. Το Πρόγραμμα Ανοικοδόμησης στην Κρήτη μετά τις Καταστροφές του Β΄
Παγκόσμιου Πολέμου και η Συμβολή του Κωνσταντίνου Δοξιάδη. Μια πρώτη προσέγγιση,
στο Ελληνική Αρχιτεκτονική στον 20 ο΄ και 21 ο αιώνα. Ιστορία-Θεωρία- Κριτική, επιμ.
Ανδρέας Γιακουμακάτος, (Αθήνα: Gutenberg, 2016), σ.269-379
Λη Φέρμορ, Πάτρικ. Η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε, μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, (Αθήνα: Μεταίχμιο,
2016)
Λιάκος, Αντώνης. «Γιατί η προφορική ιστορία», στο Η προφορική ιστορία στα μουσεία και στην
εκπαίδευση, επιμέλεια Ειρήνη Νάκου και Ανδρομάχη Γκαζή, (Αθήνα: Νήσος, 2015), σ.3542
Λιάκος, Αντώνης. Αποκάλυψη, Ουτοπία και Ιστορία. Οι
μεταμορφώσεις της ιστορικής συνείδησης,(Αθήνα: Πόλις, 2011)

Μαμουλάκη, Έλενα. «Η διαχείριση της μνήμης και η πόλη. Το παράδειγμα της Βαρκελώνης», στο
Σταύρος Σταυρίδης (επιμ.), Μνήμη και εμπειρία του χώρου, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2006),
σ.73, σ.166 και σ.165-190
Μανιουδάκης, Ι. «Ο Κρητικός γλύπτης Γιάννης Κανακάκης», Ελληνική Δημιουργία, τ.6, τχ.66, 1-
111950
Μαρνιέρος, Σπύρος . Η Αντίσταση στο Αμάρι. Ενθυμήματα Αλεξάνδρου Κοκονά, (Αθήνα: χ.ε., 1984)
Μαρνιέρος, Σπύρος επιμ., Η ολοκαύτωση του Κέντρους Αφιέρωμα, (Αθήνα: Κρητική Ενότης, 1984)

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 133
Μος, Γουΐλιαμ Στάνλεϊ. Κακό φεγγαραντάμωμα. Το χρονικό της απαγωγής του στρατηγού Κράιπε,
μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, επιμ. Κατερίνα Λελούδη, (Αθήνα: Μεταίχμιο, 2016)
Mosse, George L. Fallen Soldiers. Reshaping the Memory of the World Wars, (Οξφόρδη και Νέα
Υόρκη: Oxford University Press, 1990)
Μπάγιας, Ανδρέας. Αρχειονομία, βασικές έννοιες και αρχές: Η οργάνωση των αρχείων για τη διοίκηση
και την έρευνα (Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική, 1998)
Noiriel, Gerard. Τι είναι η σύγχρονη ιστορία;, μτφρ Μαρία Κορασίδου, (Αθήνα: Gutenberg, 2005)
Nora, Pierre. “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire”, Representations τ.26 (1989)
Παλαιολόγου- Κανακάκη, Λέλα. «Γιάννης Κανακάκης. Η συμμετοχής της Ελλάδας στον κοινό
αγώνα της λευτεριάς στο έργο ενός γλύπτη», Πυρσός, τχ. 2, (1965), σ.18-19
Παληκίδης, Άγγελος. Τέχνη & ιστορική συνείδηση στην Ελλάδα του 19 ου αιώνα, (Αθήνα:Gutenberg,
2021)
Παπαγιαννάκης, Ελευθέριος. Μαρτυρία του Εμμανουήλ Βλεπάκη στο «Ένα πραγματικό δράμα που
συνέβη το 1944 εις τον νομόν Ρεθύμνης, επαρχία Αμαρίου», Κρητική Εστία, χρόνος 33, τχ.
280-281 (Ιούλιος – Αύγουστος 1982), σ.293-301 και τχ. 282-283 (Σεπτέμβριος – Οκτώβριος
1982), σ.374-378
Πολιουδάκης, Μάρκος. Η Εθνική Αντίσταση κατά τη γερμανο-ιταλική κατοχή στην Κρήτη 1 η Ιουνίου
1941 έως 30 Ιουνίου 1945, (Ρέθυμνο: έκδοση του συγγραφέα, 2002)
Pollock, Della. «Telling the Told: Performing “Like a Family”», Oral History Review, fall 1990
Psychoundakis, George. The Cretan Runner: His story of the German Occupation, 6 η εκδ. (London:
Penguin Books, 2009)
Theodosis, Lefteris. Victory over Chaos? Constantinos A. Doxiadis and Ekistics 1945-1975,
(Βαρκελώνη: χ.ε., 2015) Τσιάρα, Συραγώ. Τοπία της εθνικής μνήμης. Ιστορίες της Μακεδονίας
γραμμένες σε μάρμαρο, (Αθήνα: Κλειδάριθμος, 2004)
Σκαλιδάκης, Γιάννης. Η Κρήτη στα χρόνια της Κατοχής (1941-1945). Πολιτικές μεταβολές στο
«Φρούριο Κρήτη», (Αθήνα: Ασίνη, 2023)
Σταράκης, Γιώργος. Οι Άτακτοι στον νομό Ρεθύμνης 1941-1945, (Ρέθυμνο: του ιδίου, 2021)
Σταυρίδης, Σταύρος. «Η σχέση χώρου και χρόνου στη συλλογική μνήμη», στο του ίδιου (επιμ.),
Μνήμη και εμπειρία του χώρου, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2006), σ.27
Στρατιδάκης, Εμμανουήλ. «Κρήτη-Μάιος 1941 και κατοχή», Ιστορικόν Αρχείον Εθνικής Αντιστάσεως,
τχ. 20-21 (Απρίλιος-Μάιος 1960). σ.39-56
Thompson, Paul. Φωνές από το Παρελθόν, Προφορική Ιστορία, μετάφραση Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν,
Νίκος Ποταμιάνος, (Αθήνα :Πλέθρον, 2008)
Thomson, Alistair. Αναμνήσεις Ανζακιτών. Ζώντας με το Θρύλο, (Αθήνα: Κατάρτι, 2003)
Τριάντης, Λουκάς. «Χωρικές πολιτικές της μνήμης και της λήθης στη “μετασοσιαλιστική” πόλη. Η
περίπτωση των Τιράνων», στο Θέσεις της μνήμης, επιμ. Πέτρος Φωκαΐδης και Αλεξάνδρα
Χρονάκη, (Αθήνα: Νήσος, 2016), 59-78
Φουρφουλάκη, Θεόδωρου Εμμ. «Το χρονικό της καταστροφής του Άνω Μέρους», στο Η ολοκαύτωση
του Κέντρους Αφιέρωμα, επιμ. Σπύρος Απ. Μαρνιέρος, (Αθήνα: Κρητική Ενότης, 1984),
σ.15-20
Φωκαΐδης, Πέτρος και Χρονάκη, Αλεξάνδρα (Επιμ) Εισαγωγή των ίδιων στο Θέσεις της μνήμης,
(Αθήνα: Νήσος, 2016)
Χαριτωνίδου, Μαριάννα. «Το όραμα ανοικοδόμησης του Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη και του Adriano
Olivetti: μεταξύ συγκεντρωτικής και μη συγκεντρωτικής πολιτικής», Archetype, 3,
Φεβρουάριος 2020
Phokaides, P, et al., Claiming the Countryside: Ekistics, Socio-Political Conflicts, and Emerging
Cold-War Geopolitics During Greek Reconstruction. Architectural Histories, 9(1): 9, 2021,
DOI: https://doi.org/10.5334/ah.460

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 134
Χαραλαμπίδης, Μενέλαος. Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα, 4 η εκδ., (Αθήνα:
Αλεξάνδρεια, 2012)

Διαδίκτυο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών

«Ελληνικά Ολοκαυτώματα», Καταστατικό της εταιρείας, http://www.greek-
holocausts.gr/index.php/2020-02-19-11-15-48/2020-02-19-11-19-11
(Ημερομηνία πρόσβασης 28-6-2023)
Λαδιά, Εύα. https://www.youtube.com/channel/UCEGxoxAcGND1RuWGbUmT0vA/videos
(Ημερομηνία Πρόσβασης 24-06-2023)
Το Κέντρος έχει καταχνιά, Εύα Λαδιά, (2016) https://www.youtube.com/watch?v=-hVpYUcwGJM
Λαδιά, Εύα. «Οι δύσκολοι χειμώνες που έζησαν οι ξεριζωμένοι των μαρτυρικών χωριών του
Ρεθύμνου», Πολιτιστικό Ρέθυμνο, https://www.politistiko-rethymno.org/ , ενότητα
Ολοκαυτώματα, (Ημερομηνία πρόσβασης 28-06-2023)
Λαδιά, Εύα. «Γιάννης Κανακάκης: Ο γλύπτης με τη διεθνή ακτινοβολία», Πολιτιστικό Ρέθυμνο,
https://www.politistiko-rethymno.org/ , ενότητα Γλύπτες, (Ημερομηνία πρόσβασης 23
Ιουνίου 2023)
Λαδιά, Εύα. «Χάρης Σαριδάκης. Από τους στυλοβάτες της μεταπολεμικής πολιτιστικής ζωής»,
Πολιτιστικό Ρέθυμνο, https://www.politistiko-
rethymno.org/%CF%87%CE%AC%CF%81%CE%B7%CF%82-
%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%B9%CE%B4%CE%AC%CE%BA%CE%B7%CF%82/
, (Ημερομηνία πρόσβασης 11-06-2023)
Λαδιά, Εύα. ιστοσελίδα «Πολιτιστικό Ρέθυμνο», https://www.politistiko-rethymno.org/ (Ημερομηνία
Πρόσβασης 24-06-2023)
Μαρνιέρος, Σπύρος. Ματωμένο οδοιπορικό στα μαρτυρικά χωριά,
https://www.politistikorethymno.org/%ce%bc%ce%b1%cf%84%cf%89%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce
%bf%ce%bf%ce%b4%ce%bf%ce%b9%cf%80%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%ba%cf%8c-
%cf%83%cf%84%ce%b1-
%ce%bc%ce%b1%cf%81%cf%84%cf%85%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%ac-
%cf%87%cf%89/ (Ημερομηνία Πρόσβασης 16/6/2023)
Μαυροτσουπάκης, Γιώργος. «Ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο για τα χωριά του Κέντρους»,
ιστοσελίδα Πολιτιστικό Ρέθυμνο,
https://www.politistikorethymno.org/%ce%ad%ce%bd%ce%b1-
%cf%83%cf%85%ce%b3%ce%ba%ce%bb%ce%bf%ce%bd%ce%b9%cf%83%cf%84%ce
%b9%ce%ba%cf%8c-
%ce%bd%cf%84%ce%bf%ce%ba%ce%bf%cf%85%ce%bc%ce%ad%ce%bd%cf%84%ce
%bf-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%b1/ (Ημερομηνία Πρόσβασης 16/6/2023)
Παπιομύτογλου, Γιάννης. «Σπύρος Μαρνιέρος», Πολιτιστικό Ρέθυμνο, (Ημερομηνία πρόσβασης 29
Ιουνίου 2023), https://www.politistiko-
rethymno.org/%CF%83%CF%80%CF%85%CF%81%CE%BF%CF%83-
%CE%BC%CE%B1%CF%81%CE%BD%CE%B9%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%83/
Θρασύβουλος Σταύρου,
https://www.greeklanguage.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/poetry/browse.html
?text_id=52#m1
Ι. Πολυλάς μετάφραση https://www.greek-
language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=158&page=107

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 135
«Το Πένθος του Κέντρους. Ιστορικό τραγούδι», ιστοσελίδα
Πολιτιστικό Ρέθυμνο, https://www.politistiko-rethymno.org/%CF%84%CE%BF-
%CF%80%CE%B5%CE%BD%CE%B8%CE%BF%CF%83-%CF%84%CE%BF%CF%85-
%CE%BA%CE%B5%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83/
(Ημερομηνία πρόσβασης 29-06-2023)
Ψηφιακά ταξίδια στο χρόνο σε πολιτισμικά σταυροδρόμια από τον 13ο ως τον 20ό αιώνα. Η Κρητική
εμπειρία. Η πόλη του Ηρακλείου. Πάρκο Γεωργιάδη (Πύλη Βιττούρι) (Ημερομηνία
πρόσβασης 9 Ιουνίου 2023) Ιστοσελίδα Πολιτισμοί και τόποι μνήμης.
https://explore.cureproject.gr/routes/view/621cadd49fb4ce001a4eb10d/point/6218de359fb4c
e001a4eb048

Εφημερίδες

Φύλλα εφημερίδων μελετήθηκαν στα αρχεία:

Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κρήτης, Ανέμη Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών
Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, Ψηφιακη Βιβλιοθήκη Ιστορικών Εγγράφων
Δημόσια Κεντρικη Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου, Συλλογή εφημερίδων Εθνικό
Τυπογραφείο
Αγροτική Αυγή, 1948
Ακρόπολις, 1941
Βήμα Εφημερίς Ρεθύμνης Καθημερινή, 1968,
Εθνική Φωνή, 1945
Κρητικός Κήρυξ, 1944
Παρατηρητής, 1944
Κρητική Ενότης, 1984
Κρητική Επιθεώρησις, 1945-1968
Πολιτεία, 1949
Ρεθεμνιώτικα Νέα,1984-1986

Αρχεία αρχών και φορέων

Απογραφή του 1940 https://www.eetaa.gr/eetaa/metaboles/apografes/apografi_1940_1.pdf
(Ημερομηνία πρόσβασης 28-06-2023)
Αρχείο Γιάννη Κανακάκη, Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης
Αρχείο Κουτουλάκη, Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου Μαλεβιζίου
Αρχείο του 13Β Τομέα Ανοικοδομήσεως Ρεθύμνου στη Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής
Μέριμνας Ρεθύμνου. Φάκελοι Κοινοτήτων: Άνω Μέρους, Βρυσών και Γερακαρίου
Αμαρίου και Κρύας Βρύσης Αγίου Βασιλείου
Ακαδημία Αθηνών, Ψηφιακό Αποθετήριο, http://repository.academyofathens.gr/gr
Δήμος Αμαρίου, Ληξιαρχείο, ληξιαρχικές πράξης θανάτου κοινοτήτων Άνω Μέρους, Βρυσών,
Γερακαρίου, 1944
Αρχείο Δήμου Αμαρίου, προσκλήσεις-προγράμματα εκδηλώσεων για το Ολοκαύτωμα των χωριών
του Κέντρους

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 136
Αρχεία Δημοτικών Σχολείων οικισμών της Δημοτικής Ενότητας Συβρίτου στο Δημοτικό Σχολείο
Αποστόλων Δήμου Αμαρίου
Αρχείο πρώην κοινότητας Άνω Μέρους, Πρακτικά Κοινοτικού Συμβουλίου Άνω Μέρους 1952-1958
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Βενιζέλος» Ψηφιακό Αρχείο, (ημερομηνία
πρόσβασης 26-6-2023) http://www.venizelosarchives.gr/rec.asp?id=98586
Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο, Ελληνικά Επίκαιρα 196834, Τεκμήριο D1190, θέμα Τ2511,
http://www.avarchive.gr/portal/digitalview.jsp?get_ac_id=1190 Εθνικό Τυπογραφείο, ΦΕΚ,
1945-2007

Προσωπικά αρχεία

Αρχείο Βουμβουλάκη Γιάννη
Αρχείο Γενεράλη Γιάννη (Αρχείο Μαρνιέρου Σπύρου)
Αρχείο Δουλγεράκη Γεωργίου Αρχείο Μαμαλάκη
Κ.Ε.
Αρχείο Μπαγουράκη Στέλιου
Αρχείο Χατζηαναστασίου Παναγιώτη
Αρχείο Πελαντάκη Αγγελικής
Συλλογή Φωτογραφιών Οικογένειας Κραουνάκη

Συνεντεύξεις

(στη γράφουσα, όπου δεν αναφέρεται η προέλευση)

Βρανά Αικατερίνη, Αθήνα, 21-03-2023
Κοκονάς Ιωάννης, Γερακάρι, 07-07-2022
Κοκονάς, Πολύδωρος, Γερακάρι, 07-07-2022
Κυδωνάκης Βασίλης και Σκουλουφιανάκης Νικόλαος, Απόστολοι, 04-08-2022
Λινοξυλάκης Γεώργιος, Άνω Μέρος, 27-03-2022
Μαθιουδάκης Κοσμάς και Μαθιουδάκη Μαρία, Ρέθυμνο, 29-03-2022
Μαρκομανώλη Ευαγγελία, Αθήνα, 25-01-2022
Μαρκουλάκη Χρυσούλα, Τυμπάκι, 10-12-2022
Μπαγουράκης Στέλιος, Ρέθυμνο, 21-05-2022
Παναγιωτάκης Εμμανουήλ, Άνω Μέρος, 03-08-2022
Παπουτσάκης Στυλιανός, Άνω Μέρος, 03-08-2022
Παττακού Καλλιόπη, Αθήνα, 04-02-2022
Πελαντάκης Εμμανουήλ, Κρύα Βρύση, 07-05-2023
Πελαντάκης Θεόδωρος, Κρύα Βρύση, 11-06-2023
Σοφιαδής Αντώνης, Άνω Μέρος, 25-08-2022
Σταυρουλάκης Εμμανουήλ, Συνέντευξη mog006, 10.06.2016, Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα,
https://archive.occupation-
memories.org/el/interviews/mog006, DOI: https://doi.org/10.17169/mog.mog006 (τελευταί
α επίσκεψη: 29 Ιουν 2023)
Ταταράκης Γιάννης, Γερακάρι, 07-07-2022
Ταταράκης Μανώλης, Γερακάρι, 07-07-2022
Τζίτζικας Γιώργης (Μπαχρής), Το Αντάρτικο στο Αμάρι, συνέντευξη με τους Μιχάλη Πετρακάκη και
Εύα Λαδιά, https://www.youtube.com/watch?v=RzFglU1WMlc
Χανδράκη, Ελένη, Τυμπάκι, 08-04-2023

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 137

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Στο ίδιο
Στο ίδιο

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 138
Παράρτημα Α: Προτεινόμενος σχεδιασμός K. Δοξιάδη για την
ανοικοδόμηση της Ελλάδας
Επισημαίνοντας ο Κ. Δοξιάδης πως οι καταστροφές ήταν τεράστιες και η Ελλάδα δεν
διέθετε τα μέσα όχι μόνο για να ανοικοδομηθεί αλλά ούτε και για να διατηρηθεί στην
κατάσταση που βρισκόταν και πως, καθημερινά, η κατάσταση χειροτέρευε, διατυπώνει το
ειρωνικό ερώτημα: «Τι ειρήνη ήταν αυτή». 247 Ο Κ. Δοξιάδης παραθέτει στοιχεία με σκοπό
να υποστηρίξει το δίκαιο και αναγκαίο χαρακτήρα των ελληνικών αιτημάτων για
αποζημίωση. Καθώς διαπίστωνε πως οι χώρες που προκάλεσαν όλες αυτές τις καταστροφές
ζούσαν μετά τον πόλεμο καλύτερα από τις χώρες που υπέστησαν τις καταστροφές και
μάλιστα μια χώρα όπως η Ελλάδα που είχε υποστηρίξει τον συμμαχικό αγώνα από την αρχή
και ήταν μια από τις νικήτριες χώρες του πολέμου αλλά δεν θα μπορούσε να
ανασυγκροτηθεί χωρίς βοήθεια από το εξωτερικό. Ο ίδιος μεταφέροντας την προσωπική του
εμπειρία από τις διαπραγματεύσεις για τις επανορθώσεις διατύπωνε την άποψη πως οι
μεγάλες δυνάμεις παραμέρισαν τα δίκαια ελληνικά αιτήματα επειδή δεν εξυπηρετούσαν την
διεθνή πολιτική τους, όπως αυτή διαμορφώθηκε με τα δεδομένα που προέκυψαν μετά τον
πόλεμο. Η πολιτική αυτή στερούσε την Ελλάδα από τους πόρους που ήταν απαραίτητοι για
την ανασυγκρότησή της με αποτέλεσμα να μεγαλώνει το χάσμα ανάπτυξης ανάμεσα στην
Ελλάδα και τις άλλες χώρες. 248
Ο βαθμός καταστροφής του ελλαδικού χώρου, όμως, δεν άφηνε περιθώρια αναμονής για
διεθνή πρωτοβουλία υπέρ της Ελλάδας. Η Ελλάδα όφειλε με αισιοδοξία και αυτοπεποίθηση
να ξεκινήσει το έργο της ανοικοδόμησης. 249
Ήδη, κατά τη διάρκεια της κατοχής, όπως αναφέρθηκε, είχε ξεκινήσει η μελέτη του χώρου,
η οποία συνεχίστηκε και αμέσως μετά την απελευθέρωση. Γινόταν λόγος για διερεύνηση
πενήντα ελληνικών περιοχών στο τέλος του 1945 και έκδοση ενός «Τεύχους Οδηγιών» για
την καθοδήγηση τέτοιων ερευνών. 250 Επρόκειτο για μελέτες σε διευρυμένο πλαίσιο, οι
οποίες εξέταζαν τους οικισμούς και την ευρύτερη περιοχή τους ορίζοντας ως μονάδα
247 Κ. Δοξιάδης, Θυσίες της Ελλάδος…, ό.π., σ.65
248 Στο ίδιο, σ.90 και σ.105
249 Κ. Δοξιάδης, Οικιστική πολιτική…, ό.π., σ.177
250 Κ. Δοξιάδης, Οικιστικές Μελέτες. Οικιστική Ανάλυση…, ό.π., σ.16

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Στο ίδιο
Στο ίδιο

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 139
οικιστικής περιοχής την κοινότητα και λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο τις οικοδομές αλλά και
στοιχεία γεωγραφίας, ιστορίας, πολιτισμού, λαογραφίας και κυρίως οικονομίας. 251
Η πραγματοποίηση των μελετών στις κατοικημένες περιοχές της Ελλάδας εντασσόταν στον
διευρυμένο σχεδιασμό του Κ. Δοξιάδη που καλλιεργούσε, ήδη, την επιστήμη την οποία
αποκαλούσε «Οικιστική» ή «Εkistics», και είχε ως αντικείμενο τις θέσεις κατοίκισης των
ανθρώπων. 252 Ο σχεδιασμός αυτός αρθρωνόταν σε συγκεκριμένα στάδια και προέβλεπε την
συστηματική καταγραφή πλήθους πληροφοριών σχετικά με τις λειτουργίες που
εξυπηρετούσε μία θέση κατοίκισης, οργανωμένων και κωδικοποιημένων σύμφωνα με
συγκεκριμένο διάγραμμα. 253 Για παράδειγμα σχετικά με την τοπογραφική θέση ενός
οικισμού έπρεπε να απαντηθούν ερωτήματα όπως:
381100 Ποια είναι η θέση σήμερα;
381200 Ποια θέση προτείνεται τυχόν από τους κατοίκους ή θεωρείται καλλίτερη;
381300 Έγινε σκέψη μεταφοράς του συνοικισμού, γιατί;
381400 Θέλουν οι κάτοικοι τη μεταφορά ή υπάρχουν αντιθέσεις; 254

Αντίστοιχα ερωτήματα αφορούσαν το Φυσικό Τοπίο και το Κτηματολόγιο δηλαδή τα
οικόπεδα και τον τρόπο που ήταν μοιρασμένα. 255
Παρουσιαζόταν στο σχεδιασμό μια ολιστική προσέγγιση του ζητήματος της κατοίκισης με
γενικές αρχές να εξυπηρετούν οι οικισμοί την οικονομική αναδιοργάνωση της χώρας και να
υποστηρίζουν την άνοδο του βιοτικού επιπέδου αλλά να εξυπηρετούν και την κοινωνική
δικαιοσύνη. Οι αρχές αυτές προϋπέθεταν ευελιξία ως προς το ήδη δομημένο περιβάλλον
αλλά και ως προς την ατομική ιδιοκτησία, με την έννοια ότι οι δύο αυτοί παράγοντες δεν θα
δέσμευαν τον σχεδιασμό, ο οποίος θα προσανατολιζόταν στις επιλογές που ωφελούσαν τη
χώρα. Στο ζήτημα δε της ιδιωτικής γης η πρόταση ήταν να μπορεί να απαλλοτριωθεί με
αντάλλαγμα παροχή αντίστοιχης αξίας ιδιοκτησίας σε θέση επιλογής των κρατικών
υπηρεσιών.

251 , σ.18-25 και σ.49-50 · Κ. Δοξιάδης, Οικιστική πολιτική…, ό.π, σ.110-112
252 Petros Phokaides et all, Claiming the countryside…, ό.π., σ.2
253 Οικιστικές Μελέτες. Οικιστική Ανάλυση…, ό.π., σ.18-25 και σ.25-34
254 , σ.220
255 , σ.220 και σ.224

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Στο ίδιο
Στο ίδιο

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 140
Ο σχεδιασμός αυτός εφαρμοζόταν στην πράξη μέσω προγραμμάτων οικιστικής,
πολεοδομικής και κτιριακής πολιτικής. Σε ό,τι αφορά στην οικιστική πολιτική θα
υπολογιζόταν η οικοδομική ανάγκη κάθε οικισμού και λαμβάνοντας υπόψη και τη συμβολή
του στην οικονομική και κοινωνική ζωή της περιοχής, θα καθοριζόταν και η σειρά για την
ανοικοδόμησή του. Η πολεοδομική οργάνωση προϋπέθετε τον προσδιορισμό της βέλτιστης
θέσης για τον κάθε οικισμό και την υποστήριξη της μετάθεσής του σε περίπτωση που αυτή
κρινόταν αναγκαία. Λαμβάνοντας υπόψη τις συγκεκριμένες κοινωνικοοικονομικές
λειτουργίες που εξυπηρετούσε κάθε οικισμός θα έπρεπε αυτές να υποστηρίζονται από το
χωροταξικό και πολεοδομικό σχέδιο που θα εφαρμοζόταν. Παράλληλα οι διάφοροι τύποι
κτιρίων, ιδιωτικών και κοινοτικών, θα έπρεπε να εναρμονίζονται μεταξύ τους. Τέλος, η
κτιριακή πολιτική όφειλε να ακολουθεί την ιεράρχηση των αναγκών των κατοίκων κάθε
κοινότητας και να διευκολύνει τη βελτίωση των συνθηκών υγιεινής για όλους τους
κατοίκους, λαμβάνοντας ιδιαίτερη μέριμνα για τους άπορους. Συγχρόνως, ήταν απαραίτητη
η φροντίδα κατασκευής κτιρίων για την πρόνοια, την εκπαίδευση και κάθε άλλη
δραστηριότητα των κατοίκων κάθε κοινότητας είτε αυτή είχε προνοιακό είτε οικονομικό
χαρακτήρα. Όλη αυτή η κρατική δράση δεν θα έπρεπε να παρεμποδίζει την ιδιωτική
δραστηριοποίηση των κατοίκων για ανοικοδόμηση των κατοικιών τους, όπου υπήρχε αυτή η
δυνατότητα. 256
Στη διαμόρφωση της χωροταξίας βασική προτεραιότητα είχε η υποστήριξη της παραγωγής
όπως και οι συγκοινωνίες ενώ απασχολούσαν τον κεντρικό σχεδιασμό και ζητήματα
δημογραφικής πολιτικής αλλά και πολιτισμού. 257 Από πολεοδομική σκοπιά ο
προγραμματισμός προέβλεπε Οικιστικό Σχέδιο Περιοχής (ΟΣΠ) με τις θέσεις, το μέγεθος,
το είδος και τις λειτουργίες κάθε οικισμού, συντονισμένο με τα σχέδια των άλλων περιοχών
της χώρας σε ένα δίκτυο, και στη συνέχεια Πολεοδομικό Σχέδιο (ΠΟΣ) για κάθε
συνοικισμό, που θα ρύθμιζε τη χρήση της γης ώστε να εξυπηρετούνται ταυτόχρονα οι
ανάγκες στέγασης, οικονομικής και κοινωνικής ζωής, σύνδεσης με το φυσικό περιβάλλον
αλλά και σύνδεσης συγκοινωνιών. Γινόταν λόγος και για διερεύνηση τύπων πολεοδομικής

256 Κ. Δοξιάδης, Οικιστική πολιτική…, ό.π, σ.34-36
257 Στο ίδιο, σ.56-57

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Στο ίδιο
Στο ίδιο

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 141
οργάνωσης προσαρμοσμένων στο μεσογειακό κλίμα και στις ιδιαίτερες προδιαγραφές για
την οικονομία της κάθε περιοχής. 258
Το υπουργείο φαινόταν να είχε επίγνωση των αντιδράσεων και των παρεμβάσεων που θα
συναντούσε και γι’ αυτό επισημαινόταν η ανάγκη συστηματικότητας και
αποφασιστικότητας στην εφαρμογή του σχεδιασμού και επιδίωξης της συναίνεσης όλων των
κομμάτων, ώστε να αποφευχθεί η εκμετάλλευση του ζητήματος για πολιτικές σκοπιμότητες,
αλλά και να αποκλειστούν οι πολιτικές παρεμβάσεις στην εκτέλεση του προγράμματος. 259
Παράλληλα τονιζόταν η σημασία του συντονισμού όλης της διαδικασίας από μία αρμόδια
αρχή, την Κρατική Οικιστική Αρχή (ΚΟΑ), ώστε να μην υπάρχουν περισπασμοί και
αποσπασματικότητα. 260
Για την εφαρμογή του προγράμματος απαιτούνταν συγκεκριμένοι πόροι. Αρχικά γη, που για
να διατεθεί θα έπρεπε η νομοθεσία να διευκολύνει τις απαλλοτριώσεις. Επίσης υλικά για τις
οικοδομές, ζήτημα το οποίο απαιτούσε τόσο την κρατική ενεργοποίηση, με προσαρμογή στη
γενικευμένη εκβιομηχάνιση, που προχωρούσε σε όλο το δυτικό κόσμο, όσο και την
συνδρομή των τριών χωρών που είχαν προκαλέσει τις καταστροφές στην Ελλάδα, οι οποίες
όφειλαν και θα μπορούσαν να συμβάλουν με την κατασκευή και αποστολή υλικών στη
χώρα. Στο ζήτημα της εξεύρεσης των απαιτούμενων υλικών θα μπορούσε να συμβάλει και η
εφαρμογή μεθόδων λαϊκής αρχιτεκτονικής με την αξιοποίηση τοπικών υλικών, οπότε θα
εξοικονομούνταν πόροι και με την απαλλαγή από το κόστος μεταφοράς υλικών. 261
Σοβαρή προϋπόθεση, επίσης, ήταν η εξασφάλιση του απαιτούμενο ανθρώπινου δυναμικού.
Για το εργατικό δυναμικό γινόταν αναφορά σε απασχόληση κατοίκων της κάθε περιοχής, οι
οποίοι γνώριζαν και τεχνικές για τοπικές κατασκευές, και σε απασχόληση αγροτών κατά τις
ημέρες που δεν θα είχαν αγροτικές εργασίες. Υποστηριζόταν και η απασχόληση εργατών
που θα παραχωρούνταν από τις τρεις χώρες, οι οποίες προκάλεσαν τις καταστροφές, ενώ
επισημαινόταν ότι όσοι συνεργάστηκαν με τις αρχές κατοχής εξαιρούνται από οποιαδήποτε
θέση. 262

258 , σ.57-66
259 , σ.36 και σ.60 και σ.66 και σ.76
260 Στο ίδιο, σ.67 και σ.143
261 Στο ίδιο, σ.77-81

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Στο ίδιο
Στο ίδιο

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 142
Υπήρχε, όμως, ανάγκη και για εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό για το οποίο απαιτούνταν
εκπαίδευση. Η πρόταση ήταν να δοθεί στην ΚΟΑ η αρμοδιότητα να ιδρύσει Κρατική
Οικιστική Σχολή (ΚΟΣ) και Κρατικό Οικιστικό Ινστιτούτο από τα οποία θα αποφοιτούσαν
εξειδικευμένα στελέχη, ικανά να στηρίξουν το πρόγραμμα της ανοικοδόμησης. Οι
απαιτήσεις της συγκυρίας ήταν παράλληλα και μια ευκαιρία για τη συγκρότηση
προγράμματος επαγγελματικής εκπαίδευσης στη χώρα υπό την εποπτεία της ΚΟΑ. 263 Όπως
ήταν ευνόητο, η εφαρμογή ενός τόσο εκτεταμένου προγράμματος ανοικοδόμησης των
οικισμών είχε τεράστιο κόστος. Για να δικαιολογήσει τις απαιτούμενες δαπάνες ο Κ.
Δοξιάδης υποστήριζε την οικονομική σημασία των οικισμών με την αναφορά σε μια θεωρία
σύμφωνα με την οποία οι οικισμοί εντάσσονταν ως ένα βαθμό στα μέσα παραγωγής καθώς
ένας οικισμός που εξασφαλίζει τις βασικές ανάγκες του πληθυσμού είναι προϋπόθεση για

262 , σ.111 και σ.139 και σ.129
263 , σ.62 και σ.112 και σ.130 και σ.143
264 Στο ίδιο, σ.149-151
265 Στο ίδιο, σ.157 και σ.163
266 Στο παράρτημα αυτό δημοσιεύονται όσα νομοθετήματα εντοπίστηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της μελέτης.
Δεν πρόκειται για εξαντλητική διερεύνηση της νομοθεσίας. Πίνακας με τους νόμους περιλαμβάνεται στο τέλος
του κειμένου. Όπου αναφέρεται το συγκεκριμένο ΦΕΚ εντός του κειμένου δεν αναφέρεται ξεχωριστή
παραπομπή.

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 143
την παραμονή ανθρώπων και άρα εργατικού δυναμικού σε έναν τόπο. Ως παραδείγματα
ανέφερε τους εργατικούς και αγροτικούς οικισμούς. 264
Η προσπάθεια, σε σχέση με την εξασφάλιση των οικονομικών πόρων, έπρεπε να
επικεντρωθεί τόσο στην μείωση του κόστους του προγράμματος όσο και στην εξασφάλιση
χρηματοδότησης. Στη μείωση του κόστους θα μπορούσε να συμβάλει ο οργανωμένος
σχεδιασμός ώστε να παρέχονται συγκεκριμένες προδιαγραφές και να δίνονται τα έργα με
διαγωνισμό καλύτερων προσφορών, η τυποποίηση όσο μεγαλύτερου τμήματος των
κατασκευών ήταν δυνατόν, η οποία θα εξυπηρετούσε και την αύξηση της παραγωγής, και η
κατασκευή απλών κτιρίων και όχι πολυδάπανων κατασκευών. Για την εξασφάλιση της
χρηματοδότησης τόσο η ιδιωτική όσο και η κρατική οικονομία θα συνέβαλαν όσο επέτρεπαν
οι δυνατότητες τους αλλά απαιτούμενη ήταν οπωσδήποτε και η διάθεση των χρημάτων που
έπρεπε να εισπράξει η χώρα ως επανορθώσεις από τις χώρες κατοχής. Οι αναφορές στις
επανορθώσεις είναι συνεχείς με το επιχείρημα ότι ήταν δίκαιο αλλά και αναγκαίο για την
ανασυγκρότηση της χώρας να συνδράμουν οι χώρες που προκάλεσαν τις καταστροφές. 265
Αυτός ήταν ο σχεδιασμός του Κ. Δοξιάδη που υπηρέτησε την υπόθεση της ανοικοδόμησης
από σημαντικές θέσεις. Τι όμως από όλα αυτά θεσμοθετήθηκε τελικά, με ποιο τρόπο και σε
ποιο βαθμό εξασφαλιζόταν η εφαρμογή του σχεδιασμού μπορούμε να το διαπιστώσουμε
αρχικά από τη νομοθεσία όπως αυτή εγκρίθηκε και δημοσιεύθηκε στα χρόνια που
ακολούθησαν την απελευθέρωση.

Παράρτημα Β: Νομοθεσία και στεγαστική πολιτική 1945-1947 266
Β.1 Νομοθεσία για τη στέγαση την περίοδο της κατοχής.
Η Ελλάδα είχε, ήδη, μια μακρά εμπειρία στη στέγαση πολυάριθμων ομάδων πληθυσμού από
την προσπάθεια αποκατάστασης των Μικρασιατών προσφύγων. 267 Δεν θα απασχολήσει

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 144
όμως την εργασία αυτή η περίοδος πριν από τον ΒΠΠ αλλά η νομοθεσία από την κατάληψη
της χώρας και εξής και κυρίως μετά την απελευθέρωση και συγκεκριμένα οι στόχοι της
πολιτικής για την στέγαση, οι φορείς που ενεπλάκησαν, η ιεράρχηση αναγκών και δράσεων,
οι αρμοδιότητες και η κατανομή τους και η εξασφάλιση των απαιτούμενων πόρων. Μέσα
από την νομοθεσία, που αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης, εντοπίζονται επίσης
πρωτοβουλίες που πάρθηκαν ώστε οι κατεστραμμένοι οικισμοί να ξανακτιστούν και η ζωή
των κατοίκων τους να ξαναοργανωθεί.
Η πρώτη κατηγορία πληθυσμού για τους οποίους φαίνεται να υπήρξε ανάγκη στεγάσεως στα
χρόνια της κατοχής ήταν οι δημόσιοι υπάλληλοι. Με το Ν.Δ. 1673 που δημοσιεύτηκε στο
ΦΕΚ 213Α 22/08/1942 ιδρύονται τοπικές επιτροπές σε όλη τη χώρα με σκοπό να
εξασφαλίσουν στέγη για τους δημοσίους υπαλλήλους της κάθε πόλης. Προβλέπεται στο
Διάταγμα ότι ο νόμος θα ισχύσει «μέχρι λήξεως του υφιστάμενου παγκοσμίου πολέμου και
εξ μηνών από της υπογραφής της περί ειρήνης συνθήκης».
Δύο μήνες αργότερα δημοσιεύεται το Ν.Δ. 1934 ΦΕΚ 277Α 28/10/1942 «Περί συστάσεως
Επιτροπής Εξευρέσεως Στέγης δια τας Αρχάς Κατοχής Πρωτευούσης». Με το διάταγμα
αυτό ιδρύεται Επιτροπή Στεγάσεως των Αρχών Κατοχής Πρωτευούσης (ΕΣΑΚ) καθώς και
αντίστοιχες υποεπιτροπές για την πρωτεύουσα (ΥΣΑΚΠ) ενώ προβλέπεται και η ίδρυση
Επιτροπής Στεγάσεως των Αρχών Κατοχής Επαρχιών (ΕΣΑΚΕ) σε κάθε έδρα δήμου ή
κοινότητας. Για τις κοινότητες όπου δεν υπάρχει αξιωματικός της ελληνικής χωροφυλακής
οι σχετικές αρμοδιότητες ανατίθενται στον πρόεδρο της κοινότητας. Στις επιτροπές αυτές
συμμετέχουν ένας αξιωματικός της αστυνομίας ή της χωροφυλακής, ένας εκπρόσωπος του
δήμου ή της κοινότητας και εκπρόσωπος των ιδιοκτητών και των μισθωτών ακινήτων. Στην
ΕΣΑΚ συμμετέχει και ένας ανώτατος αξιωματικός ή δικαστικός ενώ διορίζεται από τον
Πρόεδρο της κυβέρνησης και ένας νομικός σύμβουλος. Αρμοδιότητα της κάθε επιτροπής
ήταν να εντοπίζει κτίρια κατάλληλα για τη στέγαση των αρχών κατοχής, δηλαδή των
στρατιωτικών οργανισμών, των πολιτικών επιχειρήσεων και προσώπων που ενδιέφεραν τις
ιταλικές και γερμανικές αρχές, και να καταρτίζει σχετικούς καταλόγους τους οποίους
υπέβαλε κάθε μήνα στο ιταλικό φρουραρχείο. Το ιταλικό φρουραρχείο επέλεγε τα κτίρια που

267 Στην προσπάθεια αυτή είχε σημαντική συμβολή ο Απόστολος Δοξιάδης, πατέρας του Κ. Δοξιάδη, από τη
θέση του Υπουργού Περιθάλψεως και Υγιεινής και Κοινωνικής Πρόνοιας.

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 145
θεωρούσε κατάλληλα και με τη συνδρομή της αστυνομίας ή της χωροφυλακής κήρυσσε το
κτίριο «εν επιτάξει».
Η επιτροπή, σημειώνεται συνοπτικά, θα μπορούσε να προχωρήσει σε «υποχρεωτική
μίσθωση» κτιρίων προκειμένου να στεγάσει τους ιδιοκτήτες και μισθωτές των κτιρίων που
επιτάσσονταν, αν ήταν άποροι ή δεν μπορούσαν να βρουν στέγη, αλλά και για την
εγκατάσταση «μαθητικών ή παιδικών συσσιτίων» αν υπήρχε σχετικό αίτημα της Κεντρικής
Επιτροπής Συσσιτίων. Αυτοί είναι οι μόνοι Έλληνες πολίτες για τους οποίους γίνεται λόγος
στο διάταγμα και δεν γνωρίζω σε ποιο βαθμό υπήρξε πράγματι φροντίδα για τη στέγασή
τους.
Οι επιτροπές εκτελούσαν τις αποφάσεις με τη συνδρομή της αστυνομίας ή της χωροφυλακής
ενώ μόνο οι ιταλικές αρχές κατοχής είχαν την εξουσία να απαλλάξουν ένα ακίνητο από την
επίταξη. Όλες οι δαπάνες χρεώνονταν στο Υπουργείο Οικονομικών στον λογαριασμό
«πάσης φύσεως δαπάναι αναγκαιούσαι δια την λειτουργίαν των Αρχών Κατοχής πλην…».
Ένα χρόνο αργότερα το παραπάνω ΝΔ αντικαθίσταται από τον Ν.870 ΦΕΚ 377Α
05/11/1943 «Περί συστάσεως επιτροπής στεγάσεως» στην περιοχή της πρωτεύουσας και δεν
γίνεται σαφής αναφορά για το τι ισχύει στην υπόλοιπη χώρα. Η Επιτροπή Στεγάσεως (ΕΣ),
που θα λειτουργούσε ως «αυτοτελής υπηρεσία» είχε παρόμοια σύνθεση με την ΕΣΑΚ με τη
συμμετοχή και ενός παρέδρου του νομικού συμβουλίου του κράτους και όλα τα μέλη
επιλέγονταν και διορίζονταν από τον Πρόεδρο της κυβερνήσεως. Σε αυτή την επιτροπή
περνούσε και η αρμοδιότητα της αποδέσμευσης κάποιου επιταγμένου κτιρίου. Ο
περιορισμός της επιτροπής στα όρια της περιοχής της πρωτεύουσας και οι επιπλέον
αρμοδιότητες σχετίζονταν πιθανώς με την συνθηκολόγηση της Ιταλίας και την απόσυρση
των ιταλικών στρατευμάτων.
Είναι ενδιαφέρον πως σε αυτόν τον νόμο εκτός από τη στέγαση των αρχών κατοχής και των
δημοσίων υπαλλήλων γινόταν λόγος για τη στέγαση των υπηρεσιών ασφάλειας και
δημόσιας τάξης ενώ για πρώτη φορά προβλεπόταν και η φροντίδα για τη στέγαση
«Προσφύγων φευγόντων εκ των τόπων της μονίμου διαμονής εκ λόγων ανωτέρας βίας,
πυρροπαθών και βομβοπλήκτων».
Σε διάστημα μικρότερο του ενός μηνός δημοσιεύτηκε και ο Ν.970 ΦΕΚ 401Α 29/11/1943
«Περί κωδικοποιήσεως και συμπληρώσεως του Νόμου υπ’ αριθ. 870/1943 “περί συστάσεως
επιτροπής στεγάσεως”», με τον οποίο φαίνεται να ενισχύεται και να αναβαθμίζεται η ΕΣ.

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 146
Με τον νόμο αυτό περνούσε στην αρμοδιότητα της ΕΣ και η απόφαση «περί της
δεσμεύσεως ή επιτάξεως» ενώ διατηρούσε και την αρμοδιότητα αποδέσμευσης. Για τη
λειτουργία της υπηρεσίας της ΕΣ αυξανόταν το προσωπικό με τον διορισμό από τον
Πρόεδρο της κυβέρνησης ενός διευθυντή ανώτατου υπαλλήλου, ο οποίος θα συμμετείχε
στην Επιτροπή χωρίς ψήφο, σε αντικατάσταση του προϊστάμενου αξιωματικού
στρατιωτικού, που συμμετείχε με ψήφο στην Επιτροπή, και ενός προέδρου ή εισαγγελέα
εφετών αλλά και μέχρι δέκα δικαστικών. Αυξάνεται επίσης ο αριθμός των υπαλλήλων. Ο
Ν.970/1943 τροποποιούμενος με τον Ν1239 ΦΕΚ 47Α 07/03/1944 επέτρεπε την σύσταση
αντίστοιχης επιτροπής και στον Πειραιά. Τόσο η ΕΣ της Αθήνας όσο και η αντίστοιχη του
Πειραιά μετονομάστηκαν σε Υπηρεσίες Στεγάσεως (ΥΣ) με τον Ν.1416 ΦΕΚ 101Α
09/05/1944. Με τον ίδιο νόμο κυρώθηκε και η σύσταση Επιτροπών Στεγάσεως στις άλλες
πόλεις της χώρας οι οποίες θα λειτουργούσαν σύμφωνα με τις διατάξεις του Ν.970/1943.
Παρατηρείται στον Ν.1416/1944, στους δικαιούμενους στέγαση να αλλάζει ο όρος
«πρόσφυγες φεύγοντες» με τον όρο «πρόσωπα εγκαταλείψαντα» τους τόπους μόνιμης
διαμονής «εκ λόγων ανωτέρας βίας, πυρροπαθών και βομβοπλήκτων». Και μάλιστα στην
επόμενη παράγραφο του ίδιου άρθρου διευκρινίζεται πώς η «αληθής έννοια» είναι «ότι
δικαιούνται επαγγελματικής στεγάσεως οι βιομήχανοι βιοτέχναι, επαγγελματίαι, έμποροι και
επιστήμονες…». 268 Όμως παρακάτω στο άρθρο 15 αναφέρεται πως επικυρώνονται όποιες
καταλήψεις χώρων έγιναν από το Υπουργείο Εθνικής Πρόνοιας για τη στέγαση
«πολεμοπαθών» οι οποίες στηρίζονταν στο από 19/25 Σεπτεμβρίου 1940 ΦΕΚ 305Α
διάταγμα «περί επιτάξεως ακινήτων προς προσωρινήν στέγασιν μετακινούμενων
πληθυσμών κλπ».

Β.2 Νομοθεσία για τη στέγαση του πληθυσμού μετά την απελευθέρωση
Β.2.1 Τα πρώτα μέτρα μετά την απελευθέρωση
Ενώ αρχικά τον πρώτο λόγο είχαν οι αρχές κατοχής, η διαχείριση των ακινήτων πέρασε στις
Επιτροπές που στη συνέχεια αναβαθμίστηκαν σε Υπηρεσίες. Οι νόμοι που ρύθμιζαν τη
σύσταση και λειτουργεία των Υπηρεσιών αυτών εξακολούθησαν να ισχύουν και μετά την

268 Ν.1416 ΦΕΚ 101Α 09/05/1944, Άρθρο 3

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 147
απελευθέρωση με τις απαραίτητες τροποποιήσεις. Με το Ν.61 ΦΕΚ 33Α 07/12/1944 269
τροποποιήθηκε το Ν.1416/1944 αφαιρώντας από τους δικαιούχους στέγαση μαζί με τις
αρχές κατοχής και τις Υπηρεσίες Δημόσιας Τάξης και Ασφάλειας και αναβαθμίζοντας το
ρόλο των δικαστικών και νομικών λειτουργών. Εν όψη του χειμώνα και με σημαντικό
αριθμό κατοίκων να βρίσκονται άστεγοι σε όλη τη χώρα, το Υπουργείο Κοινωνικής
Πρόνοιας (ΥΚΠ) ανέλαβε την αρμοδιότητα να υποστηρίξει όσους είχαν ανάγκη στέγασης.
Το ΥΚΠ αποφάσιζε για την επισκευή η διαμόρφωση κτιρίων και για την κατασκευή
οποιουδήποτε είδους προσωρινών στεγάστρων ενώ μπορούσε να διενεργεί και επιτάξεις
κτιρίων αλλά και οποιουδήποτε μέσου ήταν απαραίτητο για την κατασκευή των έργων, όπως
υλικά και μηχανήματα.
Αμέσως με το Ν.61/1944 γινόταν λόγος για την πρακτική της αυτοστέγασης με την
επισήμανση πως το ΥΚΠ όφειλε να ελέγχει αλλά και να υποστηρίζει τις πρωτοβουλίες
αυτοστέγασης με την παροχή οικοδομικών υλικών ή και χρημάτων. Παράλληλα τα έργα του
ΥΚΠ για τη στέγαση χαρακτηρίζονταν ως έργα κοινής ωφελείας και δινόταν η δυνατότητα
διενέργειας αναγκαστικών απαλλοτριώσεων με κοινή απόφαση των ΥΚΠ και Οικονομικών.
Το 1945 συνεχίζονταν οι προσπάθειες για τη στέγαση με ιδιαίτερη πρόβλεψη για τους
αγροτικούς πληθυσμούς. Στις 24/03/1945, στο ΦΕΚ 69Α δημοσιεύτηκε ο Α.Ν. 212 «Περί
προσωρινής στεγάσεως των εκ του πολέμου παθόντων αγροτών». Με τον νόμο αυτό
συστήθηκε Ανωτάτη Επιτροπή (ΑΕ) προσωρινής στεγάσεως αγροτών με πρόεδρο τον
Υπουργό Οικονομικών και τη συμμετοχή του Υπουργού Γεωργίας, με αυξημένες
αρμοδιότητες και την εποπτεία όλου του έργου, του Υπουργού Δημοσίων έργων, του
Διοικητή της Αγροτικής Τράπεζας και του αρχηγού την αποστολής της UNRRA στην
Ελλάδα. Από το σημείο αυτό και εξής θεσμοθετούνταν η παρουσία των αντιπροσώπων της
UNRRA σε όλες τις υπηρεσίες, επιτροπές και τα συμβούλια που συγκροτούνταν για την
στέγαση του αγροτικού πληθυσμού και την ανοικοδόμηση. Έργο της ΑΕ ήταν να καθορίσει
το πρόγραμμα για την προσωρινή στέγαση των πολεμοπαθών αγροτών και να λάβει τις
σχετικές αποφάσεις, έργο που ήταν εξαιρετικά επείγον γι’ αυτό και δινόταν η δυνατότητα
λήψης αποφάσεων ακόμα και «κατά παρέκκλισιν της κείμενης Νομοθεσίας».

269 Ν.61 ΦΕΚ 33Α 07/12/1942 «Περί τροποποιήσεως του Νόμου 1416 “περί συστάσεως Υπηρεσίας
Στεγάσεως”»

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 148
Όπως προβλεπόταν στον Α.Ν.212/1945, υπογράφηκε στις 29 Μαρτίου 1945 και
επικυρώθηκε με τον Α.Ν. 259, ΦΕΚ 85Α 04/04/1945, σύμβαση μεταξύ του Ελληνικού
Δημοσίου και της Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος (ΑΤΕ). Η ΑΤΕ αναλάμβανε την
εκτέλεση όλων των απαραίτητων διαδικασιών για την προσωρινή στέγαση των αγροτών και
την ανοικοδόμηση των αγροτικών οικισμών που καταστράφηκαν εξ αιτίας του πολέμου και
τη διαχείριση των υλικών και χρηματικών πόρων που θα παρέχονταν για τον σκοπό αυτόν.
Για την εκτέλεση της σύμβασης προβλεπόταν χρηματοδότηση προς της ΑΤΕ είτε από το
ελληνικό δημόσιο είτε από την UNRRA είτε από άλλο διασυμμαχικό οργανισμό.
Η δράση της ΑΤΕ θα βασιζόταν στις αποφάσεις του Υπουργείου Γεωργίας για τους
δικαιούχους στεγάσεως, για τους οικισμούς όπου θα πραγματοποιούνταν έργα αλλά και για
τις θέσεις των οικισμών και τους τύπους κατοικιών και κτιρίων κοινής ωφελείας όπως και τη
σειρά προτεραιότητας. Η εκτέλεση των απαιτούμενων οικοδομικών εργασιών θα μπορούσε
να πραγματοποιηθεί και από τους ίδιους τους αγρότες με την παροχή από την ΑΤΕ των
απαραίτητων υλικών ή του αντίστοιχου κόστους για υλικά και αμοιβή
εξειδικευμένης τεχνικής εργασίας.
Στη σύμβαση προβλεπόταν η υποχρεωτική τοποθέτηση ενός εκπροσώπου της UNRRA στην
ΑΤΕ ως τεχνικού συμβούλου αλλά και η συμμετοχή εκπροσώπων της UNRRA στο
Συμβούλιο Ανοικοδομήσεως Καταστραφέντων Αγροτικών Συνοικισμών που θα συστηνόταν
στην ΑΤΕ όπως και στην σχετική Εκτελεστική Επιτροπή.
Για τις αστικές κυρίως περιοχές δημοσιεύτηκε ο Α.Ν. 484, ΦΕΚ 198Α 30/07/1945 « Περί
προσωρινών μέτρων αντιμετωπίσεως των εκ των πολεμικών γεγονότων δημιουργηθεισών
αναγκών στεγάσεως» με τον οποίο ρυθμιζόταν η φροντίδα για τον πληθυσμό των αστικών
συνοικισμών και αναθέτονταν οι σχετικές αρμοδιότητες στο Υπουργείο Κοινωνικής
Πρόνοιας. Στη συνέχεια δημοσιεύτηκε ο Α.Ν. 519, ΦΕΚ 213Α 23/08/1945 «Περί στεγάσεως
του εκ του πολέμου παθόντος πληθυσμού» ο οποίος ήταν γενικός για όλο τον πληθυσμό. Με
το νόμο αυτό αναθέτονταν τα έργα στεγάσεως στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων (ΥΔΕ) με
την επισήμανση ότι για τους αγροτικούς οικισμούς θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα
γεωργικά και εποικιστικά δεδομένα του Υπουργείου Γεωργίας. Για την εκτέλεση και
εποπτεία των έργων συγκροτούνταν επιτροπή από τους υπουργούς Οικονομικών, Δημοσίων
Έργων, Γεωργίας και Πρόνοιας και με τη συμμετοχή ως συμβούλου μέλους της αποστολής
της UNRRA. Τεχνικός σύμβουλος της UNRRA

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 149
εγκαταστάθηκε και στην αρμόδια υπηρεσία του ΥΔΕ.
Στο άρθρο 4 γινόταν λόγος για μόνιμη ανοικοδόμηση. Για τις τεχνικές μελέτες μόνιμων
κατασκευών απαιτούνταν έγκριση με κοινή απόφαση των Υπουργών Γεωργίας και
Δημοσίων Έργων, ενώ για το πρόγραμμα μόνιμης ανοικοδόμησης, αλλαγής θέσης ή
συγχώνευσης οικισμών απαιτούνταν έγκριση του Υπουργού Γεωργίας, καθώς αυτές οι
αποφάσεις θα είχαν καθοριστικό ρόλο στην εφαρμογή της γεωργικής, οικονομικής και
εποικιστικής πολιτικής.
Και σ’ αυτόν τον νόμο γινόταν λόγος για δυνατότητα εκτέλεσης των έργων από τους ίδιους
τους αγρότες ή αστούς με την παροχή οικονομικής υποστήριξης με απόφαση των Υπουργών
Οικονομικών και Γεωργίας ή Πρόνοιας αντίστοιχα. Αναφερόταν δε πως η ΑΤΕ θα συνέχιζε
το έργο της, όμως δινόταν η δυνατότητα στο Υπουργικό Συμβούλιο να τροποποιήσει ή να
καταργήσει τη σύμβαση με την ΑΤΕ.
Το 1945 έκλεισε με την ίδρυση του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως. Σε πρώτη φάση
δημοσιεύτηκε ο Α.Ν. 768 ΦΕΚ 317Α 27/12/1945 «Περί συστάσεως Υφυπουργείου υπό τον
τίτλον “Υφυπουργείον Ανοικοδομήσεως”». Στο ίδιο ΦΕΚ δημοσιεύτηκε και το διάταγμα
«Περί διορισμού του Κων/νου Δοξιάδη ως Υφυπουργού επί της Ανοικοδομήσεως». Στη
συνέχεια, όμως, για το ίδιο θέμα, δημοσιεύτηκε ο Α.Ν. 873 ΦΕΚ 56Α 20/02/1946 και πάλι
«Περί συστάσεως Υφυπουργείου υπό τον τίτλον “Υφυπουργείον Ανοικοδομήσεως”». 270 Το
Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως εντάχθηκε στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων και ήταν
αρμόδιο για «άπαντα εν γένει τα τεχνικά, οικονομικά και διοικητικά ζητήματα τα αναγόμενα
εις την μελέτην και εκτέλεσιν της ανοικοδομήσεως των εκ του πολέμου ή εκ των συνεπειών
αυτού καταστραφέντων, βλαβέντων ή οπωσδήποτε φθαρέντων οικισμών». Στη διατύπωση
των αρμοδιοτήτων του υφυπουργείου είναι εμφανής η επιρροή των αντιλήψεων του Κ.
Δοξιάδη, καθώς διακρίνονται οι βασικοί άξονες της φιλοσοφίας του όπως τις εντοπίζουμε
στα βιβλία που εξέδωσε μέσω του συγκεκριμένου Υφυπουργείου εκείνη την περίοδο αλλά
είχε ξεκινήσει να μελετά και να συντάσσει ήδη από τα χρόνια της κατοχής. (Εικόνα 57)

270 Η δεύτερη αυτή δημοσίευση είναι πιο σύνθετη και περισσότερο επεξεργασμένη και στοιχεία της
παρουσιάζονται εδώ.

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 150

Εικόνα 57 Απόσπασμα από τον Α.Ν. 873 ΦΕΚ56Α 20/02/1946

Στο Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως μεταβιβάστηκαν όλες οι αρμοδιότητες για τα έργα
ανοικοδόμησης της χώρας μέχρι το στάδιο της ολοκλήρωσης της κατασκευής. Η
αρμοδιότητα διάθεσης των ακινήτων παρέμενε για τους αγρότες στο Υπουργείο Γεωργίας
και για τους αστούς στο Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας.
Στο Υφυπουργείο συγκροτούνταν Κεντρική Επιτροπή Στεγάσεως με μέλη τους
συναρμόδιους Υπουργούς και με τη συμμετοχή ενός αντιπροσώπου της UNRRA, όταν
συζητούνταν ζητήματα προσωρινής στέγασης. Συγκροτούνταν επίσης Συμβούλιο
Ανοικοδομήσεως, για οργανωτικά θέματα του Υπουργείου, Γενικό Συμβούλιο
Ανοικοδομήσεως με εξειδικευμένα στελέχη για γνωμοδοτήσεις επί γενικών θεμάτων και
επιτροπές για ειδικά θέματα.
Μια απόπειρα να συγκροτηθεί αυτόνομος «Οργανισμός Ανοικοδομήσεως» και να
καταργηθεί το Υφυπουργείο πραγματοποιήθηκε με τον Α.Ν. 1128/1946 αλλά αναστάλθηκε
με Ν.Δ. ΦΕΚ 134Α 17/04/1946

Β.2.2 Η νομοθεσία για την ανοικοδόμηση στα έτη 1946-1947

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 151
Με Ν.Δ. που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 154Α 11/05/1946 έληξε η σύμβαση με την ΑΤΕ και το
έργο της ανοικοδόμησης περιήλθε εξολοκλήρου στο Υφυπουργείο. Δινόταν όμως η
δυνατότητα στο Υφυπουργείο να συνάπτει συμβάσεις με μια μεγάλη τράπεζα της Ελλάδας
για ταμειακές και λογιστικές υπηρεσίες αλλά και για καθήκοντα μη τεχνικής φύσεως. Σε
αυτή τη φάση συγκροτήθηκε Συμβούλιο Προγράμματος Ανοικοδόμησης (ΣΠΑ) υπό την
προεδρία του Υφυπουργού και με τη συμμετοχή Γενικών Διευθυντών και Διευθυντών
συναρμόδιων Υπηρεσιών των Υπουργείων Ανοικοδομήσεως, Πρόνοιας, Γεωργίας,
Παιδείας, Δημοσίων Έργων, Υγιεινής, του ΙΚΑ και του προέδρου του Τεχνικού
Επιμελητηρίου Ελλάδος καθώς και ενός αντιπροσώπου της UNRRA. Το πρόγραμμα
ανοικοδομήσεως που θα συγκροτούνταν όφειλε να εγκριθεί από Ανώτατο Συμβούλιο (ΑΣ)
Υπουργών υπό την προεδρία του Προέδρου της Κυβερνήσεως. Εδώ είναι αξιοσημείωτο πώς
το Υπουργείο Γεωργίας αναφέρεται να διατηρεί την αρμοδιότητα εισήγησης για θέματα
αγροτικής στέγασης «επί των γεωργοοικονομικών» ζητημάτων. Συγκροτήθηκε επίσης
Συμβούλιο Εκτελέσεως Προγράμματος Ανοικοδόμησης (ΣΕΠΑ) το οποίο γνωμοδοτούσε για
ζητήματα εκτέλεσης των έργων στο οποίο συμμετείχε και ένας αντιπρόσωπος της UNRRA.
Με το ΝΔ αυτό παρεχόταν η δυνατότητα ανάθεσης σε ειδικές επιτροπές της σύνταξης και
έγκρισης σχεδίων ρυμοτομίας οικισμών με λιγότερους από 5.000 κατοίκους ενώ δεν
απαιτούνταν για αυτό γνωμοδότηση ούτε από το Συμβούλιο Ανοικοδόμησης αλλά ούτε και
από το εκάστοτε Δημοτικό ή Κοινοτικό Συμβούλιο.
Προβλεπόταν επίσης η δυνατότητα συγκρότησης συνεταιρισμών ανά περιοχή με σκοπό την
οικοδομική ανασυγκρότηση των περιοχών τους από τους κατοίκους με κρατική ενίσχυση σε
υλικά, μέσα μεταφοράς και χρήματα. Η δυνατότητα αυτή επεκτείνονταν και σε άτομα που
επιθυμούν να αυτοστεγαστούν με το Ν.Δ. 96 ΦΕΚ279Α 11/09/1946 «Περί κυρώσεως,
τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του από 9/11 Μαΐου 1946 Ν.Δ.» στο οποίο αναφερόταν
η συμμετοχή στο ΣΠΑ και ενός αντιπροσώπου της Συνομοσπονδίας Συνεταιρισμών
Ελλάδος η οποία δεν διευκρινιζόταν αν είχε ήδη συγκροτηθεί ή προβλεπόταν για το μέλλον.
Οι υπηρεσίες του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως συγκροτούνταν και διαρθρώνονταν σε
όλη τη χώρα με δύο Διατάγματα που δημοσιεύονται στις 26/08/1946 στα ΦΕΚ 247Α και
248Α.
Στο Ν.Δ. 389 ΦΕΚ 173Α 18/8/1947 «Περί οργανισμού της Υπηρεσίας Ανοικοδομήσεως»
αναφερόταν για πρώτη φορά ότι στα ΣΠΑ και ΣΕΠΑ που είχαν συγκροτηθεί στο

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 152
Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως από 1 ης Μαΐου δεν θα συμμετείχε αντιπρόσωπος της
ΟΥΝΡΑ αλλά ανώτατος υπάλληλος Τεχνικής Υπηρεσίας του Δημοσίου ως Τεχνικός
Σύμβουλος.
Ήταν η περίοδος που τη συνδρομής της UNRRA θα αντικαθιστούσε το σχέδιο Μάρσαλ.
Όπως οριζόταν στο Ν.Δ.424 ΦΕΚ229Α 23/10/1947, το Ν.Δ.389/1947 τέθηκε χρονικά ως
αφετηρία για τη μετατροπή του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως σε αυτοτελές Υπουργείο
Ανοικοδομήσεως ενώ δύο χρόνια περίπου αργότερα με το Ν.Δ. 1042 ΦΕΚ181Α 27/08/1947
το Υπουργείο Ανοικοδομήσεως μετονομάστηκε σε Υπουργείο Οικισμού και
Ανοικοδομήσεως.
Για την εκτέλεση του προγράμματος ανοικοδόμησης επιτράπηκε η απαλλοτρίωση γης και η
επίταξη κάθε απαραίτητου μέσου με το Ν.Δ. 146 ΦΕΚ305Α 30/09/1946. Επίσης
επιτρεπόταν η έγκριση ρυμοτομικών σχεδίων οικισμών με λιγότερους από 3.000 κατοίκους
από Επιτροπή τοπικών στελεχών του Υπουργείου Ανοικοδόμησης, με Διάταγμα στο ΦΕΚ
336Α
15/11/1946.
Με το Διάταγμα «Περί παροχής οικοδομικών υλικών προς αυτοστέγασιν» που δημοσιεύτηκε
στο ΦΕΚ 375Α στις 31/12/1946 ενισχύονταν η πρωτοβουλία πολεμοπαθών αγροτών για
αυτοστέγαση. Δικαιούχοι ήταν οι αγρότες που χαρακτηρίζονταν πολεμοπαθείς και
συμπεριλαμβάνονταν στο σχετικό μητρώο από τις Επιτροπές Στεγάσεως Πολεμοπαθών
Αγροτών (ΕΣΠΑ) αλλά και αστοί. Για την σύνταξη των πινάκων με τους δικαιούχους και τα
υλικά που δικαιούνταν ο καθένας απαιτούνταν αυτοψία και ζητούνταν η γνώμη και
αντιπροσώπου του Δήμου ή της Κοινότητας. Οι πολεμοπαθείς θα μπορούσαν έτσι να
επισκευάσουν τα σπίτια τους ή να κατασκευάσουν εξ αρχής «οικοδομικό πυρήνα» υπό την
εποπτεία των αρμόδιων υπηρεσιών.
Γενικότερα η ιδιωτική πρωτοβουλία για ανοικοδόμηση υποστηρίχθηκε σε σημαντικό βαθμό
και από τις διευκολύνσεις και φοροαπαλλαγές που παρέχονταν με το ψήφισμα ΚΗ’ «περί
παροχής διευκολύνσεων δια την υπό ιδιωτών ανοικοδόμησιν» το οποίο δημοσιεύτηκε στο
ΦΕΚ 184Α 23/08/1947 ενώ διευκρινίσεις για την εφαρμογή του δημοσιεύτηκαν με στο ΦΕΚ
225Α 22/10/1947
Τρία χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου και ενώ η χώρα βρισκόταν στη δίνη του εμφυλίου
εγκρίθηκε και δημοσιεύεται στο ΦΕΚ 130Β 12/09/1947 η υπ’ αριθμό 118551 απόφαση των

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 153
υπουργών Ανοικοδομήσεως, Γεωργίας και Πρόνοιας «Περί ρυθμίσεως εγκαταστάσεως
αστέγων εις οικήματα Υπουργείου Ανοικοδομήσεως». Με την απόφαση αυτή
συγκροτούνταν τοπικές επιτροπές με μέλη τον Πρόεδρο Πρωτοδικών και δύο υπαλλήλους
έναν της Υπηρεσίας του Υπουργείου Ανοικοδομήσεως και έναν της Γεωργικής ή
Επικοιστικής Υπηρεσίας ενώ συμβουλευτικά μπορούσαν να συμμετέχουν ο δήμαρχος ή ο
πρόεδρος της κοινότητας ή ο ιερέας. Οι επιτροπές αυτές, που καταργούσαν τις ΕΣΠΑ, ήταν
αρμόδιες να καταρτίζουν τους πίνακες των δικαιούχων σύμφωνα με τους όρους που
αναφέρονταν στο συγκεκριμένο ΦΕΚ. Οι δικαιούχοι χαρακτηρίζονταν προσωρινοί όπως και
η εγκατάστασή τους. Σε περίπτωση μετάθεσης οικισμού θα γινόταν προσπάθεια το οίκημα
που παραχωρούνταν να είναι κατά το δυνατόν αντίστοιχης αξίας ως προς τη θέση του με
εκείνο που στερήθηκε ο δικαιούχος.
Το ζήτημα της οριστικής παραχώρησης των οικημάτων αυτών στους δικαιούχους
ταλαιπώρησε αρκετούς από αυτούς για πολλά χρόνια και απασχόλησε τους νομοθέτες και
της υπηρεσίες μέχρι τις δεκαετίες του 1970 271 και 1980 ενώ σε κάποιες περιπτώσεις
υπάρχουν ζητήματα μέχρι και σήμερα.
Μέχρι το 1950 τον Δοξιάδη διαδέχθηκαν στο Υφυπουργείο και αργότερα Υπουργείο
Ανοικοδομήσεως ο Στυλιανός Γονατάς και ο Εμμανουήλ Παπαδογιάννης με τους Γεώργιο
Στράτο και Δημήτριο Λόντο να αναλαμβάνουν το Υπουργείο στο ενδιάμεσο, από 29
Αυγούστου έως 7 Σεπτεμβρίου και από 7 Σεπτεμβρίου έως 18 Νοεμβρίου 1947 αντίστοιχα.
Στη συνέχεια οι αρμοδιότητες του Υπουργείου Ανοικοδομήσεως ανατέθηκαν σταδιακά σε
άλλα υπουργεία κυρίως στα Υπουργεία Κοινωνικής Πρόνοιας και Δημοσίων Έργων.

Β.3 Πίνακας με τη νομοθεσία για τη στέγαση του πληθυσμού 1940-1970 272
Ημ/νία ΦΕΚ Νομοθέτημα Θέμα
25/9/1940 ΦΕΚ
305Α

Διάταγμα Περί επιτάξεως ακινήτων προς προσωρινήν
στέγασιν μετακινούμενων πληθυσμών και
προς χρησιμοποίησιν γενικώς δια δημοσίαν
και κοινωνικήν ανάγκην, ως και περί

271 Διάταγμα 29 ΦΕΚ 8Α 15/01/1970 · Ν. 543 ΦΕΚ 43Α 15/02/1977
272 Ο πίνακας δεν είναι αποτέλεσμα εξαντλητικής έρευνας για τη νομοθεσία που αφορά την στέγαση του
πληθυσμού. Περιλαμβάνει όσα νομοθετήματα εντοπίστηκαν κατά την παρούσα έρευνα.

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 154

επιτάξεως υλικών.

22/8/1942 ΦΕΚ
213Α

Ν.Δ.1673 Περί εξασφαλίσεως κατοικίας εις τους

δημοσίους υπαλλήλους

28/10/1942 ΦΕΚ
277Α

Ν.Δ.1934 Περί συστάσεως Επιτροπής Εξευρέσεως
Στέγης δια τας Αρχάς Κατοχής Πρωτευούσης
5/11/1943 ΦΕΚ377Α Ν. 870 Περί συστάσεως Επιτροπής Στεγάσεως
29/11/1943 ΦΕΚ
401Α

Ν.970 Περί κωδικοποιήσεως και συμπληρώσεως του
Νόμου υπ’ αριθ. 870/1943 «περί συστάσεως
Επιτροπής Στεγάσεως»

18/4/1944 ΦΕΚ 86Α Ν 1381 Περί Οργανισμου της Υπηρεσίας των

Δημοσίων Έργων

9/5/1944 ΦΕΚ 01Α Ν.1416 Περί συστάσεως Υπηρεσίας Στεγάσεως
7/12/1944 ΦΕΚ 33Α Ν.61 Περί τροποποιήσεως του Νόμου 1416 «περί
συστάσεως Υπηρεσίας Στεγάσεως»

24/3/1945 ΦΕΚ 69Α Α.Ν. 212 Περί προσωρινής στεγάσεως των εκ του

πολέμου παθόντων αγροτών.

4/4/1945 ΦΕΚ 85Α Α.Ν. 259 Περί κυρώσεως της από 29 Μαρτίου 1945
συμβάσεως μεταξύ του Ελληνικού Δημοσίου
και της Αγροτικής Τραπέζης της Ελλάδος,
αφορώσης εις την ανάθεσιν τη Α.Τ.Ε. της
τεχνικής εκτελέσεως του έργου της στεγάσεως
των πολεμοπαθών αγροτών.

30/7/1945 ΦΕΚ
198Α

Α.Ν. 484 Περί προσωρινών μέτρων
αντιμετωπίσεως των εκ των πολεμικών
γεγονότων δημιουργηθεισών αναγκών
στεγάσεως

23/8/1945 ΦΕΚ
213Α

Α.Ν. 519 Περί στεγάσεως του εκ του πολέμου παθόντος

πληθυσμού

27/12/1945 ΦΕΚ
317Α

Α.Ν. 768 Περί συστάσεως Υφυπουργείου υπό τον
τίτλον «Υφυπουργείον Ανοικοδομήσεως»

28/12/1945 ΦΕΚ
317Α

Διάταγμα Περί διορισμού του Κων/νου Δοξιάδη ως
Υφυπουργού επί της Ανοικοδομήσεως
31/12/1945 ΦΕΚ323Α Α.Ν. 796 Περί συστάσεως Επιτροπής Ενοικιοστασίου
και Επιτροπής προς παρακολούθησιν της
Νομοθεσίας ανοικοδομήσεως
καταστραφέντων κτιρίων

20/2/1946 ΦΕΚ 56Α Α.Ν. 873 Περί συστάσεως Υφυπουργείου υπό τον
τίτλον «Υφυπουργείον Ανοικοδομήσεως»

21/3/1946 ΦΕΚ
110Α

Α.Ν. 1128 Περί συστάσεως Οργανισμού

Ανοικοδομήσεως

11/5/1946 ΦΕΚ
154Α

Ν.Δ. Περί εκτελέσεως των έργων ανοικοδομήσεως

της Χώρας

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 155
26/8/1946 ΦΕΚ
247Α

Διάταγμα Περί Οργανισμού της Υπηρεσίας του

Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως

26/8/1946 ΦΕΚ
248Α

Διάταγμα Περί μεταβιβάσεως αρμοδιοτήτων του
Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως και τρόπου
εκτελέσεως έργων

11/9/1946 ΦΕΚ
279Α

Ν.Δ. 96 Περί κυρώσεως, τροποποιήσεως και
συμπληρώσεως του από 9/11 Μαΐου 1946 Ν.
Διατάγματος «περί εκτελέσεως των έργων της
ανοικοδομήσεως της Χώρας»

30/9/1946 ΦΕΚ
305Α

Ν.Δ. 146 Περί αναγκαστικών απαλλοτριώσεων και
επιτάξεων δια την ανοικοδόμησιν της Χώρας

15/11/1946 ΦΕΚ
336Α

Διάταγμα Περί εγκρίσεως των ρυμοτομικών σχεδίων
μικρών βεβλαμένων οικισμών της Χώρας
31/12/1946 ΦΕΚ375Α Διάταγμα Περί παροχής Οικοδομικών υλικών προς

αυτοστέγασιν

18/8/1947 ΦΕΚ
173Α

Ν.Δ. 389 Περί οργανισμού της Υπηρεσίας

Ανοικοδομήσεως

23/8/1947 ΦΕΚ
184Α

Ψήφισμα ΚΗ Περί παροχής διευκολύνσεων δια την υπό

ιδιωτών ανοικοδόμησιν

12/9/1947 ΦΕΚ
130Β

Υπ. αποφάσεις
και εγκρίσεις

Περί ρυθμίσεως εγκαταστάσεως αστέγων εις
οικήματα Υπουργείου Ανοικοδομήσεως.

22/10/1947 ΦΕΚ
225Α

Διάταγμα Περί εκτελέσεως του άρθρου 1 του
ψηφίσματος ΚΗ’ «περί παροχής
διευκολύνσεων δια την υπό ιδιωτών
ανοικοδόμησιν»

23/10/1947 ΦΕΚ
229Α

Ν.Δ. 424 Περί τροποποιήσεως διατάξεων του Αν.
Νόμου 873/1946 «περί συστάσεως
Υφυπουργείου υπό τον τίτλον Υφυπουργείον
Ανοικοδομήσεως»

4/5/1948 ΦΕΚ
114Α

Ν.Δ. 653 Περί κυρώσεως της Συμφωνίας μεταξύ της
Ελληνικής Κυβερνήσεως και του
Συνεταιρισμού Αμερικανικών αποστολών εις
Ευρώπην (Cooperative for American
Remittances to Europe Inc C.A.R.E.)

7/5/1948 ΦΕΚ
119Α

Ν.Δ. 666 Περί συστάσεως Υπουργείου Εφοδιασμού και

Διανομών

7/12/1948 ΦΕΚ
121Α

Ν.Δ. 675 Περί συστάσεως Ανωτάτου Συμβουλίου

Ανασυγκροτήσεως

27/8/1949 ΦΕΚ
181Α

Ν.Δ. 1042 Περί ενοποιήσεως των τεχνικών υπηρεσιών

της χώρας

27/1/1951 ΦΕΚ 30Α Α.Ν. 1667 Περί λαϊκής κατοικίας
26/4/1952 ΦΕΚ
110Α

Ν. 2063 Περί κυρώσεως, τροποποιήσεως και
συμπληρώσεως του Αναγκαστικού Νόμου

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 156
υπ’ αριθ. 1667/1951 «περί λαϊκής κατοικίας»

5/11/1952 ΦΕΚ
315Α

Β.Δ. 775 Περί κωδικοποιήσεως διατάξεων περί Λαϊκής

Κατοικίας

15/1/1970 ΦΕΚ 8Α Δ.29 Περί τροποποιήσεως και κωδικοποιήσεως
διατάξεων αναφερομένων εις την ρύθμισιν της
παραχωρήσεως των υπό των τέως Υπηρεσιών
Ανοικοδομήσεως ανεγερθέντων οικημάτων

Ευγενία Λινοξυλάκη, Γερμανικές επιχειρήσεις στο όρος Κέντρος.
Ρέθυμνο 22 Αυγούστου 1944. Καταστροφή – Ανοικοδόμηση – Μνημόνευση

Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία 157