Για τους Τέσσερεις Μάρτυρες της Ρεθύμνης
του Σέργιου Μανουρά
Οι πρώτες πληροφορίες για τα τραγικά περιστατικά του αποκεφαλισμού στο
Ρέθυμνο των συγγενών κρυπτοχριστιανών από τις Μέλαμπες δημοσιεύθηκαν, όπως είναι
γνωστό, από τον Άγγλο περιηγητή Robert Pashley, που επισκέφθηκε το Ρέθυμνο τον
Φεβρουάριο του 1834.
Στο βιβλίο του με τίτλο: Travels in Crete (δύο τόμοι, Λονδίνο 1837)
γράφει σχετικά, μεταξύ άλλων, στο τόμο I, σελ. 107, τα εξής:
“In the year 1824, three Kurmulidhes, two brothers, and one of their cousins, were
executed, outside the walls of Rhithymos by Mustafa – bey, the Turkish general”. Δηλαδή
«το έτος 1824 τρεις Κουρμούληδες, δύο αδελφοί και ένας από τους εξαδέλφους τους,
εκτελέστηκαν έξω από τα τείχη του Ρεθέμνους υπό του Μουσταφά – μπέη, τον Τούρκο
στρατηγό». Στην συνέχεια αναφέρει διάφορες λεπτομέρειες, όπως τις άκουσε επιτόπου.
Το απόσπασμα τούτο από το βιβλίο του Pashley δεν συμφωνεί με τις αντίστοιχες
πληροφορίες που μνημονεύονται στο Συναξάρι της Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων
και γιαυτό προξένησε την περιέργεια και το ενδιαφέρον όσων ασχολούνται με την τοπική
ιστορία 1 . Από νεώτερα δημοσιεύματα, που αναφέρονται στο ίδιο θέμα, γνωρίζομε τώρα με
βεβαιότητα ότι το πραγματικό επώνυμο των Νεομαρτύρων της Ρεθύμνης δεν ήταν
Κουρμούλης, όπως γράφει ο Άγγλος περιηγητής, αλλά Βλατάκης 2 και έχει εξηγηθεί γιατί
έγραψε Κουρμούλη αντί Βλατάκη 3 . Το ερώτημα όμως γιατί ο Pashley γράφει τρεις αντί
τέσσερεις Κουρμούληδες (= Βλατάκηδες), παρά την προσπάθεια να δοθεί σχετική
απάντηση, εξακολουθεί να παραμένει σε ορισμένους μελετητές της τοπικής ιστορίας. Για
να γίνει αργότερα δυνατή μια τεκμηριωμένη απάντηση στο ειδικώτερο αυτό ερώτημα,
καταθέτονται τούτες οι γραμμές, που στηρίζονται στις ακόλουθες παρατηρήσεις.
Οι πληροφορίες για τον τραγικό θάνατο των Νεομαρτύρων στο Ρέθυμνο δόθηκαν
στο Pashley μάλλον από τον ίδιο τον τότε (1826-1838) Επίσκοπο Ρεθύμνης Ιωαννίκιο 5 , που
βρέθηκε στο Ρέθυμνο κατά την έναρξη της Επαναστάσεως του 1821, φυλακίσθηκε και
αποκλείστηκε στην πόλη μέχρι το 1830, στις ενέργειες του οποίου οφείλεται και η ταφή
των Μαρτύρων στα Περιβόλια 6 . Ο Επίσκοπος γνώριζε ασφαλώς όλες τις λεπτομέρειες των
σχετικών περιστατικών και επομένως αποκλείεται να έδωσε ανακριβείς πληροφορίες.
Επίσης ο Pashley δεν είναι πιθανόν να σημείωσε λάθος δύο και ένα, αντί δύο και δύο, των
αδελφών και εξαδέλφων. Η μαρτυρία όμως αυτή, που κατέγραψε το 1834 και δημοσίευσε
το 1837 ο Pashley, η οποία αποτελεί αναμφισβήτητα «ιστορική πηγή», αναιρείται από τις
πληροφορίες για τον αριθμό των Μαρτύρων που περιλαμβάνονται σε άλλα χρονολογημένα
αναμφισβήτητα επίσης, ιστορικά στοιχεία, όπως είναι (α) η απεικόνιση το 1836 Τεσσάρων
Μαρτύρων σε μεγάλη φορητή Εικόνα, που βρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό της Ρεθύμνης 7 .
(β) ο εορτασμός πρώτη φορά στο Ρέθυμνο στις 28 Οκτωβρίου 1837 των «Τεσσάρων
Μαρτύρων», που προκύπτει από τη γραπτή είδηση 8 , και (γ) η κατάρτιση μεταξύ 1837-1840
Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων, η οποία έγινε με συλλογική προσπάθεια των
λογίων της πόλεως 9 , όπου περιλαμβάνεται και η εξιστόρηση (συναξάρι) της ζωής και του
μαρτυρικού τους θανάτου 10 .
Το έρεισμα για να διευκρινισθεί το ζήτημα τούτο, δηλαδή γιατί ο Pashley γράφει
περι αποκεφαλισμού στο Ρέθυμνο τριών μόνον προσώπων 11 , βρίσκεται νομίζω στα
Απομνημονεύματα του Κριτοβουλίδη, που αναφέρονται στα γεγονότα της Επαναστάσεως
του 1821 στην Κρήτη. Ειδικότερα στην σελίδα 404 του πολύτιμου αυτού βιβλίου (έκδοση
1859), που αποτελεί επίσης μία άλλη έγκυρη «ιστορική πηγή», εξιστορείται η ηρωική
αντίσταση του Ιωασάφ Ξωπατέρα 12 και των συντρόφων του κατά ισχυρού Τουρκικού
στρατιωτικού αποσπάσματος το 1828, κοντά στο Μοναστήρι της Οδηγήτριας και ο ένδοξος
θάνατός τους. Ο Κριτοβουλίδης γράφει σχετικά ότι σύντροφοι του Ξωπατέρα ήσαν η
αδελφή του, ένας ανηψιός του, που δεν τον κατονομάζει, ο Κωνσταντίνος Τρουλινάκης και
ο Νικόλαος Βλατάσης 13 .
Ο ιστορικός Βασίλειος Ψιλάκης, που αναφέρει επίσης τον ηρωικό θάνατο του
Ξωπατέρα και των συντρόφων του, παραλαμβάνει μάλλον από τον Κριτοβουλίδη τα
ονόματά τους, αλλά διορθώνει σιωπηρά το επώνυμο του Νικολάου Βλατάση σε Βλατάκη 14
και συμπληρώνει ως τόπο καταγωγής του τις Μέλαμπες 15 .
Από τα κείμενα δηλαδή των δύο Κρητικών ιστορικών προκύπτει ότι και ένας άλλος
Νικόλαος Βλατάκης από τις Μέλαμπες βρήκε τραγικό θάνατο τον Μάρτιο του 1828 16 στον
Πύργο του Ξωπατέρα, ενώ πολεμούσε κατά των Τούρκων. Επομένως ο συμπολεμιστής του
Ξωπατέρα είναι πιθανόν να ταυτίζεται με τον Μάρτυρα Νικόλαο, συνεπώνυμο και
συγχωριανό του. Η πιθανότητα της εκδοχής αυτής ενισχύεται από τις ακόλουθες σκέψεις.
Η διήγηση στον Pashley το 1834 των περιστατικών του αποκεφαλισμού των τριών
Βλατάκηδων και η μεγάλη εντύπωση που του προξένησε η αυτοθυσία τους, δεν
αποκλείεται να έγιναν αφορμή σχετικών συζητήσεων που οδήγησαν τον Επίσκοπο
Ιωαννίκιο στις ενέργειες, οι οποίες είχαν στόχο να τιμηθεί με πιο επίσημο τρόπο η Μνήμη
των Βλατάκηδων. Το 1836 που βρέθηκαν τα οστά των ηρώων στο Πύργο του Ξωπατέρα 17 ,
έγινε ευρύτερα γνωστή και η θυσία του άλλου Βλατάκη από τις Μέλαμπες. Ο Επίσκοπος
Ιωαννίκιος τότε θεώρησε σκόπιμο να προσθέσει στους τρεις που μαρτύρησαν στο Ρέθυμνο
και τον τέταρτο συγγενή τους Νικόλαο Ιωάννου 18 Βλατάκη που σκοτώθηκε από τους
Τούρκους κοντά στο Μοναστήρι της Οδηγήτριας. Η πρωτοβουλία του Ιωαννίκιου ήταν
εύλογη και δικαιολογημένη, παρά την διαφορά τόπου και χρόνου θανατώσεώς τους, για να
τονισθεί ο αριθμός των θυμάτων από οικογένεια κρυπτοχριστιανών και να εξαρθεί η
συμμετοχή τους στην Επανάσταση. Γιαυτό υπέδειξε το 1836 να αγιογραφηθούν μαζί και οι
τέσσερεις, ασχολήθηκε με την σύνταξη σχετικής ακολουθίας ο ίδιος 19 και μερίμνησε να
εορτασθεί η Μνήμη τους στις 28 Οκτωβρίου 1837 για να ενισχυθεί τοπικά το εθνικό και
θρησκευτικό φρόνημα του χριστιανικού πληθυσμού. Η διαφορά τόπου και ημερομηνίας
θανάτου του τέταρτου Νεομάρτυρα αποσιωπήθηκε στο Συναξάρι και αιτιολογήθηκε η μη
διατήρηση της τέταρτης κάρας με την δήθεν αποστολή της στην Ρωσία, για να είναι
δυνατός ο ενιαίος και ταυτόχρονος εορτασμός της Μνήμης και των Τεσσάρων
Νεομαρτύρων.
Η παραπάνω πιθανή εκδοχή εξηγεί και την αναφορά ή απεικόνιση ως τέταρτου
μάρτυρα του Νικολάου στα διάφορα μέρη της σχετικής Ακολουθίας και στις περισσότερες
Εικόνες των Τεσσάρων Μαρτύρων.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Μιχ. Παπαδάκις, Οι Τέσσερις Νεομάρτυρες του Ρεθέμνου, Προμηθεύς τομ 4/1980
σελ. 286,
2 Ιωάννης Χαχαριδάκης, Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη και οι αγώνες των
Μελαμπιανών, Ρέθυμνο, 1977, σελ. 40, απ’ όπου και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ 280-281.
Βλ. και Αγης. Παπαδογιάννη, Συμπληρωματικά στοιχεία για τους Τέσσερις Μάρτυρες,
Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 354, Γεώργ. Μαραγκάκη, Νέα συμπληρωματικά στοιχεία για
τους Τέσσερις Μάρτυρες Προμηθεύς 5/1981 σελ. 126-128.
3 Ν. Β. Τωμαδάκης, Κρήτες Νεομάρτυρες, Προμηθεύς τον. 4/1980 σελ. 326.
4 Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ 286
5 Βλ. σχετικά βιογραφικά στοιχεία του Ιωαννίκιου – Ιωάννου Λαζαρόπουλου στο πιο
πάνω σημείωμα αρ. 1.
6 Βλ. στο Συναξάρι της Ακολουθίας στις διάφορες εκδόσεις (πρόχειρα: Ν. Β.
Τωμαδάκης, Η Εκκλησιαστική Ιστορία ης Κρήτης… Αι πηγαί… 1974 σελ. 227-229 που
παραλαμβάνει από την έκδοση 1888, Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 273-276 από την έκδοση
1865 και Μιχ. Παπαδάκι έκδοση από το χειρόγραφο 1852 της Ακολουθίας, Κρητ. Εστία
τεύχ. 278-279/1982 σελ. 223-225.
7 Βλ. φωτογραφία της Εικόνας στο περ. Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 309 και Ν. Β.
Δρανδάκη, αποδεικτικά παρακαταθήκης ιερών σκευών και αμφίων του 1841, Κρητ.
Χρονικά, τομ 2/1948 σελ. 206-207, όπου δημοσιεύθηκε πρώτη φορά η σχετική επιγραφή.
8 Ν. Β. Δρανδάκης, Ειδήσεις περί των Σχολείων Ρεθύμνης κατά το δεύτερον
τέταρτον του 19 ου αιώνος, Κρητ. Χρονικά, τομ. 4/1950 σελ. 60, σημ. 198, όπου αναφέρεται η
28 Οκτωβρίου 1837 ως η πρώτη μνεία εορτασμού των Νεομαρτύρων Ρεθύμνης. Ας
σημειωθεί ακόμη ότι η ημερομηνία αυτή 28 Οκτωβρίου 1837 συμπίπτει με ημέρα της
εβδομάδος Πέμπτη και συνεπώς δεν πρόκειται περί μνημόσυνου αλλά για τέλεση
εορταστικής λειτουργίας.
9 Οι συντάκτες διαφόρων τμημάτων της Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων
είναι οι: (α) Νικόλαος Σταυράκης (β) Μελέτιος Νικολετάκης και (γ) Καλλίνικος Νικολετάκης
(βλ. Θεοχ. Δετοράκη, η Υμνογραφία των τεσσάρων Νεομαρτύρων του Ρεθέμνου
Προμηθεύς 4/1980 σελ. 291-296). Ο Μελέτιος Νικολετάκης ήταν Μητροπολίτης Κρήτης από
το 1832 μέχρι το 1852 (βλ. Τωμαδάκη ό.π.). ο Καλλίνικος Νικολετάκης έγινε επίσκοπος
Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου το 1838 (-1868) ( βλ. Τωμαδάκη Έλεγχος… σελ. 140) και ο
Νικόλαος Σταυράκης ήταν δάσκαλος στο Ρέθυμνο από τον Σεπτέμβριο 1837 μέχρι 24
Μαΐου 1840 (βλ. Ν. Β. Δρανδάκη Ειδήσεις… Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 32, σημ. 37). Αφού όμως
έχομε δεδομένη την ημερομηνία 28 Οκτωβρίου 1837 ως πρώτο εορτασμό των
Νεομαρτύρων τούτο οφείλεται αναμφισβήτητα, στον Επίσκοπο Ιωαννίκιο, όπως και η
υπόδειξη της πρώτης εικονογραφήσεως το 1836 των τεσσάρων Μαρτύρων. Δεν
αποκλείεται τα τμήματα της Ακολουθίας των Νεομαρτύρων (και το Συναξάρι) που δεν
αναφέρονται ότι ανήκουν σε συγκεκριμένα πρόσωπα να συντάχθηκαν από τον επίσκοπο
Ιωαννίκιο Λαζαρόπουλο.
10 Βλ. πιο πάνω σημ. 6 και 9.
12 Ιωάσαφ Ξωπατέρας ή Ξεπατέρας, προεπαναστατικά ιερομόναχο της Μονής
Οδηγήτριας που βρίσκεται στις πλαγιές του όρους Κόφινας (Αστερούσια), της επαρχίας
Καινούργιου (περιφέρεια Κοινότητας Πηγαϊδάκια). Το κοσμικό του όνομα ήταν Ιωάννης
Μαρκάκης και γεννήθηκε το 1788 στο μικρό χωριό Μανουσανά που βρισκόταν κοντά στο
Μοναστήρι της Οδηγήτριας, ερειπωμένο και ακατοίκητο από πολλά χρόνια. (Το 1831
κατοικούσαν 2 χριστ. Οικογένειες, Pasley, Travels… II σελ. 316). Την ηρωική αντίσταση του
Ξωπατέρα τραγούδησε άγνωστος λαϊκός στιχουργός. Το σχετικό τραγούδι και παραλλαγές
του βλ. στους: Anton Jeanoarakis, Kretas Volkslieder 1876, σελ. 59-60 (= Ν. Β. Τωμαδάκης,
Ιστορία της Εκκλησίας Κρήτης … Αι πηγαί… 1974 σελ. 187-188), Π. Φαφουτάκης, Συλλογή
Ηρωικών Κρητικών Ασμάτων Αθήναι 1889 σελ. 79-81, Π. Βλαστού, ο γάμος εν Κρήτη…
Αθήναι 1890, σελ. 222-123. Α. Κριάρη, Πλήρης Συλλογή Κρητικών Δημοτικών Ασμάτων,
Αθήναι 1920, σελ. 99-101 (δύο παραλλαγές), Θεοχ. Δετοράκη, Ανέκδοτα Δημοτικά
Τραγούδια της Κρήτης, Ηράκλειο 1976, σελ. 60. Επίσης βλ. Β. Ψιλάκη, Ιστορία της Κρήτης,
τομ. 3 Χανιά 1909 σελ. 635, Π. Κριάρη, Ιστορία της Κρήτης (νέα) τομ. Β΄ 1934 σελ. 630 (α), Ι.
Μουρέλλου, Ιστορία της Κρήτης, Ηράκλειο 1950 σελ. 285,707-708, Π. Βαβουλέ, Βιογραφίες
Κρητικών Ηρώων. Ο Ξωπατέρας, περ. Κρητ. Εστία, τεύχ. 113-114 (1961) σελ. 168-170 και Ν.
Σταυρινίδη, ο καπετάν Μιχάλης Κόρακας και οι συμπολεμιστές του, Ηράκλειο 1971, σελ.
75,112,125-126.
13 Έτσι και στην σελ. 405. Πρόκειται όμως για πρόδηλο τυπογραφικό σφάλμα.
14 Ψιλάκης, Κριάρης, Μουρέλλος, Βαβουλές, Σταυρινίδης, ό.π. σημ. 11. Ο
Σταυρινίδης σημειώνει ότι παραλαμβάνει από τον Κριτοβουλίδη.
15 Από τις Μέλαμπες σημειώνουν ότι ήταν ο Ν. Βλατάκης οι Ψιλάκης, Κριάρης και
Μουρέλλος (ό.π. σημ. 11) ενώ ο Σταυρινίδης (ό.π. σελ. 126) αναφέρει ότι από τις
Μέλαμπες καταγόταν μόνο ο Τρουλινάκης.
16 Η ακριβής ημερομηνία παραμένει αδιευκρίνιστη. Ο Ψιλάκης (ό.π. σελ. 634)
γράφει «φθίνοντος του Ιανουαρίου 1828» (έτσι και Βαβουλές σελ. 169), ο Σταυρινίδης (ό.π.
σελ. 125) τέλη Ιανουαρίου – αρχές Φεβρουαρίου 1828 ενώ ο Κριτοβουλίδης (σελ. 402,
404), τον οποίο ακολουθούν Βλαστός (ό.π. σελ 11) και Δετοράκης (ό.π. σελ. 60) τον Μάρτιο
του 1828.
17 Κ. Χαριτάκης, Κρητικόν Πάνθεον 1908 σελ. ; (από Ι. Μουρέλλον ό.π. σελ. 708
σημ.).
18 Το όνομα του πατέρα του αναφέρεται μόνο στο Συναξάρι (βλ. πιο πάνω στην
σημ. 6
19 Κατά την αρχιερατεία του Ιωαννίκιου φιλοτεχνήθηκε στο Ρέθυμνο το 1836 η
πρώτη γνωστή Εικόνα των Τεσσάρων Μαρτύρων, εορτάσθηκε η Μνήμη τους (28
Οκτωβρίου 1837) και συντάχθηκε η σχετική Ακολουθία (βλ. πιο πάνω στις σημ. 9).