του Κωστή Δαβάρα
Έφόρου Αρχαιοτήτων Ανατολικής Κρήτης
Επί της κορυφής του όρους Βρύσινας (υψόμετρον 858μ.) νοτίως της πόλεως Ρεθύμνου συνεχίσθη και κατά το 1973 δια δευτέραν περίοδον η ανασκαφή του μεγάλου μεσομινωικού Ιερού Κορυφής, το οποίον είχεν εντοπισθή το 1962 υπό του καθηγητού κ. Πωλ Φώρ, του γνωστού ερευνητού των σπηλαίων και Ιερών Κορυφής της Κρήτης και ανασκαφή μερικώς υπό του γράφοντος, πάλιν δια δαπάνης της Ιστορικής και Αρχαιολογικής Εταιρείας Δυτικής Κρήτης. Η ανασκαφή του 1973 εχρηματοδοτήθη υπό της Εταιρείας δι’ ειδικής χορηγίας προς αυτήν του Ρεθυμνίου κ. Βογιατζάκη, Προέδρου της Παγκρητίου Ενώσεως.
Κατά την διεξαχθείσαν νέαν έρευνα, η οποία διήρκεσε καθ’ όλον τον Σεπτέμβριον υπό δυσχερείς συνθήκας εργασίας, με βοηθόν τον ικανόν αρχιτεχνίτην του Μουσείου Αγίου Νικολάου κ. Νικάκην, συνεχίσθη η ανασκαφή των πλουσιωτάτων αποθετών επί της ομαλής κλιτύος αμέσως προς Ανατολάς της κορυφής του όρους, εντός των ρωγμών και κοιλοτήτων των βράχων. Ευτυχώς η γενομένη υπό αγνώστων κατά τα παρελθόντα έτη σύλησις τμημάτων του Ιερού απεδείχθη ότι ήτο τελείως επιπολαία. Τα αναθήματα ευρέθησαν εντός παχυτάτου και εκτεταμένου μελανού στρώματος. Ο πλούτος και των νέων ευρημάτων υπερέβη πάσαν προσδοκίαν. Ιδιαιτέρου εν διαφέροντος είναι τα πήλινα ειδώλια των λάτρεων, ανδρών και γυναικών, εις ποικίλας χαρακτηριστικάς στάσεις λατρείας, το οποία φέρουν ιδιοτύπους ενδυμασίας και κοσμήματα. Μερικά σώζουν και ίχνη χρωμάτων, συνήθως ερυθρού. Ενδιαφέρουσαι ήσαν αι κομμώσεις των ανδρών και ιδίως των γυναικών, συχνά ιδιαιτέρως πολύπλοκοι και πρωτότυποι, αι οποίαι αποδίδουν τας λεπτομερείας κατά τρόπον αξιοθαύμαστον, εάν λάβωμεν υπ’ όψιν το μικρόν μέγεθος των ομοιωμάτων. Τα πρόσωπα των ειδωλίων αποδίδονται κατά τρόπον τελείως σχηματικόν και αφηρημένον. Δια της αναθέσεως των ομοιωμάτων τους οι λάτρεις, ως γνωστόν, απεσκόπουν εις το να είναι διαρκής η παρουσία τους εις το Ιερόν. Με τον τρόπον αυτόν επιτυγχάνετο η συνεχής επίλυσις της ευλογίας της θεότητος επί των πιστών όπως και η προστασία των ποιμνίων τους, των οποίων ανετίθεντο ομοιώματα εις μεγάλους αριθμούς ως προσφορά προς την θεότητα και ίσως ως φθηνά υποκατάστατα πραγματικών θυσιών. Μεταξύ των άλλων συνεχίσθη και εφέτος η ανεύρεσις πολλών εκατοντάδων ομοιωμάτων βοών, συχνά διαστάσεων ασυνήθως μεγάλων, τα οποία ενθυμίζουν τα αντίστοιχα ζώδια του Ιερού Κορυφής Κόφινα των Αστερουσίων. Φαίνεται ότι αυτά τα ειδώλια και ζώδια εθραύοντο επίτηδες κατά την στιγμήν της αναθέσεώς τους προς την θεότητα και ενώ ηνάπτοντο τεράστιαι εορταστικαί πυραί, οραταί από μεγάλην απόστασιν.
Εκ των εφετεινών ευρυμάτων ζωηδίων ιδιαιτέρου ενδιαφέροντος ήσαν πολλά ομοιώματα πτηνών τα οποία με ανοικτάς πτέρυγας αποδίδονται ωσάν να πετούν. Άλλα πτηνά έχουν τας πτέρυγας κλειστάς. Δεν αποκλείεται τα πτηνά αυτά να είχον ιδιαιτέραν θρησκευτικήν σημασίαν, υποδηλούντα την επιφάνειαν της θεότητος. Εκ του πλήθους των ομοιωμάτων βοών αξιοσημείωτα είναι μερικά με τεράστια κέρατα, τα οποία αποδίδουν μάλλον είδη μη υπάρχοντα σήμερον εις την νήσον, ίσως βουβάλους.
Ευρέθησαν επίσης αγγεία ταυρόσχημα, αποτελούμενα εκ δύο συμφυών εμπροσθίων τμημάτων, ταύρων έχοντα δηλαδή εις την θέσιν του οπισθίου ημίσεος του ζώου το εμπρόσθιον ήμισυ ετέρου ομοίου αλλά κατά την αντίθετον φοράν. Το εσωτερικόν των παραδόξων αυτών ρυτών είναι κοίλον δια την τοποθέτησιν υγρού, του οποίου η εκροή δια την σπονδήν ελάμβανεν χώραν από το εν εκ των δύο στομάτων. Παρόμοια αμφικέφαλα ρυτά ευρίσκονται και εις τα Ιερά Κορυφής της Ανατολικής και Κεντρικής Κρήτης αλλά είναι σπάνια. Εν ομοίωμα βοός ή ταύρου φέρει επί του προσώπου προσκεκολλημένον τεμάχιον πηλού καλύπτον και τους οφθαλμούς. Η μαγική σημασία της παραστάσεως αυτής δεν είναι σαφής. Ευρέθησαν επίσης ομοιώματα αιγάγρων, οι οποίοι ασφαλώς θα ήσαν τότε άφθονοι. Εκ των αναθημάτων πραγματικών ζώων άξιοι σημειώσεως είναι αρκετοί οδόντες βοοειδών και ιδίως χαυλιόδοντες κάπρων εις μίαν μάλιστα περίπτωσιν μετά της σιαγόνος του ζώου, τέλος δε και όνυξ αετού.
Εκ των πλουσιωτάτων ευρημάτων ειδωλίων αξιοσημείωτος είναι εις λάτρις φέρων στυρωτά εις την ζώνην μεγάλην και πλατυτάτην μάχαιραν, ακριβώς όπως εις την λαϊκήν κρητικήν στολήν των νεωτέρων χρόνων. Εν ειδώλιον φέρει πλατύν πίλον ομοιάζοντα προς το μεταγενέστερον πέτασον. Άλλο κάλυμμα κεφαλής είναι παρόμοιον προς το γνωστόν φρυγικόν σκούφον (τον λεγόμενον της Δημοκρατίας).
Μερικαί λατρεύτριαι πρέπει να ήσαν μεγάλης ηλικίας όπως φανερώνουν τα γυμνά των στήθη, τα οποία απεδόθησαν εντόνως κρεμασμένα με ρεαλιστικόν τρόπον, όπως και εις την γνωστήν τοιχογραφίαν του Ανακτόρου της Κνωσού. Μία λατρεύτρια έχει τας χείρας εις την έκτασιν και άλλη τας φέρει επί της κοιλίας, ίσως ως επίκλησιν δια την θεραπείαν στειρότητος ή ασθενείας. Το ειδώλιον αυτό παρουσιάζει πολύπλοκον κόμμωσιν με μακροτάτους οφιδοειδείς πλοκάμους, Ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα είναι τα αυτοτελή τμήματα ανθρωπίνων σωμάτων, τα οποία ανετίθεντο ως επίκλησις προς θεραπείαν ακριβώς όπως τα τάματα της Ορθοδόξου Εκκλησίας, τα λεγόμενα εις την Κρήτην τασίματα. Εν ειδώλιον ανδρός ήτο κατασκευασμένον άνευ κεφαλής και χειρών η δε ασθένεια θα ενετοπίζετο ασφαλώς επί του κορμού. Εις την αυτήν κατηγορίαν των ταμάτων θα πρέπει να υπαχθή και εν εκπληκτικόν χάλκινον ειδώλιον το οποίον παριστάνει λάτριν από την μέσην και κάτω. Το ειδώλιον έχει ύψος 5 εκ. και πατεί επί υψηλού στελέχους απολήγοντος κάτω εις ευρεία βάσιν. Το όλον έχει ύψος 6 εκ. Ο λάτρις φέρει το γνωστόν τυπικόν μινωικόν ζώμα με τον ευμεγέθη αιδοιοθύλακον εμπρός. Εις τους πόδας έχει υποδήματα, ίσως σανδάλια προσδεδεμένα δια λορίδων τυλιγμένων εις το κάτω τμήμα των κνημών, αι οποίαι αποδίδονται δι’ επαλλήλων εγχαράκτων γραμμών.
Παρόμοιον ημίτομον χαλκού ειδωλίου εμφανίζεται δια πρώτην φοράν εις ολόκληρον την μινωικήν χαλκοπλαστικήν και αποτελεί ασφαλώς το πλέον σημαντικόν εύρημα της ανασκαφής του Βρύσινα. Η εύρεσις χαλκίνων ειδωλίων εις τα Ιερά Κορυφής είναι γενικώς σπανιωτάτη. Σημειωτέον ότι κατά την πρώτην ανασκαφικήν περίοδον είχεν ευρεθή γυναικείον ειδώλιον με ποδήρη εσθήτα και τας χείρας προ του στήθους.
Εκ των λοιπών ευρημάτων σημειούται αριθμός ομοιωμάτων μαχαιριών από χαλκόν, δύο ομοιώματα ιερών διπλών πελέκεων εκ λεπτού χαλκίνου ελάσματος, μικροσκοπικά κέρατα καθοσιώσεως εκ πηλού, πολλοί θαλάσσιοι χάλικες, διάφορα μικροσκοπικά ακέραια αγγεία αριθμός κωνικών κυπέλλων, όστρακον του τραχωτού ρυθμού (BARBOTINE), τέλος δε αρκετά τεμάχια λιθίνων βωμών. Εν εξ αυτών, τετραγωνικού σχήματος, από πρασινωπόν οφείτην με λευκά στίγματα, φέρει κατά την παρυφήν της άνω του όψεως επιγραφήν της Γραμμικής Α σώζουσαν εξ ψηφία. Ο μέγας αριθμός των ευρημάτων (το βάρος των υπολογίζεται εις 3-4 τόννους) και η σπανιότης μερικών από αυτά καθιστούν φανερόν ότι ο Βρύσινας ήτο όχι μόνον το κεντρικόν Ιερόν Κορυφής της μεγάλης και ευφόρου περιοχής της σημερινής βορείας Ρεθύμνης, όπου ήκμαζεν ο μεσομινωικός πολιτισμός, όπως αποδεικνύεται, αλλά και εν από τα σημαντικώτερα Ιερά Κορυφής ολοκλήρου της Κρήτης.
Εις εν σημείον της κλιτύος ήλθεν εις φως μέγας αλλά προχείρως εκτισμένος τοίχος μήκους 9 μ., πλάτους 1.20 -1,80 μέτρων, με κατεύθυνσιν από Βορρά προς Νότον. Ο τοίχος ούτος εκτίσθη κατά τινά υστέραν φάσιν της ζωής του Ιερού και δεν φαίνεται να ανήκει εις κτήριον αλλά μάλλον εις μικρόν περίβολον περιφράσσοντα επίπεδον έκτασιν κλειομένην από την άλλην πλευράν δι’ υψηλών φυσικών βράχων.
Τα ευρήματα θα εκτεθούν εν καιρώ εις Ρέθυμνον, όταν δημιουργηθή νέον και μεγαλύτερον Μουσείον. Η ανασκαφή θα συνεχισθή κατά το 1974 εις σημαντικήν ακόμη έκτασιν, αφού απομακρυνθούν τα κατάλοιπα Γερμανικού ναρκοπεδίου περιβάλλοντος το ναΰδριον του Αγ. Πνεύματος επί της κορυφής του Βρύσινα, όπου υπήρχε στρατιωτικόν παρατηρητήριον κατά την Κατοχήν.
Κωστής Δαβάρας
Έφορος Αρχαιοτήτων Ανατολικής Κρήτης
ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 1974
ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ
Οι ανασκαφές στον Βρύσινα
Αγαπητέ κ. Διευθυντά
Διαβάσαμε την ανακοίνωση του εξαιρέτου Εφόρου Αρχαιοτήτων κυρίου Δαβάρα σχετικά με τις ανασκαφές στο Ιερόν της κορυφής Βρύσσινα Ρεθύμνου και είδαμε με χαρά και κατάπληξη συγχρόνως για το πλήθος και την ποικιλία των ευρημάτων.
Το αποτέλεσμα αυτό προήλθε βέβαια από μια θαυμαστή προσπάθεια και συνεργασία των αρμοδίων της αρχαιολ. υπηρεσίας, της αρχαιολ. εταιρείας Δυτ. Κρήτης και του μεγάλου τέκνου και ευεργέτου της Ρεθύμνης κ. Γεωργίου Βογιατζάκη.
Πλην δια την ιστορίαν σημειώνουμε το χρονικό που έδωσε την αφορμή να αποκαλυφθή ο θησαυρός αυτός, πριν προλάβουν οι αρχαιοκάπηλοι να συνεχίσουν το έργο των.
Ο αγαπητός φίλος κ. Πωλ Φωρ ανέφερεν μεν από του 1962 ότι εις την κορυφήν αυτή πρέπει να υπάρχη ιερόν, όπως και δι’ άλλες τοποθεσίες έχει αναφέρει χωρίς αυτό, όμως να αποτελέση αφορμήν δια την συγκεκριμένην ή δι’ άλλας ανασκαφάς.
Την άνοιξιν του 1970 συμμετέχων εις εκδρομήν του Ορειβατικού Χανίων εις τον Βρύσσινα και ανεβαίνοντας για πρώτη φορά στην υπερόχου και μοναδικής θέας κορυφήν της Ρεθύμνης (χωρίς να γνωρίζω τότε τι είχεν ειπή ο Π. Φωρ) έλεγα εις τους συνοδοιπόρους μου ότι εις τόσον επίκεντρον και θαυμασίαν κορυφήν είναι αδύνατον να μην υπήρχεν αρχαίον ιερόν και μάλιστα μέγα και αφού υπάρχει και χριστιανική εκκλησία. Περπάτησα γύρω στην περιοχή της κορυφής, μήπως ανακαλύψω τυχόν επιφανιακά ίχνη ιερού, ότε αντελήφθην στην ανατολική πλευρά αυτής και λίγο πιο κάτω από την εκκλησία, μεγάλους λάκκους που είχαν διανοιγεί στο χώμα ανάμεσα στις σχισμές των βράχων, και γύρω από αυτούς σκορπισμένα ειδώλια εκ πηλού. Αντελήφθην αμέσως ότι επρόκειτο περί λίαν προσφάτου παρανόμου ανασκαφής και συνεκέντρωσα εις τον γυλιόν μου τα καλύτερον διατηρημένα τεμάχια και ειδώλια (περί τα 35 κιλά) δια να αποδείξω την σπουδαιότητα της υποθέσεως και τα μετέφερα δια πεζοπορίας 2,30 ωρών μέχρι του λεωφορείου. Την επομένην τα παρέδωσα εις την Εφορείαν αρχαιοτήτων εις Χανιά και υπέβαλλα έκκλησιν όπως αμέσως μεταβή αρμόδιος εκεί και επιστηθή η προσοχή της Αστυνομίας, Αγροφυλακής κλπ. της περιοχής δια τους προς Βρύσσινα κινουμένους, διότι οι αρχαιοκάπηλοι σύντομα θα εσυμπλήρωναν το έργο των και θα λεηλατούσαν τον μεσομινωικόν αυτόν ως υπελόγισα θησαυρόν.
Σχετικά: Έγγραφον υπουργείου Προεδρίας Γεν. Δ/νσεως Αρχαιοτήτων Νο 9408 3-11-70 προς εμέ (περί παραδόσεως 50 τεμαχίων ειδωλίων ζώων και ανθρώπων) και έγγραφον Νο 1835 23-11-70 Εφ. Αρχ. Δυτ. Κρήτης.
Αναφέρων αυτά επιθυμώ να συστήσω εις τους χωρικούς και τους εις την ύπαιθρον του τόπου μας γενικώς κινουμένους όπως μόλις υποπέση εις την αντίληψιν τους ότι δήποτε σχετικόν με έρευνες, ανασκαφές κλπ. από εντοπίους ή ξένους να ειδοποιούν πάραυτα τους αρμοδίους δια να μην χάνονται οι θησαυροί του τόπου μας και η κληρονομία των αρχαίων προγόνων μας.
Ευχαριστώ δια την φιλοξενίαν
Μετά τιμής
Αντώνιος Γ. Πλυμάκης
Εφ. Πολεμιστών 10 Χανιά
ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΘΕΩΡΗΣΗ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 1974