Εισαγωγή: Η απουσία που έγινε μνήμη
Υπάρχουν κάποιες προσωπικότητες που δεν μετρούν τη ζωή τους με τα χρόνια που τους δόθηκαν, αλλά με την ένταση, την ποιότητα και το αποτύπωμα των πράξεών τους. Ο Τίτος Λίτινας, που έφυγε αναπάντεχα και άδικα από τη ζωή τον Ιανουάριο του 1999 σε ηλικία μόλις 50 ετών, ανήκει δικαιωματικά σε αυτή την κατηγορία. Υπήρξε ένας από τους πιο αγνούς, συνεπείς και αθόρυβους πρωταγωνιστές του αντιδικτατορικού αγώνα, ένας άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με τις πιο λαμπρές σελίδες του φοιτητικού κινήματος και της εξέγερσης του Πολυτεχνείου το 1973.
Για όσους τον γνώρισαν, ο Τίτος δεν ήταν απλώς ένα στέλεχος της αριστεράς ή ένας συνδικαλιστής. Ήταν η προσωποποίηση της ακεραιότητας, ένας άνθρωπος με βαθιά καλλιέργεια, ευγένεια και μια έμφυτη σεμνότητα που σπάνιζε στους κύκλους της μεταπολιτευτικής δημόσιας ζωής. Το αφιέρωμα αυτό δεν αποτελεί μια απλή βιογραφική αναδρομή, αλλά μια προσπάθεια να φωτιστεί η πορεία ενός ανθρώπου που έθεσε το «εμείς» πάνω από το «εγώ», αφήνοντας μια ανεξίτηλη παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.
1. Οι ρίζες στο Ρέθυμνο: Μια οικογένεια των γραμμάτων και των αγώνων
Το οικογενειακό περιβάλλον και ο Σπύρος Λίτινας
Για να κατανοήσει κανείς την προσωπικότητα του Τίτου Λίτινα, πρέπει να στρέψει το βλέμμα του στη γενέτειρά του, το Ρέθυμνο, και στο σπίτι όπου μεγάλωσε. Γεννημένος το 1949, ο Τίτος έφερε το όνομα μιας ιστορικής οικογένειας της Κρήτης, η οποία είχε ταυτιστεί με τους κοινωνικούς αγώνες και την πνευματική δημιουργία.
Πατέρας του ήταν ο Σπύρος Τ. Λίτινας, μια εμβληματική μορφή των γραμμάτων του Ρεθύμνου. Ο Σπύρος Λίτινας δεν ήταν απλώς ένας νομικός, αλλά ένας σπουδαίος λογοτέχνης, συγγραφέας, ποιητής και μεταφραστής. Το σπίτι της οικογένειας Λίτινα ήταν ένα πνευματικό καταφύγιο, γεμάτο βιβλία, συζητήσεις για τη φιλοσοφία, την ιστορία και την πολιτική. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο νεαρός Τίτος διαμόρφωσε έναν σπάνιο εσωτερικό κόσμο. Έμαθε να αγαπά τη γλώσσα, να σέβεται την ιστορική αλήθεια και, κυρίως, να αναπτύσσει μια κριτική σκέψη απέναντι στα γεγονότα της εποχής του.
Η κρητική ταυτότητα ως πυξίδα ζωής
Η Κρήτη και το Ρέθυμνο λειτούργησαν για τον Τίτο ως ψυχικό θεμέλιο. Οι παραδόσεις της αντίστασης, το περήφανο φρόνημα των ανθρώπων της μεγαλονήσου και οι νωπές ακόμα μνήμες από την Εθνική Αντίσταση κατά των Γερμανών, σφυρηλάτησαν τον χαρακτήρα του. Από μικρός έδειχνε μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στην αδικία. Η εφηβεία του συνέπεσε με τα ταραγμένα χρόνια της δεκαετίας του 1960, τα «Ιουλιανά» και την πολιτική αστάθεια που οδήγησε τελικά στο σκοτάδι της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1967. Όταν ο Τίτος έφυγε από την Κρήτη για να σπουδάσει στην Αθήνα, κουβαλούσε στις αποσκευές του τις αξίες της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης που του είχε εμφυσήσει η οικογένειά του.
2. Τα φοιτητικά χρόνια και η είσοδος στο αντιδικτατορικό κίνημα
Η Αθήνα των αρχών της δεκαετίας του ’70
Ο Τίτος Λίτινας εισάγεται στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (τότε Πάντειο Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών), έναν χώρο που παραδοσιακά αποτελούσε φυτώριο πολιτικής σκέψης και κοινωνιολογικής αναζήτησης. Η Αθήνα των αρχών της δεκαετίας του 1970 βρισκόταν κάτω από τον βαρύ γύψο της χούντας, όμως κάτω από την επιφάνεια, η οργή της νεολαίας σιγοέβραζε.
Το 1970 αποτελεί έτος-σταθμό για τον ίδιο, καθώς αποφασίζει να οργανωθεί ενεργά στο παράνομο αριστερό κίνημα. Η απόφαση αυτή εκείνη την εποχή δεν ήταν μια απλή ιδεολογική επιλογή, αλλά μια πράξη ύψιστου ρίσκου. Σήμαινε παρανομία, καταδίωξη από την Ασφάλεια, βασανιστήρια και πιθανή φυλάκιση. Ο Τίτος, ωστόσο, δεν δίστασε. Το 1971 εντάσσεται στην παράνομη Κομμουνιστική Νεολαία Ελλάδας (ΚΝΕ), η οποία προσπαθούσε να ανασυγκροτήσει τις δυνάμεις της και να οργανώσει τις πρώτες μαζικές φοιτητικές αντιδράσεις.
Η στρατηγική της οργανωμένης αντίστασης
Μέσα από τις γραμμές του φοιτητικού κινήματος, ο Λίτινας ξεχώρισε γρήγορα για την οργανωτική του οξύνοια και την ψυχραιμία του. Δεν ήταν ο ρήτορας των εντυπώσεων, αλλά ο άνθρωπος της ουσίας, που ήξερε να χτίζει δίκτυα επικοινωνίας, να διακινεί τον παράνομο τύπο (όπως τον «Οδηγητή») και να πείθει τους συμφοιτητές του για την ανάγκη συλλογικής δράσης. Στο Πάντειο Πανεπιστήμιο έγινε ένας από τους βασικούς καθοδηγητές των φοιτητικών διεκδικήσεων, ζητώντας ελεύθερες εκλογές στους φοιτητικούς συλλόγους και κατάργηση της λογοκρισίας.
3. Η Νομική και η αναγκαστική στράτευση: Το τίμημα της δράσης
Τα γεγονότα της Νομικής (Φεβρουάριος 1973)
Η πρώτη μεγάλη ρωγμή στο οικοδόμημα της χούντας ήρθε στις αρχές του 1973 με τις καταλήψεις του κτιρίου της Νομικής Σχολής στην Αθήνα. Ο Τίτος Λίτινας ήταν παρών, συντονίζοντας τις δράσεις και βοηθώντας στη σύνδεση των φοιτητών της Παντείου με εκείνους του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η Νομική ήταν η γενική δοκιμή για όσα θα ακολουθούσαν τον Νοέμβριο.
Η απάντηση του καθεστώτος ήταν αμείλικτη. Η Ασφάλεια εξαπέλυσε ανθρωποκυνηγητό. Ο Τίτος συνελήφθη κατά τη διάρκεια των γεγονότων. Στα κρατητήρια της Ασφάλειας αντιμετώπισε τη βία των ανακριτών με το γνωστό του αγέρωχο, κρητικό ύφος. Δεν λύγισε, δεν πρόδωσε τους συντρόφους του και δεν υπέγραψε δήλωση μετάνοιας.
Το διάταγμα της αναγκαστικής στράτευσης
Μη μπορώντας να κάμψουν το φρόνημα των πρωτοστατών του φοιτητικού κινήματος, η χούντα ενεργοποίησε ένα ειδικό, επαχθές μέτρο: την αναγκαστική στράτευση των «ταραχοποιών» φοιτητών. Ο Τίτος Λίτινας, μαζί με δεκάδες άλλους συντρόφους του, διακόπτει βίαια τις σπουδές του και οδηγείται στα στρατόπεδα για να υπηρετήσει τη θητεία του κάτω από καθεστώς αυστηρής επιτήρησης και ψυχολογικής βίας.
Ακόμα και μέσα στον στρατό, όμως, ο Λίτινας και οι συνάδελφοί του λειτούργησαν ως εστίες εκδημοκρατισμού, μεταφέροντας το μήνυμα της αντίστασης μέσα στα στρατώμεδα. Η εμπειρία αυτή, αντί να τον αποθαρρύνει, ατσάλωσε τη θέλησή του για την ανατροπή του φασισμού.
4. Νοέμβριος 1973: Στην πρώτη γραμμή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου
Η επιστροφή και η Συντονιστική Επιτροπή
Όταν ξέσπασε η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973, ο Τίτος Λίτινας βρισκόταν ξανά στην πρώτη γραμμή. Η εμπειρία του, η ψυχραιμία του και η ευρεία αποδοχή που είχε από τους φοιτητές της Παντείου τον οδήγησαν στην εκλογή του ως εκπροσώπου της σχολής του στην ιστορική Συντονιστική Επιτροπή του Πολυτεχνείου.
Η Συντονιστική Επιτροπή ήταν το πολιτικό και οργανωτικό μυαλό της εξέγερσης. Μέσα σε συνθήκες ακραίας πίεσης, έλλειψης ύπνου και με την απειλή των όπλων να πλησιάζει, ο Τίτος συμμετείχε στη λήψη των κρίσιμων αποφάσεων:
- Στη σύνταξη των πολιτικών μανιφέστων και των ανακοινώσεων προς τον ελληνικό λαό.
- Στην οργάνωση της περιφρούρησης του κτιρίου από τους προβοκάτορες.
- Στον ανεφοδιασμό και την ιατρική περίθαλψη των χιλιάδων πολιτών που είχαν συρρεύσει στο Πολυτεχνείο.
Το μήνυμα του ραδιοφωνικού σταθμού
Ο Τίτος πίστευε βαθιά ότι το Πολυτεχνείο έπρεπε να συνδεθεί με την εργατική τάξη και τις γειτονιές της Αθήνας. Στις συνεδριάσεις της Επιτροπής επέμενε ότι ο αγώνας δεν ήταν απλώς φοιτητικός, αλλά παλλαϊκός. Όταν ο θρυλικός ραδιοφωνικός σταθμός του Πολυτεχνείου άρχισε να εκπέμπει το «Εδώ Πολυτεχνείο», ο Λίτινας εργαζόταν αδιάκοπα στα παρασκήνια για να διασφαλίσει ότι το περιεχόμενο των εκπομπών θα εξέφραζε την ενότητα όλου του ελληνικού λαού ενάντια στην τυραννία.
Η νύχτα της 17ης Νοεμβρίου
Όταν τα τανκς κύκλωσαν το Πολυτεχνείο, ο Τίτος Λίτινας παρέμεινε μέσα, δίπλα στους συμφοιτητές του. Η στιγμή που το άρμα μάχης γκρεμίζει την κεντρική πύλη χαράχτηκε για πάντα στη μνήμη του. Κατάφερε να διαφύγει τη σύλληψη εκείνη τη νύχτα μέσα από τα γύρω στενά, χάρη στη βοήθεια των κατοίκων της περιοχής, αλλά πέρασε στην πλήρη παρανομία μέχρι την πτώση της χούντας τον Ιούλιο του 1974.
5. Η Μεταπολίτευση: Κοινωνική δράση και συνδικαλιστικό έργο
Η επιλογή της ανιδιοτέλειας
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, πολλοί από τους πρωταγωνιστές του Πολυτεχνείου εξαργύρωσαν την αντιστασιακή τους δράση με πολιτικά αξιώματα, βουλευτικές έδρες και κυβερνητικές θέσεις. Ο Τίτος Λίτινας επέλεξε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Πιστός στις αρχές του, αρνήθηκε την πολιτική καριέρα των εντυπώσεων και επέλεξε να προσφέρει την επιστημονική και πολιτική του συγκρότηση εκεί που χτυπούσε η καρδιά της πραγματικής οικονομίας: στον χώρο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, των επαγγελματιών και των βιοτεχνών.
Ο ρόλος του στους Επαγγελματίες, Βιοτεχνές και Εμπόρους (ΕΒΕ)
Ο Λίτινας αντιλήφθηκε νωρίς ότι η σταθερότητα της ελληνικής κοινωνίας και η ευημερία των λαϊκών στρωμάτων εξαρτώνταν από τη στήριξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, τις οποίες θεωρούσε τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας. Δραστηριοποιήθηκε έντονα στον χώρο των Επαγγελματιών, Βιοτεχνών και Εμπόρων (ΕΒΕ).
Υπήρξε για πολλά χρόνια κορυφαίος συνεργάτης και στέλεχος του Βιοτεχνικού Επιμελητηρίου Αθήνας (ΒΕΑ). Από τη θέση αυτή:
- Σχεδίασε και εισηγήθηκε προγράμματα για τον εκσυγχρονισμό των ελληνικών βιοτεχνιών.
- Αγωνίστηκε για τη δίκαιη φορολόγηση και την πρόσβαση των μικρών επιχειρήσεων σε τραπεζικό δανεισμό.
- Υποστήριξε τη δημιουργία συνεργατικών σχημάτων και τη σύνδεση της παραγωγής με την καινοτομία.
Οι συνάδελφοί του στο ΒΕΑ τον θυμούνται ως έναν άνθρωπο με βαθιά γνώση των οικονομικών δεδομένων, ο οποίος όμως ποτέ δεν έχανε την κοινωνική του ευαισθησία. Για τον Τίτο, η οικονομία έπρεπε να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο.
6. Η προσωπικότητα πίσω από τον πολιτικό: Ήθος, παιδεία και σεμνότητα
Ένας διανοούμενος της πράξης
Πέρα από την πολιτική και συνδικαλιστική του ιδιότητα, ο Τίτος Λίτινας ήταν ένας άνθρωπος με ευρύτατη παιδεία. Επηρεασμένος από τον πατέρα του, Σπύρο, αγαπούσε τις τέχνες, το θέατρο και τη λογοτεχνία. Είχε την ικανότητα να συζητά με την ίδια άνεση για τις οικονομικές θεωρίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και για την κρητική ποίηση ή το παγκόσμιο θέατρο.
Αυτή η πνευματική του καλλιέργεια αποτυπώθηκε και στην επόμενη γενιά της οικογένειας. Δεν είναι τυχαίο ότι το όνομα «Τίτος Λίτινας» συνεχίζει να ακούγεται σήμερα στους καλλιτεχνικούς κύκλους, καθώς ο σύγχρονος Ρεθεμνιώτης ηθοποιός, σκηνοθέτης και δάσκαλος θεάτρου Τίτος Λίτινας συνεχίζει επάξια την οικογενειακή παράδοση στον πολιτισμό.
Η σεμνότητα ως στάση ζωής
Αν υπήρχε μια λέξη που χαρακτήριζε τον Τίτο, αυτή ήταν η σεμνότητα. Σε μια εποχή που η Μεταπολίτευση διολίσθαινε συχνά στον λαϊκισμό και την προβολή, εκείνος προτιμούσε να εργάζεται στο παρασκήνιο. Δεν επεδίωξε ποτέ τα φώτα της δημοσιότητας. Όταν τον ρωτούσαν για το Πολυτεχνείο, απαντούσε πάντα στον πληθυντικό: «Κάναμε το καθήκον μας, όπως χιλιάδες άλλοι». Δεν θεώρησε ποτέ ότι η κοινωνία του χρωστούσε επειδή αγωνίστηκε για τη δημοκρατία.
7. Το τραγικό τέλος και η υστεροφημία
Ιανουάριος 1999: Ένα αναπάντεχο σοκ
Το ημερολόγιο έγραφε Ιανουάριος του 1999 όταν η είδηση έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία στους κύκλους των παλαιών αγωνιστών και του Βιοτεχνικού Επιμελητηρίου. Ο Τίτος Λίτινας, σε ηλικία μόλις 50 ετών, έχασε τη ζωή του σε ένα τραγικό τροχαίο δυστύχημα.
Ο θάνατός του ήταν ένα σοκ για την οικογένειά του, τους φίλους του και τους συντρόφους του. Ένας άνθρωπος γεμάτος ενέργεια, με τόσα ακόμα να προσφέρει στην κοινωνία και την οικονομία, έφυγε από τη ζωή τόσο πρόωρα. Η κηδεία του μετατράπηκε σε ένα βουβό προσκύνημα από ανθρώπους όλων των πολιτικών παρατάξεων, που προσήλθαν για να τιμήσουν το ήθος και την ακεραιότητά του.
Γιατί η μνήμη του παραμένει ζωντανή
Σήμερα, χρόνια μετά την απώλειά του, το όνομα του Τίτου Σπύρου Λίτινα παραμένει σύμβολο μιας άλλης εποχής. Μιας εποχής όπου η πολιτική γινόταν με όρους ιδεών και θυσιών, και όχι με όρους επικοινωνίας και τηλεοπτικού χρόνου.
Ο Τίτος Λίτινας δεν άφησε πίσω του μεγάλα πλούτη ή πολιτικά αξιώματα. Άφησε όμως κάτι πολύ πιο πολύτιμο: ένα πεντακάθαρο όνομα, μια ιστορία αγώνα χωρίς εκπτώσεις και το παράδειγμα ενός ανθρώπου που έμεινε πιστός στις ιδέες του μέχρι την τελευταία του πνοή. Για το Ρέθυμνο, την Αθήνα και το φοιτητικό κίνημα, ο Τίτος θα είναι πάντα ο αιώνιος εικοσάχρονος της Συντονιστικής Επιτροπής του Πολυτεχνείου, ένας φάρος ακεραιότητας σε πεισματάρηδες καιρούς.
31 Μαρτίου 1999
Γράμμα στον μεσοκαιρίτη έφηβο Τίτο Σπύρου Λίτινα
Τον αδικοχαμένο δημοσιογράφο
Αγαπητέ Τίτο.
Μου λείπεις για καιρό και, όπως θα νομίζεις, είναι αδύνατο πια να σ’ ανταμώσω.
Λάθος σου. Πιο πολύ είσαι εδώ, παρά που βρίσκεσαι αλλού.
Βλέπω το γελαστό σου πρόσωπο, όπως όταν ήσουν παιδί και όπως ήταν ακόμη και
όταν σε επέπληττα στην Τρίτη του Γυμνασίου, θα το θυμάσαι βέβαια, όταν ενόμιζα πως δεν
ανταποκρινόσουν στις αυστηρές, κατά τη γνώμη σου, απαιτήσεις μου. Αλλά και σε ακούω
με τις περίεργες ομιλίες της σιωπής και της απουσίας.
Ο χρόνος αυτός, από την άλλη μεριά, της σιωπής σου και της απουσίας σου έχει
γίνει κάτι το παράδοξο. Ενώ είναι ατελείωτος και άπειρος έχει συρρικνωθεί στο μηδέν.
Είναι ανύπαρκτος. Έφυγες οριστικά από δω και όμως είσαι μονίμως εδώ. Πως αλλιώς,
εξηγείς, πως ο πατέρας σου σε ακούει να ανεβαίνεις στη σκάλα, για να τον ρωτήσεις «τι
κάνεις πατέρα;». Πως, ότι η μάνα σου απολαύει αδιάκοπα και αχόρταγα την ηδονή του
πικρού κλάματος μαζί με την αναστάτωση από το κρύο μαχαίρι που ξεσκίζει τα σπλάχνα
της;
Δεν ξέρω πως τα κατάφερες να προκύψει αυτή η αντιφατική κατάσταση. Ή μάλλον
ξέρω. Με την ισόβια αθεράπευτη παιδική σου αθωότητα ούτε που σκέφτηκες ποτέ κακό
για κανένα. Κι έτσι νόμιζες πως και κανένας δεν θα μπορούσε να σκεφτεί ποτέ κανένα κακό
και για σένα. Πεισματικά σου επέμενα μια ηλιόλουστη ανοιξιάτικη μέρα στον Πλακιά, όταν,
καθώς θα θυμάσαι, συζητούσαμε κάτι σαν φιλοσοφία της Πολιτικής πως πρέπει ο καθένας
να λαμβάνει μέτρα αυτοπροστασίας. Το δέχτηκες. Εντούτοις «τα κατάφερες». Γιατί ο
αιφνιδιασμός του Χάρου ήταν ακαριαίος. Γιατί, αν είχε έστω και ελάχιστο χρόνο στη
διάθεσή σου να σύρεις φωνή, θα ‘τρεχαν η μάνα σου κι ο πατέρας σου, θα ‘φταναν τα
εικοσάχρονα παιδιά σου σαν αστραπή μαζί με τη νέα μάνα των, θα ορμούσαν οι
Βαβούρηδες από την Κοξαρέ, θα κατηφόριζαν οι Λιτίνηδες από τ’ Αμάρι και, δεν ξέρεις,
ίσως και να τον σκίζανε το Χάρο. Γιατί θα ξέρεις, βέβαια, από τα Ριζίτικα πως «ο Χάρος τσ’
άξιους τσι φοβάται». Αλλά δεν είχες καιρό.
Και τώρα; Τώρα ό,τι έγινε, δυστυχώς έγινε. Θα εξακολουθούμε, επομένως, να
επικοινωνούμε με παράδοξους τρόπους. Με τις δροσοσταλίδες της αυγής, με τους
ψιθύρους του σκότους, με τις ανταύγειες των αστεριών, με τη χλωμή μελαγχολία του
φεγγαριού.
Και μην ξεχάσεις: Πολλά χαιρετίσματα στο θείο σου το Νίκο.
Ο θείος σου
Χρίστος Ι. Μακρής
Αφήστε μια απάντηση