Κατὰ τὸ τρίτον ἔτος τῆς ἐπαναστάσεως, δηλ. κατὰ τὸ 1823, οἱ δικοί μας ἐνίκων. Οἱ Τοῦρκοι τοῦ Ρεθύμνου ἦσαν κλεισμένοι μέσα στὸ Φρούριο. Τὴν 25η ὅμως Ἰουλίου ἐβγῆκαν καὶ κατεύθυναν στὸν Εβλιγιά. Νομίζω πὼς δὲ θὰ εἶναι ἄσχημο νὰ ποῦμε μερικὰ σχετικὰ μὲ τὸν Εβλιγιά.
Τὸ πῶς μετωνομάσθη Κούκουβα ποὺ θὰ πῆ γλάρος μὲ παιδί, Εβλιγιὰ τὸν ἴδιο ἑορτάζεται ρεθεμνιώτικος ναός. Αὐτὸ εἶναι ἄλλο θέμα.
Οἱ δικοί μας, ἐπειδὴ ἐνόμισαν πὼς σκοπὸν ἔχουν νὰ ἐκστρατεύσουν κατὰ τῶν Σφακίων, ἔλαβαν τὰ μέτρα των. Τὸ ἀληθὲς εἶναι πὼς οἱ Τοῦρκοι δὲν εἶχαν καμμίαν διάθεσιν γιὰ ἐκστρατείαν. Ἐπειδὴ ὅμως εἶχαν προσβληθῆ ἀπὸ καμήλαν ἡ ὁποία ἔκαμε θανατικὸν μεταξύ των, εἶχαν βγῆ στὸν Εβλιγιὰ νὰ ἀραιωθοῦν καὶ ἔχτισαν ἐκεῖ.
Οἱ δικοί μας παρεξήγησαν τὴν ἐκστρατείαν αὐτὴν καὶ ἔτσι δύο χιλιάδες περίπου, ὑπὸ τὴν ἀρχηγίαν τῶν Γρουσπιανά, Ἀγ. Βασιλειωτῶν, Μυλοποταμιτῶν, Μανοῦσογιαννάκηδων, Μανούσελη, Ζερβουδάκη, Δεληγιαννάκη καὶ Τσουδεροῦ, καὶ ἐκινήθησαν «ἐκεῖ λόγων ἀφῆς» ἔφθασαν περὶ τὸ μεσονύκτιον καὶ ἀμέσως ἐπετέθησαν κατὰ τῶν κοιμωμένων Τούρκων τοὺς ὁποίους κυριολεκτικῶς ἀπεδεκάτισαν. Μόλις οἱ ἐχθροὶ συνῆλθαν ἀπὸ τὴν ἀπότομον καὶ αἰφνιδίαν αὐτὴν ἐπίθεσιν ἔτρεχαν νὰ σωθοῦν ἐντὸς τοῦ Φρουρίου. Οἱ δικοί μας τοὺς κατεδίωκον κατὰ πόδας καὶ δὲν ἔφθασε τῆς Ρεθύμνης χορηγοῦσα τοὺς τρέχοντας γιαὶ Χριστιανοὺς ἔβαλλε καὶ κατὰ γῆ καὶ αὐτῶν. Εἶναι ἀπερίγραπτος ἡ σύγχυσις καὶ ἡ φθορὰ ποὺ ἐπῆλθε στοὺς τακτικοὺς τοῦ ἐχθροῦ. Μόνο στὸν τόπο τῆς καταστροφῆς ἐκεῖ ἐμέτρησαν 200 πτώματα, ἐνῶ ἀπὸ τοὺς δικούς μας μόνο δύο ἐφονεύθησαν.
Οἱ ἡμέτεροι ἐκυρίευσαν πολλὰ λάφυρα. Μεταξὺ τούτων ἦτο καὶ ὁ ἄσημος ἀρχηγὸς Οσμὰν Πασσᾶς τῆς Ρεθύμνης, ὁ ὁποῖος ὅμως ἔφυγεν ἐκ τῶν πρώτων, καὶ ὅσαι ὑπῆρξαν καὶ διέφυγε. Γιὰ νὰ ἐκδικηθῆ ἐπῆρε τὸν Ἀσκητήν, Γεράσιμον Περισνάκην, τὸν ὁποῖον ἐκράτει φυλακισμένον καὶ τὸν ἐκρέμασεν, ὅσους δὲ Χριστιανοὺς συνήντων στοὺς δρόμους τοὺς ἐφόνευαν ἀδιακρίτως.
Οἱ νικηταὶ, ἄμα ἔμαθαν περὶ πάντων, κατέκαυσαν τὰς οἰκίας καὶ ὅλα τὰ κινὰ τὰ ποὺ ἔμειναν εἰς τὰ χέρια των, ἐνῶ ἡ μὴ μολυνθεῖσα! Αὐτὴ εἶναι μία ὡραία σελὶς τῆς ἱστορίας ποὺ ἔχει σχέσιν μὲ τὴν πόλιν καὶ τὸν ὑποκείμενον «Εβλιγιά» —Κούκουβα.
Ε. Κ.
Εφημερίδα ΒΗΜΑ 12 Ιανουαρίου 1950

Αφήστε μια απάντηση