Δύο είναι τα σημεία άτινα ορίζουν την διάβασιν του Κουρταλιώτη. Το ποροφάραγκο και η Σκάλα. Πριν γίνη ο αυτοκινητόδρομος το πρώτο σημείο (είσοδος από Ρεθύμνης) είχε καταστή ονομαστό, δια τα ακουόμενα (κατά καιρούς) αναλόγως της φοράς των ανέμων, Κούρταλλά του, άνωθεν της εισόδου, εξ ου και η ονομασία του φαραγγιού «Κουρταλιώτικο» και το δεύτερο ωσαύτως έδωσε το όνομά του, από τα τότε υπάρχοντα σκαλοπάτια του… (=Σκάλα).
Από τη Σκάλα ανάγεται μπροστά μας το φαντασμαγορικόν τοπίον του λεκανοπεδίου της πίσω Γιαλιάς σε σχήμα επίμηκες τύπου φαγιάντζας με τις δεσπόζουσες κορυφές των γρόθε βουνών. Με εστραμμένον το βλέμμα προς το ποροφάραγκο, αγναντεύομε δεξιά το υψούμενον Βουνό «Κεφάλι», ακριβώς πίσω του και προς Ανατολάς ευρίσκεται στις πλαγιές του το χωριό Φραττύ, η γενέτειρα του Οσίου Νικολάου, του Κουρταλιώτη. Η πλευρά αυτή καταλήγει εις τον γέρο Ποταμό, του Αγίου Βασιλείου, ο Σπιλιανός, από τους περισσοτέρους ονομαζόμενος, ούτος οδεύει παραλλήλως του Μέγα ποταμού του και Κουρταλιώτη ονομαζομένου, και χύνεται δια στενού, και αποτόμου, αγρίου φάραγκος του Φραθιανού μόλις κατά τόπους προσεγγύζοντας τας εξ ίσου, αγρίας ως αναγράφομεν πλαγιάς του και «Κολητό» ονομαζομένου, και εκβάλλει δια της σχηματιζομένης λίμνης εις το Λιβυκόν πέλαγος αφού ενωθή σε μικρή απόστασι από της Θαλάσσης εν τη λίμνη, με τον Μ. ποταμόν.
Βλέποντες από της Σκάλας προς το πέλαγος έχομεν δεξιά μας το όρος Κουρούπας. Απέναντί μας είναι η δαντελωτή οροσειρά, της Νοτίας πλευράς της λεκάνης, με τον Τίμιον Σταυρόν και του Μόδι ολίγον δυτικώτερον και έναντι του χωρίου Μύρθιου. Όπισθεν του Μόδι επί της παραλίας όπου καταλήγουν οι παρυφές του ευρίσκονται οι αλυκές που άλλοτε επρομήθευον, στη γύρω περιοχή το αλάτι του, ενοικιαζόμενες υπό του Κράτους. Σήμερον εγκατελείφθη η εκμετάλλευσίς των ως ασύμφορος (μπροστά στο άλας Κάλας) βλέπετε, το αλάτι των εγχωρίων αλυκών, περιφρονείται και από τους περιοίκους ακόμη. Εξέλιξιν έχομεν… διάβολε!!! Και όταν αποφεύγωμεν την συλλογήν του ελαιολάδου, τι να ειπούμε για το φτωχό αλάτι;;;
Το Μόδι είναι χωματοβούνι και αποτελεί εκτεταμένο χειμαδιό. Σ’ αυτό οι ποιμένες της περιοχής αφίνουν και βόσκουν ελεύθερα τα ερίφια μέχρις ότου καταστούν, κατάλληλα προς πώλησιν (σφαγήν ή αναπαραγωγήν).
Από της ιδίας θέσεως Σκάλα δεξιά του παρατηρούντος κείται ο Ασώματος, μέσω του οποίου διέρχεται ο αυτοκινητόδρομος προς Μαργιού, Μύρθιον, Λευκόγεια, Γιαννιού, Πρέβελη.
Όλα τα ως άνω χωρία εξυπηρετούνται θαυμάσια, δια του δρόμου και του φράγματος, Κουρταλιώτη, και πολύς κόσμος.
Δίκαιον είναι εις το σημείον τούτο να γίνη μνεία ότι, μέχρι το 1965 είχεν αρχίσει η κατασκευή του ως άνω δρόμου, με μικράν κρατικήν αρωγήν. Αξιόλογος υπήρξεν η συμβολή της Μονής Πρέβελη. Με τον τότε ηγούμενον αυτής κ.κ. Διονύσιον, Σταφυλάκην και το σεβαστόν προσωπικόν της Μονής όστις ενίσχυσεν την προσπάθειαν των περιοίκων, δια κακού συσσιτίου και άλλα είδη και την προσωπικήν εργασίαν, αυτών.
Εις την προώθησιν του έργου συνέβαλεν αποτελεσματικώς η Στρατιωτική ΜΟΜΑ (από του 1965 και εντεύθεν) δια των Μηχανημάτων, και των στρατιωτών μας.
Αξιόλογος υπήρξεν τόσον δια την έναρξιν όσον και δια την συνέχισιν, του μεγάλου τεραστίου έργου, η ενεργός άοκνος και πολυσχιδής ενεργητικότης του αειμνήστου Επισκόπου Λάμπης και Σφακίων Ισιδώρου.
Πολύτιμος υπήρξε ως τόσο και η γενναία προσφορά εις εργασίας καθ’ όλην την μεσολαβούσαν περίοδον των κατοίκων ολοκλήρου της Γιαλιάς.
Όλων τούτων των ως άνω παραγόντων η συμβολή υπήρξεν η συνισταμένη δύναμις του όσον ούπω αποπερατουμένου, θαυμαστού έργου, προοριζομένου να μεταβάλη την περιοχήν εις Δεύτερη Μεσσαράν, μια αληθή «Γην της επαγγελίας».
ΣΗΜ.: Δια της αξιοποιήσεως ταύτης, ου μόνον η ιδιωτική οικονομία της περιοχής θα προαχθή καθισταμένη πλουτοφόρος πηγή, αλλά και η Εθνική οικονομία τα μέγιστα θα ενισχυθή.
Και εις το αρωγόν Κράτος, και όλους τους άλλους παράγοντας εκτελέσεως του δρόμου και του Φράγματος, Κουρταλιώτη, αξίζει «ΔΙΚΑΙΟΣ ΕΠΑΙΝΟΣ».
Ι.Π.
ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 1969