ΣΤΟΧΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑΤΑΓΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΠΑΛΙΑ ΠΟΛΗ
Τα «Ρ.Ν.» δημοσίευσαν στο περασμένο τους φύλλο, την πρόταση του Δήμου
Ρεθύμνης για την ψήφιση Διατάγματος το οποίο θα αφορά τη χρήση γης στο Ιστορικό
Κέντρο της Παλιάς Πόλης του Ρεθέμνου.
Σήμερα κρίνουν σκόπιμο, να δημοσιεύσουν στο σύνολό της, τη σχετική εισήγηση
του κ. Δ. Αρχοντάκη, η οποία -εκτός των άλλων- αποκαλύπτει ότι οι προτάσεις που κάνει,
δεν αποτελούν νεολογισμούς του Δημάρχου, αλλά συνταγές δοκιμασμένες με επιτυχία στα
διεθνή ιστορικά κέντρα.
Η διεθνής πολιτική για τα Ιστορικά Κέντρα
Η θέσπιση ειδικών νομοθετικών μέτρων, που αποσκοπούν στην προστασία και τη
διατήρηση των Ιστορικών Κέντρων των πόλεων, αποτελεί κοινή πρακτική σε όλα τα
ευρωπαϊκά κράτη. Κι αυτό γιατί, από τη στιγμή που έχει αναγνωρισθεί ότι η προστασία των
Ιστορικών Κέντρων εξασφαλίζει αφ’ ενός την ποιότητα ζωής των κατοίκων και τη θετική
εξέλιξη των οικονομικών τους και αφ’ ετέρου τη συνέχεια και την επιβίωση της ιστορικής,
αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής φυσιογνωμίας της κάθε χώρας και των αξιών που
ενσωματώνονται σ’ αυτήν, είναι φανερό ότι θα πρέπει να ισχύσουν και ειδικοί κανόνες
διαχείρισης των χώρων αυτών.
Στη χώρα μας, παρόμοια ειδικά νομικά καθεστώτα, έχουν ήδη εφαρμοσθεί σε
αρκετές περιπτώσεις Ιστορικών Κέντρων πόλεων. Το παλαιότερο από τα παραδείγματα
αυτά, είναι η Πλάκα στην Αθήνα και, αργότερα, το Εμπορικό Τρίγωνο, η Μεσαιωνική Πόλη
της Ρόδου, η Παλιά Πόλη του Ναυπλίου κ.λπ.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, με Προεδρικά Διατάγματα, που έχουν εκδοθεί κατ’
εξουσιοδότηση των υφιστάμενων νόμων, έχουν ρυθμιστεί θέματα δημιουργίας δικτύων
πεζοδρόμων και Ειδικών Κανονισμών λειτουργίας αυτών των δικτύων, θέματα ελέγχου της
μορφής και της λειτουργίας των ελεύθερων δημόσιων χώρων, θέματα ελέγχου της μορφής
των ιδιωτικών κτισμάτων, των εμπορικών επιγραφών και διαφημίσεων, θέματα
κυκλοφορίας και στάθμευσης οχημάτων, καθώς και κυρίως θέματα Χρήσεων Γης.
Το Ιστορικό Κέντρο του Ρεθέμνου
Η Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου προστατεύεται από ειδικά νομοθετικά μέτρα (Ιστορικό
– διατηρητέο Μνημείο και Παραδοσιακός Οικισμός, με Ειδικό Οικοδομικό Κανονισμό και
προστασία από τον αρχαιολογικό νόμο βλ. ΦΕΚ 606/3-10-1967, Τευχ. Β΄ και ΦΕΚ 594/13-
11-1978, Τευχ. Α΄) που έχουν ως στόχο ακριβώς την προστασία και την εξασφάλιση της
επιβίωσής της.
Εξάλλου και άλλα ειδικά μέτρα, όπως οι κυκλοφοριακές ρυθμίσεις που επιβάλλει ο
Δήμος και η κήρυξη ως διατηρητέων και η παράλληλη ανάδειξη επί μέρους κτισμάτων ή
μνημειακών αρχιτεκτονικών συνόλων ή στοιχείων της, όπως π.χ. η Φορτέτζα, το Ενετικό
Λιμάνι κλπ., έχουν τον ίδιο τελικό στόχο.
Ο ρόλος της κατοικίας στο Ιστορικά Κέντρα
Έχει διαπιστωθεί, τόσο από τη διεθνή όσο και από την ελληνική εμπειρία, ότι
σημαντικότατος παράγων για την προστασία, τη διατήρηση και την επιβίωση των
Ιστορικών Κέντρων ως ζωντανών συνοικιών των πόλεων, στις οποίες ανήκουν, είναι η
διατήρηση της λειτουργίας της κατοικίας και η ισόρροπη ανάπτυξη όλων των λειτουργιών
που συνάδουν και συμπληρώνουν τη ζωή της συνοικίας, εξυπηρετούν τους κατοίκους και
τους επισκέπτες της πόλης και εξασφαλίζουν ορθές συνθήκες ποιότητας ζωής και
οικονομικής ανάπτυξης του οικισμού. Συγκεκριμένα, αφ’ ενός πρέπει να διασφαλίζεται η
συνέχεια της κοινωνικής ζωής του οικισμού και να παρέχεται στους απογόνους των
ιδρυτών του, η δυνατότητα να παραμείνουν εκεί, να αναστηλώσουν τα σπίτια και τα
μαγαζιά τους και να οργανώσουν τη ζωή τους σε σωστό επίπεδο, ενώ θα προσελκύονται
και νέοι κάτοικοι, ώστε να συνεχίζεται η ζωή του οικισμού.
Αφ’ ετέρου, είναι επίσης ζωτική ανάγκη, να αναπτύσσονται παράλληλα με την
κατοικία και άλλες οικονομικής φύσεως δραστηριότητες, τουριστικές, ψυχαγωγικές,
εμπορικές, βιοτεχνικές κλπ. με τον όρο ότι δεν εξωθούνται σε ακραίες μορφές που
έρχονται σε σύγκρουση με τις καθιερωμένες αρχές, τη νομοθεσία και τα ανθρώπινα
δικαιώματα του κοινωνικού συνόλου.
Είναι προφανές ότι η ισόρροπη λειτουργία και ανάπτυξη του Ιστορικού Κέντρου,
εξαρτάται τόσο από την ποιότητα (το είδος) των λειτουργιών (χρήσεων γης) που υπάρχουν
ή θα εγκατασταθούν στο χώρο του Ιστορικού Κέντρου, όσο και από την ποσότητα (το
πλήθος) των ομοειδών λειτουργιών. Με άλλα λόγια, σημασία δεν έχει μόνο το είδος της
κάθε λειτουργίας – χρήσεως, αλλά και η έντασή της.
Για παράδειγμα, μπορεί ένα συνεργείο αυτοκινήτων να είναι χρήσιμο σε μια
γειτονιά, ενώ 20 ή 30 συνεργεία στην ίδια γειτονιά αλλοιώνουν ανεπανόρθωτα τον
χαρακτήρα της. Το ίδιο συμβαίνει με όλες τις χρήσεις.
Είναι επίσης γνωστό και η κατοικία είναι η πιο ευαίσθητη από τις λειτουργίες ενός
οικιστικού συνόλου και εκείνη ακριβώς που επηρεάζεται πιο άμεσα από τις «οχλούσες
χρήσεις». Για το λόγο αυτό, το βασικό ζήτημα σε κάθε Ιστορικό Κέντρο είναι πάντοτε να
προσδιοριστεί από την αρχή η «Χρυσή Τομή» ανάμεσα στις διάφορες χρήσεις.
Οι νέες χρήσεις στα Ιστορικά Κέντρα
Η «εισβολή» νέων χρήσεων, που συνδέονται κυρίως με τον Τουρισμό και την
ψυχαγωγία, στα Ιστορικά Κέντρα των πόλεων, είναι ένα γνωστό και, ως ένα σημείο,
αποδεκτό φαινόμενο. Οι νέες αυτές χρήσεις όμως, αν δεν οροθετηθούν σωστά και έγκαιρα,
αναπτύσσονται κατά κανόνα εις βάρος της κατοικίας που, υπό την πίεσή τους,
υποβαθμίζεται και τελικά εκδιώκεται. Η υποβάθμιση της κατοικίας μπορεί παράλληλα να
συνδέεται και με άλλου παράγοντες, όπως για παράδειγμα, με τη φυσική γήρανση των
κτιρίων και την έλλειψη συντήρησής τους, την απουσία συγχρόνων ανέσεων ή επαρκών
αστικών δικτύων (ύδρευσης, αποχέτευσης κλπ.).
Οι συνέπειες από την απουσία της κατοικίας
Η υποβάθμιση και εκδίωξη της κατοικίας από τα Ιστορικά Κέντρα των πόλεων, έχει
πολύ σημαντικές συνέπειες, αρνητικές στο σύνολό τους, όπως:
-Αφαιρεί από το Ιστορικό Κέντρο τον κύριο λόγο δημιουργίας του και το αποστερεί
από τους φυσικούς του χρήστες. Έτσι, το αστικό αυτό σύνολο, καθώς εγκαταλείπεται από
τους κατοίκους, μεταβάλλεται σ’ ένα χώρο που λειτουργεί ορισμένες μόνο ώρες, ενώ
ερημώνεται τις υπόλοιπες. Η καταστροφή της λειτουργικής του δομής συνεπιφέρει την
καταστροφή του κοινωνικού ιστού και ο οικισμός μεταβάλλεται σε μια σκηνογραφία, η
εξωτερική μορφή της οποίας δεν έχει καμία σχέση με το πραγματικό της περιεχόμενο.
Το επόμενο βήμα είναι ο εκφυλισμός του Ιστορικού Κέντρου σε κακόφημη
συνοικία, καθώς παράλληλα με τις υγιείς και θεμιτές δραστηριότητες αναπτύσσονται
ραγδαία, λόγω της απουσίας της «ρυθμιστικής» επίδρασης της κατοικίας, δραστηριότητες
κοινωνικής παθολογίας, οι οποίες από τη φύση και τον δυναμισμό τους επιβάλλονται
τελικά και προσδιορίζουν τον χαρακτήρα του χώρου. Δραστηριότητες αυτού του είδους δεν
είναι ήδη άγνωστες στην Παλιά πόλη του Ρεθύμνου.
-Η ανωτέρω εξέλιξη οδηγεί αναπόφευκτα στο γνωστό «τουριστικό παράδοξο» της
αυτοκαταστροφής του ιστορικού – διατηρητέου συνόλου δια μέσου του Τουρισμού, για
χάρη και εξαιτίας του οποίου αναπτύχθηκαν οι νέες χρήσεις. Σ’ όλες τις παραμεσόγειες
χώρες υπάρχουν παραδείγματα πόλεων που «κουρσεύτηκαν» από την στρεβλή και
ανεξέλεγκτη ανάπτυξη τουριστικών – ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων, έχασαν τη γοητεία
τους ως πόλοι έλξης και προορισμοί τουριστών και αυτοκτόνησαν από τουριστική και
αναπτυξιακή άποψη. Οι οικονομικές συνέπειες στις περιπτώσεις αυτές (δραματική μείωση
του κύκλου εργασιών, καθίζηση της αξίας των ακινήτων κλπ.) είναι μη αναστρέψιμες,
καθώς ο Τουρισμός, λόγω της ίδιας της φύσης του, αναζητά διαρκώς νέες, παρθένες
περιοχές που πάντα του προσφέρονται και γυρίζει την πλάτη του στις φθαρμένες περιοχές.
Ανάλογες και πιο οδυνηρές ακόμη είναι οι κοινωνικές συνέπειες από τις
εκφυλιστικές αυτές εξελίξεις, όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό.
Έτσι, με τις επιλογές αυτές καίμε το όλο πλέγμα ομοειδών στοιχείων και δράσεων,
μέσα στα πλαίσια ενός ευρύτερου λειτουργικού προγράμματος, ο Δήμος πιστεύει ότι η
πόλη κινείται πάνω στις κατευθύνσεις που υποδεικνύει η σύγχρονη επιστήμη και η
διεθνής πρακτική και αναπτύσσει μια δική της δυναμική μέσα στον ελληνικό και τον διεθνή
χώρο. Με άλλα λόγια, η πόλη επιχειρεί να αποφύγει την άναρχη και ανεξέλεγκτη «έκρηξη
ανάπτυξης», που αυτοκαταστρέφεται σε λίγα χρόνια και αφήνει πίσω της «τουριστικά
ερείπια», και προσανατολίζεται στην εξασφάλιση, στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, αφ’
ενός μιας ποιότητας ζωής για τους κατοίκους και αφ’ ετέρου μιας σταθερής παρουσίας
στην ελληνική και διεθνή τουριστική αγορά και μια ανοδική πορεία σε ποιοτικά επίπεδα
και οικονομικά μεγέθη.
Η μορφή αυτή ανάπτυξης, η «Αειφόρος Ανάπτυξη», είναι σήμερα το αίτημα κάθε
προηγμένου κοινωνικού συνόλου.
Η μεθόδευση για την επίτευξη του στόχου
Η προώθηση της Παλιάς Πόλης ως αναπτυξιακής αιχμής του Ρεθύμνου, για να είναι
ολοκληρωμένη και καρποφόρα, πρέπει να περιλαμβάνει τόσο τη μορφή όσο και το
περιεχόμενό της, τόσο τα άψυχα όσο και τα έμψυχα στοιχεία της, και έτσι έχει σχεδιαστεί.
Συγκεκριμένα, η ανάδειξη της παλιάς Πόλης είναι ένα τεράστιο έργο, που
αγκαλιάζει δύο κεφαλαιώδεις τομείς, τους εξής:
α) Τη μορφή και την υποδομή της Παλιάς Πόλης. Ειδικότερα:
-Τα δίκτυα Κοινής Ωφελείας (ΔΕΗ, ΟΤΕ, καλωδιακής Τ/Ο, δημοτικού φωτισμού,
ηλεκτρονικών υπηρεσιών, τηλελέγχου κλπ.) που υπογειώνονται στο σύνολό τους,
παράλληλα με τα υδραυλικά δίκτυα.
-Τους κοινόχρηστους χώρους (οδοστρώματα, πλατείες, πάρκα, κηπάρια κλπ.) που
διαμορφώνονται με ταιριαστό τρόπο.
-Την Ανατολική Παραλία, που η ανάπλασή της ολοκληρώνεται σύντομα κατά το
χερσαίο τμήμα της.
-Τη Φορτέτζα, όπου εκτελούνται σημαντικές εργασίες αποκατάστασης κτιρίων και
χώρων.
-Επί μέρους μνημεία της πόλης, που αναστηλώνονται και αναδεικνύονται σταδιακά.
-Τη γενικότερη αισθητική παρουσία της πόλης.
Για τα ανωτέρω έργα, έχουν χορηγηθεί ήδη και δουλεύονται κάτι περισσότερο από
8 δις. Δρχ. και μεθοδεύεται η χορήγηση άλλων.
Εκτιμάται ότι με τις πιστώσεις αυτές, τις χορηγηθείσες και επιδιωκόμενες, θα
ολοκληρωθεί σε μεγάλο βαθμό ο δημόσιος τομέας της Ανάπλασης και ελπίζεται ότι θα
ακολουθήσει στη συνέχεια η παρέμβαση στα ιδιωτικά κτίσματα, τα οποία δεν
χρηματοδοτεί επί του παρόντος η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε το Ελληνικό Κράτος.
β) Τη λειτουργία της πόλης. Ειδικότερα:
-Τις χρήσεις γης σ’ όλη την έκταση της Παλιάς Πόλης.
-Την κυκλοφορία και τη στάθμευση των οχημάτων, σύμφωνα με την Κυκλοφοριακή
Μελέτη του Ρεθύμνου.
-Την όλη ζωή της Παλιάς Πόλης, σε σχέση με την άσκηση των επαγγελματικών
δραστηριοτήτων και τους όρους διαβίωσης των κατοίκων.
Αυτός ο δεύτερος τομέας της λειτουργίας της πόλης, όσο και αν δεν είναι αμέσως
αντιληπτό, είναι πολύ σοβαρότερος από τον πρώτο, γιατί αφορά τις δραστηριότητες των
ανθρώπων, από τις οποίες εξαρτάται άμεσα η διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, η
ποιότητα ζωής των κατοίκων, των εργαζομένων και των επισκεπτών της Παλιάς Πόλης και,
επομένως, η πορεία και το μέλλον της.
Αυτόν τον δεύτερο τομέα επιδιώκει να καλύψει το υπό κατάρτιση Διάταγμα
Χρήσεων Γης για το Ιστορικό Κέντρο του Ρεθύμνου. Στην πραγματικότητα το Διάταγμα
αυτό «ΧΑΡΑΖΕΙ ΠΟΡΕΙΑ» για το μέλλον. Αν συνταχθεί σωστά και εφαρμοστεί σωστά, τότε η
Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου θα προχωρήσει μέσα σ’ ένα κλίμα οικονομικής ανάπτυξης και
κοινωνικής συνοχής προς την επιθυμητή «Αειφόρο ανάπτυξη».
Αν πάλι το Διάταγμα αποτύχει στη διατύπωση ή την εφαρμογή του, τότε η Παλιά
Πόλη, οσαδήποτε δισεκατομμύρια και αν δαπανηθούν για την αναστήλωση και ανάδειξή
της, θα εκφυλιστεί σε γκέτο νοσηρών φαινομένων και κοινωνικών συγκρούσεων και θα
αυτοκαταστραφεί, οικονομικά και κοινωνικά.
Ακριβώς λόγω της κρίσιμης σημασίας του θέματος αυτού, ο Δήμος Ρεθύμνης
ανέθεσε στο Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο και ειδικότερα στο Σπουδαστήριο
Αρχιτεκτονικών Συνθέσεων, που έχει χειριστεί παρόμοια θέματα Ιστορικών Κέντρων με
πρώτο της παραδοσιακής συνοικίας της Πλάκας των Αθηνών, να πραγματοποιήσει
σημαντική έρευνα και να διατυπώσει πρόταση για την Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου. Το
ακριβές αντικείμενο της έρευνας αυτής είναι: «Η διερεύνηση της συμβατότητας της
λειτουργικής φυσιογνωμίας της Παλιάς Πόλης με τον ιστορικό και πολιτιστικό χαρακτήρα
της και ο προσδιορισμός των απαιτούμενων ρυθμίσεων για την εξασφάλιση της ισόρροπης
ανάπτυξης των κοινωνικών και οικονομικών δραστηριοτήτων της, σε συνδυασμό με την
προστασία των ειδικών χαρακτηριστικών της και τη διατήρηση υψηλής ποιότητας
περιβάλλοντος ζωής».
Μετά την πραγματοποίηση της έρευνας θα ακολουθήσει η διατύπωση των
προτάσεων, που θα περιλαμβάνουν τρεις τομείς, τους εξής:
α) Διατύπωση πρότασης Διατάγματος Χρήσεων Γης.
β) Διατύπωση πρότασης για τον τρόπο εφαρμογής του (διοικητικός έλεγχος, κίνητρα
εφαρμογής, μεταβατικές διατάξεις κ.λπ.).
γ) Συγκρότηση γενικότερης πρότασης αναβάθμισης της πόλης, με στόχο τη
βελτίωση των συνθηκών κατοίκησης, την ενίσχυση παραδοσιακών οικονομικών
δραστηριοτήτων της και υπηρεσιών (π.χ. τοπικές αναπλάσεις οικοδομικών τετραγώνων και
δρόμων, σε σχέση με τις προτεινόμενες και επιθυμητές χρήσεις γης κλπ.).
Οι ανωτέρω προτάσεις θα πλαισιώνονται και θα τεκμηριώνονται από παραδείγματα
εφαρμογών σε άλλα Ιστορικά Κέντρα πόλεων, στην Ελλάδα και την Ευρώπη.
Η διερεύνηση του χώρου της Παλιάς Πόλης
Όλο το υλικό, που υπάρχει σε Ελληνικό και Διεθνές επίπεδο, σχετικά με το θέμα των
Χρήσεων Γης σε Ιστορικά Κέντρα, βρίσκεται αποθησαυρισμένο στο Σπουδαστήριο
Αρχιτεκτονικών Συνθέσεων του Μετσόβειου Πολυτεχνείου και απετέλεσε πολύτιμο
στοιχείο για την αντιμετώπιση του θέματος της δικής μας Παλιάς Πόλης.
Όμως, εξ’ ίσου πολύτιμο και απαραίτητο στοιχείο, απετέλεσε και η γνώση των
τοπικών δεδομένων, της ίδιας της παλιάς Πόλης του Ρεθύμνου, σε ότι αφορά τόσο την
αντικειμενική πραγματικότητα όσο και τις υποκειμενικές απόψεις των κατοίκων και των
εργαζομένων σ’ αυτήν.
Στη συγκέντρωση των πολύτιμων αυτών στοιχείων απέβλεπαν τα δύο
Ερωτηματολόγια, που κατάρτισε το Σπουδαστήριο του ΕΜΠ, για τους κατοίκους και τους
εργαζόμενους της Παλιάς Πόλης, και για τους συλλογικούς φορείς. Η συμπλήρωσή τους,
από εκατοντάδες συμπολίτες και κοινωνικούς φορείς, πλούτισε το θέμα με πολύτιμα
στοιχεία.
Η πρόταση για το Διάταγμα Χρήσεων Γης
Σήμερα, η «Μελέτη για τη λειτουργική φυσιογνωμία και προστασία της Παλιάς
Πόλης», έχει ολοκληρωθεί.
Έχει συζητηθεί από τις Επιτροπές της Προγραμματικής Σύμβασης της Παλιάς Πόλης,
Επιστημονική και Κοινή στις οποίες συμμετέχουν εκπρόσωποι του Υπουργείου Πολιτισμού,
του ΥΠΕΧΩΔΕ, του ΤΑΠΑ, του ΕΟΤ, του ΤΕΕ, της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Ρεθύμνης και
του Δήμου Ρεθύμνης.
Τμήμα της μελέτης και συγκεκριμένα εκείνο των προτάσεων αποστέλλεται προς
ενημέρωση και έκφραση απόψεων σε όλους τους Συλλογικούς Φορείς της πόλης.
Τέλος, η πρόταση για το Διάταγμα Χρήσεων Γης, μαζί με όλες τις παρατηρήσεις των
φορέων, θα συζητηθεί στο Δημοτικό Συμβούλιο για την τελική διατύπωση και έγκρισή του.
Με όλη αυτή τη διαδικασία, επιδιώκεται και ελπίζεται ότι θα βρεθεί η «Χρυσή
Τομή» ανάμεσα τις ποικίλες μορφές ζωής και δράσης, που διεκδικούν την παρουσία τους
στην Παλιά Πόλη, θα προσδιοριστεί η συμβατότητά τους, θα οροθετηθεί η έκτασή τους και
θα διασφαλιστεί η αρμονική και ισόρροπη εξέλιξή τους.
Έτσι, με τον εναρμονισμό της δράσης των επαγγελματιών και της ζωής των
κατοίκων, η Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου αφ’ ενός θα παραμείνει ένα ζωντανό και σφριγηλό,
από οικονομική άποψη, κοινωνικό σύνολο και αφ’ ετέρου θα περιφρουρήσει την κοινωνική
της συνοχή και θα διασώσει το δικό της τρόπο ζωής, το ύφος και το ήθος της, που όλοι,
κάτοικοι και επισκέπτες, Έλληνες και ξένοι, αγαπάμε.
ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1999
Αφήστε μια απάντηση