Οι συγγραφείς ή εκδότες Ελληνικών βιβλίων κατά τον 18 ον και 19 ον αιώνα συνήθιζαν
να προαναγγέλουν τις εκδόσεις τους και να προσκαλούν το αναγνωστικό κοινό να
ενισχύσει την προσπάθειά τους με την εγγραφή «συνδρομητών» δηλαδή με την προαγορά
των βιβλίων τους. Ο τρόπος αυτός εξασφάλιζε τα οικονομικά μέσα για να καλυφθούν οι
δαπάνες εκδόσεως και παράλληλα αποτελούσε ένα σύστημα διακινήσεως και διανομής
των βιβλίων. Τους καταλόγους με τα ονόματα των «συνδρομητών» (προαγοραστών)
καταχωρούσαν συνήθως στις τελευταίες σελίδες των νέων βιβλίων. Οι κατάλογοι αυτοί,
όπως έχει ήδη επισημανθεί 1 , αποτελούν πηγές για πολλές πολύτιμες πληροφορίες.
Το 1859 εκδόθηκε στην Αθήνα το βιβλίο του Κυριακού (Καλλίνικου) Κριτοβουλίδη
(1791-1868) με τίτλο: «Απομνημονεύματα του περί αυτονομίας της Ελλάδος πολέμου των
Κρητών», του οποίου είναι γνωστή η μεγάλη σπουδαιότητα για την Κρητική Ιστορία της
περιόδου 1821-1830. Ο «Κατάλογος των Συνδρομητών» αυτού του βιβλίου έχει
καταχωρηθεί στις σελίδες του 602-610, σε δύο στήλες, και περιλαμβάνει 679
ονοματεπώνυμα προαγοραστών, κατά πόλεις (ή επαρχίες) κατοικίες ή διαμονής τους.
Επίσης αναφέρει τον αριθμό των «σωμάτων» (=αντιτύπων) που προαγόρασε καθένας από
τους συνδρομητές. Μια πρώτη εξέταση του Καταλόγου αυτού μας δίνει τα παρακάτω
στοιχεία.
Οι συνδρομητές που περιλαμβάνονται στον Κατάλογο είναι 679 συνολικά και
προαγόρασαν 804 αντίτυπα του βιβλίου.
Από τους συνδρομητές αυτούς ο «Α.Φ. Παπαδάκης Κρής» στην Αθήνα προαγόρασε
50 αντίτυπα 2 , «Ο Σεβασμιώτατος αρχιεπίσκοπος Μισαήλ» στην Πάτρα 25 αντίτυπα 3 και ο
«Α. Μανάκης» στην Αθήνα 10 αντίτυπα 4 . Επίσης δύο άλλοι συνδρομητές προαγόρασαν από
5 αντίτυπα, πέντε από 4, δύο από 3, δεκάξι από 2 και 651 πόλεις (ή επαρχίες) της τότε
Ελληνικής Επικράτειας και του εξωτερικού.
Η κατανομή των προαγοραστών (και των αντιτύπων) κατά πόλεις (ή επαρχίες) έχει
ενδιαφέρον γιαυτό παρατίθεται εδώ σχετικός πίνακας με τους αριθμούς των συνδρομητών
και των αντιτύπων που προαγόρασαν.
« Οι εν Αθήνας» 5 : συνδρομητές 123 – αντίτυπα 194
«Οι εν Ναυπλίω» : » 106 – » 107
«Οι εν Σύρω»6 : » 69 – » 72
«Οι εν Κωνσταντινουπ[όλει]» : » 66 – » 81
«Οι εν Αλεξανδρεία» : » 48 – » 51
«Οι εν Ρεθύμνη» : » 47 – » 48
«Οι εν Κυδωνία (= Χανιά)» : » 41 – » 41
«Οι εν Νάξω» : » 36 – » 36
«Οι εν Θήρα» : » 23 – » 23
«Οι εν Πάτραις» : » 22 – » 46
«Οι εν Μονεμβασία» : » 14 – » 14
«Οι εν Ηρακλείω» : » 13 – » 16
«Οι εν Τήνω» : » 13 – » 13
«Οι εν Τεργέστη» : » 9 – » 12
«Αμαρίου» 7 : » 9 – » 9
«Οι εν Κορίνθω» : » 6 – » 7
«Οι εν Ύδρα» : » 6 – » 6
«Οι εν Λαμία» : » 5 – » 5
«Αυλοποτάμου» 7 : » 4 – » 4
«Οι εν Αχρίδι» : » 4 – » 4
«Λάμπης» 7 (- Αγ. Βασιλείου) : » 3 – » 3
«Οι εν Πάρω» : » 3 – » 3
«Οι εν Σέρραις» : » 3 – » 3
«Οι εν Τριπόλει» : » 3 – » 3
«Οι εν Βιτωλίοις» 8 : » 2 – » 2
« Οι εν Θήβαις» : » 1 – » 1
Σύνολον : συνδρομητών 679 και αντιτύπων 804
Από τους 679 συνολικά συνδρομητές του βιβλίου του Κριτοβουλίδη, όπως φαίνεται
και από τον πίνακα, οι 117 ήσαν κάτοικοι της Κρήτης, δηλαδή ποσοστό 17,20% στο σύνολο
των προαγοραστών του βιβλίου. Επίσης πολλοί ήσαν Κρητικοί που κατοικούσαν εκτός
Κρήτης, όπως δείχνει η ένδειξη «Κρης» δίπλα στο ονοματεπώνυμό τους ή αυτό το ίδιο το
επώνυμό τους.
Από τους 117 πάλι συνδρομητές – μόνιμους κάτοικους της Κρήτης, οι 63 είναι
Ρεθεμνιώτες, από τους οποίους οι 47 κάτοικοι της πόλεως 9 και 16 κάτοικοι των επαρχιών
της σημερινής περιφέρειας του Νομού Ρεθύμνης ή ποσοστό 9,25% στο σύνολο των
προαγοραστών του βιβλίου και 53,84% στο σύνολο των προαγοραστών – κατοίκων της
Κρήτης. Οι αριθμοί αυτοί και οι αναλογίες (ποσοστά) για την εποχή εκείνη είναι
εντυπωσιακοί 10 .
Ο «Κατάλογος» των Ρεθεμνιωτών βιβλιοφίλων – προαγοραστών της εκδόσεως του
Κριτοβουλίδη πρέπει να περιλαμβάνει το σύνολο σχεδόν των κατοίκων της πόλεως που
είχαν μόρφωση τουλάχιστο «μέσης παιδείας» και οι οποίοι ήσαν, κατά κάποιο τρόπο, οι
κοινωνικοί παράγοντες της Ελληνικής – Χριστιανικής Κοινότητας του Ρεθέμνου.
Το τμήμα του «Καταλόγου» με τα ονόματα των Ρεθεμνιωτών – κατοίκων της
πόλεως και των επαρχιών Αμαρίου Λάμπης (Αγ. Βασιλείου) και Μυλοποτάμου, καθώς και
των εξακριβωμένων Ρεθεμνιωτών – κατοίκων άλλων πόλεων μεταφέρονται εδώ με
αλφαβητική σειρά, κατά τόπους κατοικίας. Ο πίνακας αυτός των ονομάτων, αφού πρώτα
συμπληρωθεί και διορθωθεί και ύστερα συνδυασθεί και συσχετισθεί με άλλες
πληροφορίες, θα είναι χρήσιμος για την εξέταση της κοινωνικής και πνευματικής ζωής της
Ρεθύμνης, κατά την δεύτερη πεντηκονταετία του 19 ου αιώνα.
«ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΩΝ» 11
«Οι εν Ρεθύμνη» 12
- Μ[άρκος] Αγγελιδάκης
- Μ… Αναγνωστάκης
- Χ[αράλαμπος] Ασκουτσάκης (Ασκούτσης, έμπορος 13 )
- Κ… Βαρουχάκης (Βαρούχας)
- Λεωνίδας Βαρούχας
- Εμμ[ανουήλ] Βερναδάκης (Βερνάρδος)
- Γ[εώργιος] Βλαστός 14
- Αντ. Ι. Βολανάκης (Μπολανάκης)
- Π… Μ. Γεωργαντάς (από την Επισκοπή Ρεθύμνης)
- Ν[ικόλαος] Μ. Γραμματικάκης 15
- Γ… Ν. Γρηγοριάδης
- Δ… Δαμβέργης (από τη Μέση)
- Νικόλαος Δάνδολος (έμπορος 16 )
- Γ… Ν. Δαφνομήλης
- Μάρ[κος] Ζαχαρίου
- Κ[ωνσταντίνος] Γ. Καλοκαιρινός (έμπορος 17 )
- Δ… Γ. Καλομενόπουλος (από το «νεφς» Αμάρι)
- Ι… Μ. Καλομενόπουλος (από το «νεφς» Αμάρι)
- Σ… Δ. Κασιμάτης (από το «νεφς» Αμάρι)
- Ι[ωάννης] Κορωνάκης 18
- Μ… Κορωνάκης
- Δανιήλ [Κουφάκης] ιερομόναχος Πρέβελη 19
- Ιάκ[ωβος] Μαθιουδάκης
- Δ[ημήτριος] Π. Μανουσάκης 20
- Ν[ικόλαος] Μπιστάκης 21
- Εμμ. Π. Παπαδάκης (έμπορος 22 )
- Ι… Δ. Πατσουράκης
- Εμμ[ανουήλ] Πετυχάκης
- Στ… Πετυχάκης
- Χ[αράλαμπος] Πετυχάκης 23
- Κ… Γ. Πρεβελάκης24
- Γ… Σαριδάκης
- Στ… Σιγανός
- Α… Μ. Σκουλούδης
- Γ[εώργιος] [Ζαχ.] Σκουλούδης (από τις Μαργαρίτες, λαδέμπορος 25 )
- Μ[άρκος] Π. Σκουλούδης 26
- Μ[άρκος] [Ζαχ.] Σκουλούδης (από τις Μαργαρίτες, λαδέμπορος 27 )
- Ν[ικόλαος] Ι. Σπηλιανάκης
- Εμμ[ανουήλ] Σταμβρίγελης
- Οδυσσεύς Σταυρινίδης (ή Καυκαλάς, γιατρός από την Επισκοπή Ρθύμνης 28 )
- Ι… Σταυριδάκης
- Μιχ[αήλ] Τσουδερός (από τον Ασώματο – Αγ. Βασιλείου)
- Ηλ[ίας] Χ. Φελουτζιδάκης
- Στ… Φελουτσάκης
- Ι… Χαλκιαδάκης
- Χ… Χαμαράκης
- Εμμ[ανουήλ]Ψαρουδάκης
«Αμαρίου» - Γ. Χ’’ Π. Γεωργιαλάκης
- Ιωσήφ [Γεραρχάκης] καθηγούμενος [Μονής Ασωμάτων]
- Α… Ν. Καλοειδάς (από το Μέρωνα)
- Μανωλάκης Κασιμάτης (από το «νέφς» Αμαρι29)
- Α… Κ. Παντανιός (Πανταλός;)
- Ηλ[ίας] Φ. Πάτερος
- Δωρόθεος Σταυρίδης, ιερομόναχος [Μονής Ασωμάτων]
- Μιχ[αήλ] Φραγκόπουλος
- Ανδρέας Φράγκου, ιερεύς
«Λάμπης» (= Αγίου Βασιλείου) - Ν. Αντωνογιαννάκης
- Ε. Π. Γιαννακάκης
- Α. Ι. Μαρινάκης
«Αυλοποτάμου» (=Μυλοποτάμου)
- Ι… Κλάδος
- Γ. Παπά Μαρκάκης
- Δ… Γ. Μαρουλάκης
- Ιωσήφ Γ. Περατσάκης
Ρεθύμνιοι από τους «εν Αθήναις» - Μάρκος Καλούδης (από τον Πρινέ – Ρεθύμνης)
- Άγγελος Παλαιολόγος (Λήμνιος, είχε παντρευτεί από το Ρέθυμνο)
Ρεθύμνιοι από τους «εν Αλεξανδρεία» - Α. Α. Μαρουλιανός
- Ν. Α. Μαρουλιανός
- Π. Α. Μαρουλιανός
Ρεθύμνιοι από τους «εν Λαμία» - Εμμ. Βιβιλάκης
Ρεθύμνιοι από τους «εν Σύρω» - Χ[αρίλαος] Ασκουτσάκης (Ασκούτσης 30 )
- Ε. Ι. Βολανάκης (Μπολανάκης)
- Κωνσταντίνος Δαμβέρης 31
- Τίτος Δαμβέργης 32
- Θεμ. Καλομενόπουλος (από το «νέφς» Αμάρι 33 )
- Ι[ωάννης] Γ. Σακόρραφος 34
- Ε… Σαλούστρος (από τα Ανώγεια)
- Σ… Γ. Σαλούστρος (από τα Ανώγεια)
- Γ[εώργιος] Α. Σκουλάς (από τα Ανώγεια)
Ρεθύμνιοι από τους «εν Τεργέστη» - Ιακ. Βολανάκης
Ρεθύμνιοι από τους «εν Ύδρα» - Γ[εώργιος] Μοσχονάς (από το Μυλοπόταμο 35 )
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Φίλιππος Ηλιού, Βιβλία με συνδρομητές, Ι Τα χρόνια του Διαφωτισμού (1749-
1811), περ. Ο Ερανιστής, τομ. 12/1975, σελ. 101 επ.
2 Κριτοβουλίδης, Απομνημονεύματα… 1859, σελ. 602, στήλη α΄.
3 Κριτοβουλίδης, ό.π., σελ. 606, στήλη β΄.
4 Κριτοβουλίδης, ό.π., σελ. 602, στήλη α΄.
5 Περιλαμβάνονται και 7 «Πρόσθετοι εν Αθήναις» με 12 αντίτυπα (βλ. σελ. 610
στήλη β΄).
6 Περιλαμβάνεται και ένας (ο τελευταίος του Καταλόγου) «εν Σύρω» (βλ. σελ. 610
στήλη β΄).
7 Αναφέρεται υπό την σημείωση: «Των επαρχιών Κρήτης» (βλ. σελ. 610 στήλη β΄).
8 Βιτώλια = πόλη Μοναστήρι της Μακεδονίας, υπό τουρκική τότε κατοχή, σήμερα
στη Γιουγκοσλαβία.
9 Με επιφύλαξη γιατί ενδέχεται λίγοι από αυτούς να κατοικούσαν μόνιμα σε χωριά
της επαρχίας Ρεθύμνης.
10 Σε σύνολο 103 βιβλίων (τίτλων) που κυκλοφόρησαν από το 1749 μέχρι το 1821
και τα οποία περιέχουν καταλόγους συνδρομητών με σύνολο 22.891 προαγοραστές για
48.187 αντίτυπα, οι συνδρομητές – κάτοικοι της Κρήτης ήσαν 4 για 33 αντίτυπα 4 βιβλίων
που εκδόθηκαν τα έτη 1804, 1806, 1818 και 1821 (βλ. Φ. Ηλιού, όπ., αντίστοιχα στις σελ.
164, 128 σημ. 2, 129 σημ. 3, 148 σημ. 3 και 163). Από τους συνδρομητές μόνο ένας ήταν
Ρεθεμνιώτης (1806). Σε δύο γνωστά μου βιβλία που εκδόθηκαν στην Ελλάδα κατά την
διάρκεια της Επαναστάσεως και έχουν καταλόγους συνδρομητών (:Π. Νικολαΐδου, Ιστορική
και κριτική σύνοψις… Μεσολόγγιον 1824 και Σπ. Σκούφου, Αποσπάσματα εκ των του
Κυρίου Βαττέλου περί Δικαίου των Εθνών, Ναύπλιον 1825) στο πρώτο περιλαμβάνεται
ένας μόνο «Κρής» (Δ. Βλαστός πιθανόν Ρεθεμνιώτης) που κατοικούσε εκτός Κρήτης, για
τρία αντίτυπα σε σύνολο 75 συνδρομητών για 310 αντίτυπα και στο δεύτερο με κατάλογο
188 συνδρομητών για 254 αντίτυπα, που κατοικούσαν στο Ναύπλιο (107-150), Κύθηρα (57-
80) και Ύδρα (24-24) περιλαμβάνονται 15 ή 17 Κρητικοί για 19 ή 21 αντίτυπα από τους
οποίους 2 ή 3 είναι Ρεθεμνιώτες: Μανουήλ Βερνάρδος (Ναύπλιο για 2 αντίτυπα), Παύλος
Καλογέννητος (Ναύπλιο 1) και Δημήτριος Βλαστός (πιθανόν Ρεθεμνιώτης – Ναύπλιον – 2).
Επίσης στους Καταλόγους των συνδρομητών των βιβλίων: Μανουήλ Βερνάρδου (α)
Ακριβής περιγραφή της Κρήτης παρά του Δάπερ, εν Αθήναις 1836 στη σελ. [415]
περιλαμβάνονται 67 συνδρομητές για 71 αντίτυπα (Αθήναι 55-59, Κων/πολη 5-5 και Σύρος
7-7) από τους οποίους 11 είναι Κρητικοί (Αθήνα 3, Κων/πολη 1 και Σύρος 7) και από αυτούς
4 ή 5 Ρεθεμνιώτες κάτοικοι Σύρου (Γ. Καλλέργης, Μ. Ποθητός, Ι. Πολανάκης, Μ. Παπαδάκης
και πιθανόν Κ. Μαριδάκης). Σε άλλα αντίτυπα του ίδιου βιβλίου, ένα από τα οποία έχει και
ο κ. Ελευθέριος Πλατάκης (βλ. περ. Αμάλθεια τεύχ. 29/1976 σελ. 257), δημοσιεύεται με
χωριστή σελιδαρίθμηση (1-2) στο τέλος: «Έτερος Κατάλογος φιλομούσων συνδρομητών εις
την έκδοσιν της Ακριβούς περιγραφής της Κρήτης μη καταχωρηθέντων εις τον προλαβόντα
κατάλογον της εκδόσεως του βιβλίου», που περιλαμβάνει άλλα 125 ονόματα
προαγοραστών για 126 αντίτυπα: εν Αθήναι 19, εν Ναυπλίω 70, εν Σύρω 10, εν Χίω 2, εν
Νάξω 21 και εν Λίμνω 3 (για 4 αντίτυπα). Μεταξύ των συνδρομητών, όπως μου είπε ο κ.
Πλατάκης, τον οποίο ευχαριστώ και από εδώ αναφέρονται (ενδεικτικά) και οι Κρητικοί: Δ.
Χρυσαφόπουλος, Κ. Κριτοβουλίδης, Μ. Μελιδόνης, Περδικάρης, Γ. Καραγιαννάκης, Δ.
Καλλέργης (στο Ναύπλιο), Ι. Ρενιέρης, Μιχ. Ναύτης, Θ. Αλφιεράκης (στη Σύρο), Ζ.
Πρακτικίδης και Γεώργιος Ιδομενεύς Μαρκατ[άκης] (στη Νάξο). (β) Ιστορία της Κρήτης, …
εν Αθήναις 1846 περιλαμβάνεται κατάλογος (σελ. 166-168) με 195 συνδρομητές που
κατοικούσαν στις πόλεις Αθήνα, Χαλκίδα, Λαμία και Χανιά ενώ φαίνεται ότι παραλείφθηκε
ο κατάλογος των συνδρομητών από τις άλλες πόλεις. Από τους συνδρομητές των Αθηνών οι
14 είναι Κρητικοί από τους οποίους 2 ή 3 Ρεθεμνιώτες (Μάρκος Καλούδης, Γ. Μοσχάκης και
πιθανόν Ιωάννης Κ. Βλαστός).
11 Ο Κριτοβουλίδης τη σελ. 610 σημειώνει: «Αν ονόματα τινών δεν είναι ίσως
ορθώς γεγραμμένα δια το λίαν δυσανάγνωστον του λάθους τούτου αίτιοι είναι αυτοί οι
όντως υπογράφοντες. Ζητούμεν συγνώμην και δι’ όσα τυπογραφικά λάθη υπάρχουν εις
όλον το σύγγραμμα». Πρέπει να σημειωθεί ότι όλα τα αντίτυπα του βιβλίου δεν περιέχουν
πλήρη κατάλογο των συνδρομητών.
12 Κριτοβουλίδης… ελ. 608, στήλη α΄ και β΄ χωρίς αρίθμηση.
13 Ν. Β. Δρανδάκης… Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 48.
14 Μάλλον ο πατέρας του Παύλου Βλαστού (1836-1926).
15 Μιχ. Παπαδάκης… Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 283.
16 Ν. Β. Δρανδάκης … Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 52-53.
17 Ο πατέρας του διατέλεσε προξενικός πράκτορας της Ελλάδος στο Ρέθυμνο κατά
την Επανάσταση του 1866.
18 Διατέλεσε μέλος της «Σχολικής Εφορείας» Ρεθύμνης το 1851-1852 (Ν. Β.
Δρανδάκης… Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 53).
19 Από τα Σελλιά 91826-1891). Διατέλεσε ηγούμενος της Μονής Πρέβελη (1826 –
1864). ΒΛ. Μιχ. Πρεβελάκη… ΕΕΚΣ 1/1938 σελ. 281, Μιχ. Παπαδάκις Το Μ. του Πρέβελη…
1978 σελ. 288-290.
20 Ο πατέρας του γνωστού δικηγόρου Ρεθύμνης Πέτρου Μανουσάκη.
21 Διατέλεσε μέλος της Κρητικής «Κυβερνήσεως» κατά την Επανάσταση του 1841.
22 Ψιλάκης… σελ. 1219.
23 Διατέλεσε δάσκαλος στο Ρέθυμνο το 1845-1848 (Δρανδάκης Κρ. Χρ. 4/1950 σελ.
32) και αργότερα προξενικός πράκτορας της Ελλάδος στο Ρέθυμνο (1867) γαμπρός του Γ.
Καλοκαιρινού. (Βλ. σημ. 17). Το 1871 διορίσθηκε προξενικός πράκτορας της Ελλάδος στη
Νέα Έφεσο Μ. Ασίας.
24 Μάλλον ο παππούς του Ακαδημαϊκού Π. Πρεβελάκη.
26 Μέλος της τελευταίας προσωρινής Κυβερνήσεως της Κρήτης κατά την
Επανάσταση του 1866. Σκοτώθηκε στις 20/21 Δεκεμβρίου 1868 κοντά στην Ασή Γωνιά.
28 Ψιλάκης… σελ. 1819.
29 Πληρεξούσιος της επ. στην Συνέλευση των Μαργαριτών 14 Οκτωβρίου 1830
(Κριτοβουλίδης σελ. 529)
30 Ψιλάκης… σελ. 1219
31 Βλ. πιο πάν. Στη σελ. 75
32 Βλ. πιο πάν. Στη σελ. 75
33 Ο πατέρας του στρατηγού Νικόστρατου Καλομενόπουλου
34 Αστυνόμος στη Σύρο (Ψιλάκης σελ. 561)
35 Ψιλάκης… σελ. 782-783