O ασυμβίβαστος δημιουργός που έντυσε με νότες την τοπική Ιστορία της Κρήτης
Ο Μπάμπης Πραματευτάκης γεννήθηκε το 1933 στο ιστορικό Σπήλι Ρεθύμνου, έναν τόπο με βαθιά μουσική παράδοση που αποτέλεσε επίσης τη γενέτειρα του κορυφαίου λυράρη Θανάση Σκορδαλού. Τελείωσε το Δημοτικό και το Γυμνάσιο στο Ρέθυμνο. Από νωρίς έδειξε το πολύπλευρο ταλέντο του, μετέχοντας στη Δημοτική Φιλαρμονική ως εκτελεστής πνευστών αλλά και εγχόρδων, παίζοντας μαντολίνο και βιολί.
Το 1954 έλαβε το πτυχίο του στην ενοργάνωση και τη διεύθυνση μπάντας από το Ελληνικό Ωδείο στην τάξη του Επ. Φασιανού. Αμέσως μετά, προσλήφθηκε στο Ωδείο Ρεθύμνου για να διδάξει ακορντεόν και θεωρητικά. Εκείνη την περίοδο συνέθεσε και τα πρώτα του προσωπικά έργα, την «Ωδή στο Αρκάδι» και τη «Σονάτα για πιάνο».
Η Πρώτη Συμφωνική Απόπειρα στην Κρήτη
Πνεύμα ανήσυχο και βαθιά δημιουργικό, ο Πραματευτάκης πέτυχε το 1955 κάτι πρωτοποριακό για τα δεδομένα της εποχής: ίδρυσε μια μικρή συμφωνική ορχήστρα στο Ρέθυμνο. Η ορχήστρα αυτή έκανε την παρθενική της εμφάνιση στις 12 Ιουνίου 1955 υπό τη διεύθυνσή του. Παρά τις αντιξοότητες, έδρασε με διακοπές μέχρι τον Αύγουστο του 1962, αφήνοντας ισχυρό αποτύπωμα στην τοπική κοινωνία. Τα μέλη που τη στελέχωσαν ήταν:
· Πιάνο: Κόκα Λιόνη, Έλντα Μαραγκάκη.
· Βιολιά: Ειρήνη Γρηγοριάδου, Αντιγόνη Βαρούχα, Δημήτριος Δαφέρμος, Λευτέρης Δαφέρμος, Χάρης Σαριδάκης, Κοσμάς Κορωνακτης.
· Πνευστά: Νίκος Πιρπιράκης, Αντώνης Μαρκάκης, Ανέστης Καραολάνης, Γεώργιος Δαφέρμος, Δημήτριος Τσομπανάκης, Γεώργιος Τσαούλης, Στέλιος Κοκκινάκης.
· Κρουστά: Αχιλλέας Τσομπανάκης, Στέλιος Kουμνιώτης, Αθανάσιος Κρούσκος.
Στις συναυλίες της ορχήστρας συνέπραξαν ως σολίστ οι πιανίστριες Ελένη Μανουσέλη και Μαρίτα Γρηγοριάδου, ο βιολιστής Χαράλαμπος Μαρκογιαννάκης και η ερμηνεύτρια Γεωργία Αποστόλου. Παράλληλα, ως αρχιμουσικός της Δημοτικής Φιλαρμονικής, προχώρησε στη σύνθεση εμβατηρίων θρησκευτικού και τιμητικού χαρακτήρα για την πόλη, με πιο γνωστά το «Εμβατήριο για την Αγία Βαρβάρα» και το «Εμβατήριο των 4 Μαρτύρων».
Τα Χρόνια της Γερμανίας και η Ιδιοφυής Πορεία
Το 1962 μετακόμισε στη Γερμανία για ανώτερες σπουδές. Εκεί ξεδιπλώθηκε η πολύπλευρη ιδιοφυΐα του. Ενώ γράφτηκε στη Μουσική Ακαδημία του Μονάχου, αποφάσισε να κυνηγήσει και το μεγάλο του όνειρο να γίνει μηχανικός. Έμαθε εντελώς τυχαία για τις εισαγωγικές εξετάσεις του Πολυτεχνείου του Μονάχου και, χωρίς καμία προετοιμασία, κατάφερε να περάσει και να αποφοιτήσει τελικά ως Πολιτικός Μηχανικός.
Το 1965 η Βαυαρική Ραδιοφωνία του ανέθεσε τη διεύθυνση της μουσικής εκπομπής για τους Έλληνες μετανάστες, ενώ παράλληλα συνέθετε μουσική για το γερμανικό ραδιόφωνο και το θέατρο.
Αντιδικτατορική Δράση και ο Εθνικός Δεσμός με την Κύπρο
Κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών, ο Πραματευτάκης μετέτρεψε το βήμα του στη Γερμανία σε μια ελεύθερη κοιτίδα αντιδικτατορικής έκφρασης. Από τη θέση του στη Βαυαρική Ραδιοφωνία, αγνόησε πλήρως την ελεγχόμενη από τη Χούντα ΕΡΤ και ανέπτυξε μια στενή, αποκλειστική συνεργασία με το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου (ΡΙΚ) για την ανταλλαγή ελεύθερου ενημερωτικού και πολιτιστικού υλικού. Παράλληλα, διοργάνωσε στο Μόναχο μια μεγάλη συμφωνική συναυλία αφιερωμένη στον Κυπριακό Αγώνα. Μέσα σε αυτό το έντονα αντιστασιακό κλίμα συνέθεσε το έργο «Λάκκα Σούλι» σε κείμενα του Βασίλη Βασιλικού.
Με τη Μεταπολίτευση επέστρεψε στην πατρίδα και ανέλαβε για ένα διάστημα προϊστάμενος μουσικών εκπομπών στο Τρίτο Πρόγραμμα, από το οποίο όμως παραιτήθηκε γρήγορα, αρνούμενος να δεχτεί πολιτικές σκοπιμότητες και κομματικές παρεμβάσεις στην καλλιτεχνική ελευθερία.
Πολιτική Πορεία στο Ρέθυμνο
Η πολιτική ταυτότητα του Μπάμπη Πραματευτάκη σφυρηλατήθηκε μέσα από τους δημοκρατικούς αγώνες και τη σταθερή του επιθυμία για την κοινωνική και πολιτιστική αναβάθμιση του τόπου του. Μετά την οριστική επιστροφή του στο Ρέθυμνο, η ενασχόλησή του με τα κοινά πήρε θεσμική μορφή, καθοδηγούμενη πάντα από τις δημοκρατικές του αρχές:
· Υποψήφιος Δήμαρχος (1986): Ηγήθηκε δικού του, ανεξάρτητου και προοδευτικού συνδυασμού διεκδικώντας τη δημαρχία του Ρεθύμνου. Στον πρώτο γύρο συγκέντρωσε το αξιοσημείωτο ποσοστό 13,37%, λειτουργώντας ως ο καθοριστικός ρυθμιστικός παράγοντας για το αποτέλεσμα του δεύτερου γύρου, όπου εξελέγη δήμαρχος ο Δημήτρης Σκουλούδης.
· Δημοτικός Σύμβουλος: Υπηρέτησε με συνέπεια στα έδρανα του Δημοτικού Συμβουλίου, προσφέροντας την επιστημονική του κατάρτιση ως Πολιτικός Μηχανικός για τα τεχνικά έργα της πόλης και το όραμά του για την πολιτιστική της ανάπτυξη.
Ακόμη και εκτός θεσμικών θέσεων, η πολιτική του παρέμβαση παρέμενε πάντα έντονη. Ασκούσε θαρραλέα κριτική σε κάθε προσπάθεια κομματικής χειραγώγησης της τέχνης, υπερασπιζόμενος το οχυρό της ελεύθερης έκφρασης των πολιτών.
Μεγάλες Δισκογραφικές Συνεργασίες
Στη δισκογραφική του πορεία, ο Πραματευτάκης συνεργάστηκε στενά με κορυφαίους στιχουργούς και ποιητές, ντύνοντας με τις μελωδίες του εμβληματικούς δίσκους:
· Νίκος Μπακογιάννης: Μαζί δημιούργησαν τον ιστορικό αντιστασιακό δίσκο «Χαράματα χτυπούν την πόρτα» (1974), με τις φωνές της Γεωργίας Λόγγου και του Σταμάτη Μελισσηνού.
· Αλέξανδρος Καγιάντας: Συνεργάστηκαν στον μνημειώδη δίσκο «Οι Ρωμηοί» (1973), σε ερμηνεία του Περικλή Περάκη και της Γεωργίας Λόγγου, καθώς και σε λυρικά κομμάτια όπως τα «Θ’ αντέξουμε» και «Κοριτσίστικοι έρωτες».
· Εύα Λίτινα & Ανδρέας Kλησιάρης: Έγραψαν στίχους για δημοφιλή τραγούδια του αρχείου του, όπως τα «Αυτό το γκρίζο δειλινό», «Ένα το παλικάρι» και «Εσύ είσ’ ο Μεσσίας».
Η συνεργασία του με την Εύα Λαδιά
Ξεχωριστό, φωτεινό και αναπάντεχα παραγωγικό κεφάλαιο στην ώριμη πορεία του συνθέτη αποτελεί η βαθιά φιλία και η στενή καλλιτεχνική του συμπόρευση με την έγκριτη Ρεθεμνιώτισσα δημοσιογράφο, ιστορική ερευνήτρια και ποιήτρια Εύα Λαδιά. Η κ. Λαδιά υπήρξε για δεκαετίες η «διακριτική ποιητική φωνή» δίπλα του, αλλά και η άνθρωπος που μέσα από τα εκτενή της αφιερώματα κατέγραψε υποδειγματικά το έργο του για τις επόμενες γενιές.
Μαζί έχουν να παρουσιάσουν έναν πλούσιο, κοινό απολογισμό έργου που ξεπερνά τα 40 χρόνια. Τα μεγάλα συμφωνικά, χορωδιακά και θρησκευτικά έργα που δημιούργησαν ως δίδυμο, καλύπτοντας κάθε εμβληματική στιγμή της Κρήτης, είναι:
1. «Αντιστάσεως Έπος» (2019): Μια μνημειώδης συμφωνική-χορωδιακή σύνθεση διάρκειας 55 λεπτών σε ποίηση της Εύας Λαδιά, γραμμένη για συμφωνική ορχήστρα, μικτή χορωδία, τέσσερις σολίστ και δύο αφηγητές, η οποία συγκλόνισε το κοινό αποτυπώνοντας την αντιστασιακή ψυχή του λαού μας.
2. «Υμνογραφία για τους Τέσσερις Μάρτυρες»: Θρησκευτικό ορατόριο αφιερωμένο στους Πολιούχους του Ρεθύμνου. Για το κορυφαίο αυτό λιμπρέτο, η Εύα Λαδιά τιμήθηκε με την ανώτατη διάκριση της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου.
3. «Σπονδή στο Μεγαλώνυμο Αρκάδι»: Συμφωνικό έργο σε κείμενα και λιμπρέτο της κ. Λαδιά, αφιερωμένο στην εθελοθυσία της ιστορικής Μονής.
4. «Κέντρους Εγκώμιο»: Συμφωνική καντάτα βασισμένη στην ιστορική έρευνα της συγγραφέως για τα 8 ολοκαυτωμένα και μαρτυρικά χωριά του Κέντρους από τα ναζιστικά στρατεύματα κατοχής.
5. «Προμάχων Αίνος»: Χορωδιακό και ορχηστρικό έργο μνήμης για τους ήρωες των Κρητικών Επαναστάσεων.
Η Καινοτομία της «Κρητικής Συμφωνίας» και η Σχέση με την Κύπρο
Μία από τις μεγαλύτερες καινοτομίες του Μπάμπη Πραματευτάκη, που αναγνωρίστηκε διεθνώς, ήταν η ένταξη των παραδοσιακών κρητικών οργάνων (λύρα, λαγούτο, σαντούρι) στο σώμα της κλασικής συμφωνικής ορχήστρας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το έργο του «Η Μάχη της Κρήτης» (1976), βασισμένο σε ποίηση του Δημήτρη Αετουδάκη. Στον δίσκο αυτό ένωσε με απόλυτη αρμονία τη συμφωνική μουσική, τη συγκλονιστική αφήγηση του Μάνου Κατράκη και τη δωρική ερμηνεία του Ψαραντώνη. Το έργο παρουσιάστηκε και διεθνώς, με τη σύμπραξη της ιστορικής χορωδίας του ΑΡΗ Λεμεσού της Κύπρου.
Η αγάπη του για τη Μεγαλόνησο αποτυπώθηκε έντονα και στη μελοποίηση σπουδαίων Κυπρίων λογοτέχνων. Συνδέθηκε με στενή φιλία με την Κύπρια ποιήτρια και πρώην Υπουργό Παιδείας και Πολιτισμού, Κλαίρη Αγγελίδου, μελοποιώντας το εμβληματικό της έργο «Ο γιος μου ο Πενταδάκτυλος» (το οποίο παρουσιάστηκε το 2002 στη Φορτέτζα). Παράλληλα, μελοποίησε ποιήματα της Νίκης Φιλίππου, της Νάγιας Ρούσου και του Ζήνωνα Ζαννέτου, συνθέτοντας το έργο «Η Οδύνη της Αφροδίτης».
Αργότερα, για τις ανάγκες του έργου του «Ενώσεως Κλέος», σχεδίασε ο ίδιος μια πρωτότυπη «Γιγαντόλυρα» (την οποία κατασκεύασε ο ξακουστός οργανοποιός Γιώργος Παπαλεξάκης), αποσκοπώντας στη δημιουργία ενός μόνιμου παραδοσιακού κουαρτέτου εγχόρδων.
Ώριμο Έργο και Προσφορά
Από το 1976, ανέλαβε τη διεύθυνση της Χορωδίας Ρεθύμνου (που εξελίχθηκε σε Δημοτική), έχοντας στο πλευρό του αφιλοκερδώς τις καθηγήτριες πιάνου Δανάη Μαραγκουδάκη και Ρίτα Καρνιωτάκη. Ίδρυσε επίσης τη Δημοτική Πειραματική Συμφωνική Ορχήστρα και ανέλαβε Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Ελληνικού Ωδείου Ρεθύμνου, ενώ συνέχισε να εργάζεται ως μάχιμος πολιτικός μηχανικός.
Όλο του το έργο χαρακτηρίζεται από μια βαθιά ανάγκη να ντύσει με νότες την ιστορική μνήμη της Κρήτης, της Κύπρου και της Ελλάδας. Στα κυριότερα συμφωνικά και χορωδιακά του έργα περιλαμβάνονται:
· «Αντίλαλοι από την Ελλάδα»
· «Θερμοπύλες»
· «Οι Ρωμιοί»
· «Ωδή στη Μάχη της Κρήτης»
· «Kρητική Φαντασία»
· «Ο Θεός αγάπη εστί» (Ορατόριο, παρουσιασμένο με τη Χορωδία του Άρη Λεμεσού)
· «Αδελφή μου Θάλασσα» (Εικονόδραμα)
· «Οδύνη της Αφροδίτης» (σε ποίηση Κυπρίων δημιουργών)
· «Ο γιος μου ο Πενταδάκτυλος» (σε ποίηση Κλαίρης Αγγελίδου)
· «Ραψωδία της Αδελφοσύνης»
· «Αρκαδίου Έπος» / «Σπονδή στο μεγαλώνυμο Αρκάδι» (με την Εύα Λαδιά)
· «Κέντρους Εγκώμιο» (με την Εύα Λαδιά)
· «Αντιστάσεως Έπος» (με την Εύα Λαδιά)
· «Προμάχων Αίνος» (με την Εύα Λαδιά)
· «Υμνογραφία για τους Τέσσερις Μάρτυρες» (με την Εύα Λαδιά)
· «Ποίηση Γυναικών του Ρεθύμνου»
Έγραψε επίσης εξαιρετική μουσική για το θέατρο (όπως για τον «Κατά φαντασίαν ασθενή» του Μολιέρου και το «Φρίξος και Έλλη» του Τ. Μουδατσάκη), προσφέροντας πάντα τις υπηρεσίες του αφιλοκερδώς και στηρίζοντας τους νέους ντόπιους καλλιτέχνες στα πρώτα τους βήματα.
Μουσικολογική Αποτίμηση και Αξιολόγηση του Έργου του
Η μουσική δημιουργία του Μπάμπη Πραματευτάκη δεν αποτελεί απλώς ένα κεφάλαιο της κρητικής ή της ελληνικής μουσικής ιστορίας, αλλά μια ριζοσπαστική γέφυρα ανάμεσα στον δυτικοευρωπαϊκό ακαδημαϊσμό και τη δωρική αυθεντικότητα της ελληνικής παράδοσης. Μέσα από ένα πολυσχιδές έργο, ο συνθέτης διαμόρφωσε ένα απόλυτα προσωπικό, αναγνωρίσιμο μουσικό ιδίωμα.
Αντίθετα με άλλους συνθέτες που χρησιμοποίησαν την παράδοση ως απλή διακοσμητική αναφορά, ο Πραματευτάκης αντιμετώπισε τη λύρα ως ισότιμο σολιστικό όργανο υψηλών δεξιοτεχνικών απαιτήσεων. Η ανάθεση της ερμηνείας σε πρωτογενείς εκφραστές της κρητικής ψυχής (όπως ο Ψαραντώνης) και η σύμπραξή τους με πνευστά και έγχορδα ευρωπαϊκής παιδείας, δημιούργησε ένα συγκλονιστικό ηχητικό αποτέλεσμα.
Το έργο του Πραματευτάκη είναι βαθιά ανθρωποκεντρικό, ιστορικό και βιωματικό. Είτε μελοποιεί το «Λάκκα Σούλι» μέσα στη ζοφερή περίοδο της δικτατορίας, είτε συνθέτει το «Αρκαδίου Έπος», το «Κέντρους Εγκώμιο», τον «Πενταδάκτυλο» και το «Αντιστάσεως Έπος», ο συνθέτης χρησιμοποιεί τη μουσική ως κιβωτό ιστορικής μνήμης.
Οι παρτιτούρες του δεν είναι στατικές· πάλλουν από το δράμα, την εθελοθυσία και το αντιστασιακό φρόνημα. Καταφέρνει να μετατρέψει τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, τους εθνικούς αγώνες και τα ολοκαυτώματα της Κρήτης και της Κύπρου σε παγκόσμια σύμβολα ελευθερίας. Η δομική σύζευξη της συμφωνικής μουσικής με τη θεατρική απαγγελία (όπως η ιστορική συνεργασία με τον Μάνο Κατράκη) προσέδωσε στα έργα του μια μια μοναδική κινηματογραφική και επική διάσταση, καθιστώντας τα άμεσα προσβάσιμα στην ψυχή του ακροατή.
Στο πεδίο της θρησκευτικής μουσικής, με κορυφαίο σταθμό την «Υμνογραφία για τους Τέσσερις Μάρτυρες» (σε λιμπρέτο Εύας Λαδιά), εισήγαγε μια δυτική, μεγαλειώδη πολυφωνική προσέγγιση (ορατόριο) σε θέματα της Ορθόδοξης πίστης, ισορροπώντας με σεβασμό ανάμεσα στην κατάνυξη και τη συμφωνική μεγαλοπρέπεια.
Παράλληλα, η στάση ζωής του –το γεγονός ότι επέλεξε να βιοπορίζεται ως πολιτικός μηχανικός για να διατηρήσει την καλλιτεχνική του ελευθερία αλόβητη από εμπορικές ή πολιτικές σκοπιμότητες– προσδίδει στο έργο του μια ανεκτίμητη ηθική αξία. Προσφέροντας τις συνθέσεις, τη διεύθυνση της χορωδίας και τη διδασκαλία του αφιλοκερδώς, απέδειξε ότι ο πολιτισμός για εκείνον ήταν μια πράξη απόλυτης προσφοράς στην κοινωνία.
Εν κατακλείδι, ο Μπάμπης Πραματευτάκης δικαίως χαρακτηρίζεται ως ένας οικουμενικός δημιουργός με βαθιές τοπικές ρίζες. Κατάφερε να πάρει το «χώμα» και τον πόνο της Κρήτης και της Κύπρου και να τα μεταμορφώσει σε παγκόσμια συμφωνική τέχνη. Η κληρονομιά που αφήνει πίσω του αποτελεί έναν ανεκτίμητο φάρο για τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό, μια σπουδαία σπονδή στην ελευθερία της ανθρώπινης έκφρασης.