Από Εύα Λαδιά

Μου πήρε ώρα να συγκεντρώσω τα στοιχεία που αφορούν έναν ακόμα από τους διαπρεπέστερους δικηγόρους του Ρεθύμνου. Και δικαίωσα απόλυτα τον Κώστα Μαμαλάκη που αναφερόμενος στον Κώστα Αντωνάκη τονίζει:

«Σπουδαίος παράγων του Ρεθύμνου που αποστέργει την προβολή.

Δημοφιλέστατος, τεράστια η επιφάνεια δημοτικότητάς του!».

Και ο γλαφυρός χρονογράφος της σειράς «ΑΝΑΛΕΚΤΑ» προσθέτει:

«Σεμνός, αθόρυβος, ταπεινός και ψυχικά ωραίος, ο δικηγόρος Κώστας Αντωνάκης.

Επιστήμων άριστα καταρτισμένος με βαθιά νομική σκέψη, πνευματικότητα ευρύτητα αντίληψης, ιδέες προοδευτικές, ανθρωπιά, αγάπη απέραντη για τον συνάνθρωπο.

Είμαι βέβαιος, ότι θα προσκρούσω στην εγνωσμένη μετριοφροσύνη του. Και ότι κατά βάθος θα δυσαρεστηθεί από αυτή τη δημοσιότητα…».

Δεν είχε άδικο. Είχα προλάβει να γνωρίσω τον Κώστα Αντωνάκη και ομολογώ ότι με είχε κερδίσει η λεπτότητα και η ευγένεια του ανθρώπου. Μια από τις πολλές αρετές του, που δεν τον εγκατέλειψε ούτε και στις δυσκολότερες στιγμές της ζωής του. Στο ημερολόγιό του που αποτελεί πολύτιμη πηγή για τον ιστορικό μελετητή της εποποιίας στην Αλβανία, αναφέρει πως όταν μεταφέρθηκε τραυματισμένος για εγχείριση στο νοσοκομείο, μια νοσοκόμα, πήγε να τον υποδεχτεί αλλά μόλις τον πλησίασε εκείνος τραβήχτηκε απότομα. Κι όταν εκείνη διαμαρτυρήθηκε, με παράπονο, για την αρκετά προσβλητική κίνηση αυτή, εκείνος κατακόκκινος, έσπευσε να εξηγήσει στην κοπέλα πως δεν ήθελε να τον πλησιάσει για να μην της κολλήσει… ψείρες.

Και τότε η εθελόντρια γελώντας του απάντησε όπως κάθε Ελληνίδα της εποχής: «Εσείς κ. υπολοχαγέ δεν φοβηθήκατε τις σφαίρες και μένα θα με ενοχλήσουν οι ψείρες;».

Ο Αντωνάκης καταγόταν από αγροτική, αλλά πατριαρχική οικογένεια του Μυλοποτάμου, με μεγάλη προσφορά στην πατρίδα. Μετά το Γυμνάσιο, κατάφερε τον άθλο για τις δυσκολίες της εποχής των σπουδών στο Πανεπιστήμιο. Σπούδασε νομικά, εργαζόμενος όπου εύρισκε μεροκάματο. Η δουλειά δεν τον τρόμαξε ποτέ. Ήθελε να είναι αξιοπρεπής και αυτή ήταν η βασική του αρχή, που καθόριζε και τις αποφάσεις του.

Το 1935, επιστρέφει στο Ρέθυμνο και αρχίζει να δικηγορεί. Αν και χαμηλών τόνων ο νεαρός δικηγόρος, πολύ σύντομα αρχίζει να ξεχωρίζει στο χώρο του και να κερδίζει την εκτίμηση βετεράνων συναδέλφων του με την επιστημονική του κατάρτιση, την επιμέλεια και τις ικανότητές του. Ο κύκλος των εργασιών του αρχίζει να διευρύνεται κι εκείνος νιώθει σαν ευλογία Θεού τις πρώτες αυτές επιτυχίες και την γενική καταξίωση που ακολουθεί.

Η μοίρα του πάντως μεθοδεύει και άλλους τομείς δράσης, γι’ αυτόν, αφού ζει όλα τα μεγάλα γεγονότα της εποχής του. Δικτατορία Μεταξά, Μέτωπο στην Αλβανία, Κατοχή, Αντίσταση, Απελευθέρωση, χούντα των συνταγματαρχών, μεταπολίτευση Και εκούσια είτε ακούσια, δεν μένει αμέτοχος.

Πρωτεργάτης στην παιδική στέγη

Ήταν ένας άνθρωπος γεμάτος λεπτά αισθήματα αν κρίνουμε και από τη θητεία του στην Παιδική Στέγη, όπου ήταν το δεξί χέρι του παπα-Γιάννη Πίτερη.

Δεν υπάρχει τομέας κοινωνικής δράσης να απουσιάζει ο Κώστας Αντωνάκης. Και ποτέ του δεν πρόβαλε ο ίδιος τις προσφορές του αυτές. Αντίθετα τον ενοχλούσε κάθε αναφορά στο πρόσωπό του.

Αυτός ήταν ο Κώστας Αντωνάκης που γεννήθηκε στις Ρούπες το 1907 και πέθανε στο Ρέθυμνο στις 15 Δεκεμβρίου 1990.

Στον επικήδειο που εκφώνησε στην κηδεία του ο πρώην πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Ρεθύμνου, Γιώργος Δρανδάκης, αναφέρει μια λεπτομέρεια που ασφαλώς καθόρισε την πορεία ζωής του σημαντικού Ρεθεμνιώτη δικηγόρου και έφεδρου αξιωματικού.

Όταν ήταν μικρός, τον είχαν τάξει οι γονείς του να εργαστεί στο Αρκάδι. Την εποχή που ο μικρός εκπλήρωνε το τάμα, συνέπεσε να γράφει ο Τιμόθεος Βενιέρης «Το Αρκάδι δια μέσου των αιώνων». Όταν ο φωτισμένος εκείνος δεσπότης, που μας διέσωσε πολύτιμες μαρτυρίες για το θρυλικό ολοκαύτωμα, διαπίστωσε ότι ο μικρός ήταν χαρισματικά καλλιγράφος, αποφάσισε να του αναθέσει να καθαρογράφει τις σημειώσεις του.

Ο μικρός δέχτηκε με ευγνωμοσύνη αυτή την ιδιαίτερη τιμή. Και φαίνεται πως η ενασχόληση τούτη, επηρέασε τα πατριωτικά του φρονήματα και τη σχέση του με την εκκλησία που ήταν ιδιαίτερα στενή.

Κορυφαίος αντιστασιακός

Αμέσως μόλις αφυπνίζουν τα γεγονότα την πολιτική του συνείδηση, τάσσεται άλλους συναδέλφους του, στον προοδευτικό χώρο. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος εμπνέει και τον νεαρό δικηγόρο που γίνεται αφοσιωμένος οπαδός του. Η μεταξική δικτατορία τον βρίσκει απέναντι. Κατά περίεργη συγκυρία τον βλέπουμε να δεσπόζει στα γεγονότα της πρώτης μέρας του πολέμου στο Ρέθυμνο σε πολλές αναφορές. Ο ίδιος τα περιγράφει στο ημερολόγιό του. (εκδόσεις Χαλκιαδάκη 1988).

Γράφει σχετικά στα ΑΝΑΛΕΚΤΑ του ο Κώστας Μαμαλάκης:

«Σαν έφεδρο αξιωματικό θυμάμαι τον Κώστα Αντωνάκη το 1940, εύψυχο, αισιόδοξος και πάντα γελαστό, στα υψώματα του «Μπουντανόρ» τα ποτισμένα με αίμα του Ρεθύμνου, να μάχεται σαν Μυλοποταμίτης, όρθιος. Με το χρυσό αριστείο ανδρείας τιμήθηκε…».

Στο ημερολόγιό του ο Κώστας Αντωνάκης αναφέρεται με λεπτομέρειες στο 44ο Σ. Π. και στην πολεμική δράση του 1940. Κανένας δεν λείπει από τις αναφορές του. Εκτός από τον …ίδιο. Σε μια μάχη τραυματίζεται και οδηγείται στο νοσοκομείο, όπου χάρις σε δυο επιστήμονες, που με ευγνωμοσύνη αναφέρει, έγινε με επιτυχία η εγχείρησή του και του αφαιρέθηκαν από τραύμα του δεξιού χεριού δυο κομμάτια βλήματα όλμων. Η αποθεραπεία του έγινε στο Αρεταίειο Νοσοκομείο στην Αθήνα. Αυτή είναι και η μοναδική, ελάχιστη αναφορά που κάνει στο ημερολόγιό του γύρω από τον ίδιο. Όλα τα άλλα αναφέρονται στο Σύνταγμα και στη γενναία δράση των συστρατιωτών του. Το τραύμα του όμως τον ταλαιπώρησε, στην μετέπειτα ζωή του.

Αναφέρει σχετικά στον επικήδειο ο αείμνηστος Γιώργος Δρανδάκης:

«Σεμνός όπως ήταν απέφευγε το θόρυβο γύρω από τη συμμετοχή του στον ελληνοϊταλικό πόλεμο της Αλβανίας. Δικαιολογημένα όμως αισθανόταν κρυφή περηφάνια για το στάδιο αυτό της ζωής του. Στο μέτωπο υπηρέτησε ως έφεδρος αξιωματικός. Διετέλεσε διμοιρίτης και διοικητής λόχου. Τραυματίστηκε σοβαρά στο χέρι και το τραύμα του τον δυσκόλευε στο γράψιμο σε όλη την υπόλοιπη ζωή του. Ο διοικητής της μονάδας του, ηρωικός συνταγματάρχης Πέτρος Παναγιωτάκης, έτρεφε απεριόριστη εκτίμηση και εμπιστοσύνη σ’ αυτόν. Του ανέθετε επικίνδυνες αποστολές, τις οποίες έφερε με επιτυχία εις πέρας».

Η Εθνική Αντίσταση τον κερδίζει από τους πρώτους και βλέπουμε το όνομά του σε διάφορα γεγονότα που αναφέρει με επιστημονική θα λέγαμε πληρότητα ο Μάρκος Πολιουδάκης στο βιβλίο του «Εθνική Αντίσταση».

Στην απελευθερωτική προκήρυξη προς το λαό του Ρεθύμνου, της Νομαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ, με ημερομηνία 13 Οκτωβρίου 1944, βλέπουμε και τη δική του υπογραφή πλάι στων άλλων κορυφαίων της Αντίστασης, Γιώργη Αγγελιδάκη, Γιώργη Κλάδου, Ανδρέα Κουτρουμπά, Νίκου Μυλωνάκη κ.α.

Πρόλαβε τα χειρότερα

Η τοποθέτησή του ως φρούραρχου Ρεθύμνου με την απελευθέρωση, θεωρούμε ότι συνέβαλε τα μέγιστα στο κλίμα μετριοπάθειας που επικράτησε χωρίς τις εντάσεις στον καταστρεπτικό βαθμό που είχαμε στην άλλη Ελλάδα, όπου ο εμφύλιος σπαραγμός κηλίδωσε την ελληνική ιστορία και τους αγώνες κατά του κατακτητή.

Η πραότητα, η σύνεση, η ικανότητα του Αντωνάκη να γεφυρώνει χάσματα, συνέβαλαν ώστε μεμονωμένα περιστατικά βίας, να περιλαμβάνει η περίοδος αυτή. Αν μάλιστα έλειπε κι ένα πρόσωπο γνωστό και μη εξαιρετέο σε όλους τους παλιούς Ρεθεμνιώτες, που ατιμώρητο σκότωνε, βίαζε και μόνο η θεία Δίκη τον τιμώρησε κατά τα έργα του, πολύ αργότερα, ίσως να μην είχαμε και αυτά τα λίγα θύματα του εμφυλίου.

Χάρις στον Κώστα Αντωνάκη πέρασε ανώδυνα σχετικά η δύσκολη αυτή περίοδος και αμέσως μετά τον βλέπουμε να πρωτοστατεί σε κάθε κοινωνικό αγώνα για να μπορέσει η πόλη να σταθεί αναπτυξιακά και να ενταχθεί σε τροχιά προόδου.

Για το λόγο αυτό στηρίζει τον παπα-Γιάννη Πίτερη με θέρμη. Οι δυο τους τραβούν το «γερό κουπί» για να σταθεί και να προσφέρει η Παιδική Στέγη.

Απειλές από το παρακράτος

Με άλλες προοδευτικές δυνάμεις, πρωτοστατεί για τη δημιουργία στο Ρέθυμνο τοπικής οργάνωσης του σοσιαλιστικού κόμματος Ε.Λ.Δ. του καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και μεγάλου οραματιστή Αλέξανδρου Σβώλου.

Εδώ θα σταθούμε σε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από τον επικήδειο του κ. Γιώργη Δρανδάκη που μας δίνει έστω και τόσο διακριτικά τις ταλαιπωρίες που αντιμετώπισε στη συνέχεια ο Κώστας Αντωνάκης, λόγω του θάρρους του, να υπερασπίζεται τις επιλογές του.

«Διαβολές, επαγγελματικές υπονομεύσεις, απειλές από παρακρατικές οργανώσεις και συγκαλυμμένες ή και απροκάλυπτες επεμβάσεις κρατικών αρχών έπλεξαν ένα ασφυκτικό πλαίσιο γύρω από το πρόσωπο του Αντωνάκη. Κι όμως με τη σύνεση και την καρτερία του αντεπεξήλθε στις αντίξοες αυτές συνθήκες μένοντας σταθερός στον πολιτικό και κοινωνικό του προσανατολισμό.

Σε ώρες κρίσιμες για το έθνος κι ενώ το παρακράτος οργίαζε, δεν δίστασε να θέσει υποψηφιότητα βουλευτή, με τις προοδευτικές δυνάμεις, αψηφώντας τις δυσμενείς επιπτώσεις στο επαγγελματικό επίπεδο και τους ποικίλους κινδύνους που εγκυμονούσε η επιλογή του αυτή και τις οικονομικές θυσίες που συνεπαγόταν. Όλο αυτό το πλέγμα των δυσμενών και επικίνδυνων συνθηκών, δεν μπορούν να το συνειδητοποιήσουν παρά μόνο όσοι το έζησαν. Τελικά το πολιτικό αισθητήριό του τον οδήγησε στην αρχική επιλογή του της φιλελεύθερης ιδεολογίας…».

Μεγάλη κοινωνική δράση

Μεγάλη και η κοινωνική του δράση.

Διαβάζουμε στα «ΑΝΑΛΕΚΤΑ» του Κώστα Μαμαλάκη:

«Πολλά οφείλει η πόλη στον Κώστα Αντωνάκη. Διακριτικά αθόρυβα, μυστικά σχεδόν, θα ‘λεγα προσφέρει μεγάλες και πολλές υπηρεσίες στο σύνολο, που επιθυμεί να μένουν απαρατήρητες, θυσιάζοντας και τον ελάχιστο χρόνο ανάπαυσής του -είναι έγκριτος δικηγόρος- για να ανταποκριθεί με ζήλο, στις τόσες ευθύνες που έχει επωμισθεί.

Συνεχώς επιστρατεύεται και του είναι αδύνατο από φιλοτιμία και πόθο προσφοράς να αρνηθεί. Ήδη είναι:

Πρόεδρος του παραρτήματος της Εταιρείας Ελληνικών Σπουδών. Υψηλοί είναι οι στόχοι της εταιρείας αυτής. Η έρευνα και η μελέτη κατά περιοχές της χώρας των διαφόρων ζωτικών προβλημάτων ανάπτυξης.

Αντιπρόεδρος της εταιρείας προστασίας αποφυλακιζομένων.

Μέλος της Εφορείας της Δημόσιας Βιβλιοθήκης.

Μέλος του Συμβουλίου Συνδέσμου Διαδόσεως Καλών Τεχνών (ωδείο – καλλιτεχνική σκηνή).

Πρόεδρος Σχολικής Εφορείας Α’ Λυκείου.

Πρόεδρος Συλλόγου Γονέων και Κηδεμόνων Α’ Λυκείου και μέλος εκκλησιαστικού συμβουλίου του ιερού ναού (Κυρίας των Αγγέλων).

Προχθές μάλιστα διάβασα σε εφημερίδα ότι τον εξέλεξαν οι έφεδροι αξιωματικοί σαν μέλος επιτροπής του οικοδομικού των συνεταιρισμού…».

Δημοτικός σύμβουλος

Τέλος με μεγάλη άνεση εξελέγη δημοτικός σύμβουλος σε προοδευτικό ψηφοδέλτιο της εποχής και από τη θέση αυτή πρόσφερε πολύτιμες υπηρεσίες με την ευθυκρισία και ορθοφροσύνη του στον Δήμο Ρεθύμνης, τον οποίο αργότερα υπηρέτησε και ως νομικός σύμβουλος επί σειρά ετών…

Εύστοχα είχε σκιαγραφήσει στον επικήδειο την προσωπικότητα του Αντωνάκη, ο Γιώργος Δρανδάκης λέγοντας μεταξύ άλλων:

«Την αγάπη της Ρεθεμνιώτικης κοινωνίας απέσπασε με τις αρετές του, την καλοσύνη του, την ακεραιότητά του, την ειλικρίνεια, την ευσυνειδησία, τη μετριοπάθεια και τη μετριοφροσύνη του, με την υποδειγματική, χωρίς ακρότητες άσκηση της δικηγορίας. Στα 55 περίπου χρόνια, που άσκησε τη δικηγορία δεν ξέρω αν έκανε έστω κι έναν εχθρό. Οι υποθέσεις που χειρίστηκε αριθμούνται σε χιλιάδες, κατόρθωσε όμως μέσα στην έξαψη, που δημιουργούν οι διαφορές των διαδίκων, να διατηρεί πάντα την αυτοκυριαρχία και την ηρεμία του και να μεταδίδει στους πελάτες του και στους αντιδίκους των, το πνεύμα συμφιλιώσεως και ειρηνεύσεως που ανάβλυζε από τον εσωτερικό κόσμο του.

Ως δικηγόρος ήταν, χωρίς αμφιβολία από τους διαπρεπέστερους συναδέλφους, που υπήρξαν μέλη του Δικηγορικού Συλλόγου Ρεθύμνου. Με πλήρη νομική κατάρτιση, επιμελής, ακούραστος μελετητής και ερευνητής με ωραία και επιβλητική εμφάνιση, ικανός ομιλητής με ύφος γλαφυρό στον προφορικό και γραπτό λόγο διέπρεψε σε όλους τους κλάδους του δικαίου. Κατά τη μακρά σταδιοδρομία του πήρε μέρος σε πολλές μεγάλες πολιτικές και ποινικές δίκες.

Στο Δικηγορικό Σύλλογο Ρεθύμνου πρόσφερε πρόθυμα τις υπηρεσίες του και ως μέλος της διοικήσεως του συλλόγου και ως πρωτεργάτης και επί δεκαετίες πρόεδρος του Ταμείου Προνοίας δικηγόρων Ρεθύμνου. Υπήρξε από τους ιδρυτές του Ταμείου Προνοίας και από τους συντάκτες του καταστατικού του.

Στις τοπικές εφημερίδες των τελευταίων 50 χρόνων έχει δημοσιεύσει πολλές συνεργασίες του. Πολιτικά άρθρα, κριτικές και παρουσιάσεις βιβλίων, νεκρολογίες.

Για μικρό διάστημα εξέδωσε τοπική εφημερίδα του κόμματος της Ε.Λ.Δ. Οι εφημερίδες τον θεωρούσαν πολύτιμο συνεργάτη, γιατί το ύφος του ήταν γλαφυρό και ελκυστικό…».

Μια λαμπρή οικογένεια

Ο άξιος αυτός άνθρωπος ευτύχησε να συνδέσει τη ζωή του με μια εκλεκτή κυρία που προσωπικά τη θαύμαζα για τη λεπτότητα και την ευγένεια που τη διέκρινε. Μια κυρία που δεν έπαυσε να αναφέρεται με συγκίνηση στο σύζυγό της, μια αρχόντισσα που με την παρουσία της κοσμούσε κάθε εκδήλωση που θα τη συναντούσες. Και καμάρωνε μαζί της τα παιδιά τους.

Η ζωή επεφύλαξε στον Κώστα Αντωνάκη και πικρά ποτήρια που ήπιε όμως με χριστιανική στωικότητα και μεγάλη αξιοπρέπεια. Κι έτσι έμεινε στη μνήμη μας.

Ειλικρινά δεν υπάρχει ιδανικότερος επίλογος του ταπεινού αφιερώματος αυτού, από το τελείωμα της αναφοράς στα ΑΝΑΛΕΚΤΑ του Κώστα Μαμαλάκη:

«Θεωρήσαμε καθήκον να επισημάνουμε τις αθόρυβες προσφορές στην πόλη, του Κώστα Αντωνάκη και να σκιαγραφήσουμε, αχνά με λόγια λίγα την έντονη προσωπικότητά του. Την προσωπικότητα αυτού του μειλίχιου, αυτοδημιούργητου, αγνού, τίμιου, εκλεκτού και υπεράξιου παιδιού της μεγαλύτερης επαρχίας του Νομού μας: Του εύανδρου Μυλοπόταμου…».

The post Κώστας Φρ. Αντωνάκης appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

του Μανόλη Κουτσουράκη

(Προλεγόμενα)

Τα στοιχεία που ακολουθούν, τα βρήκα γραμμένα σ’ ένα τετράδιο, τα είχε δε
συλλέξει ο πατέρας μου Μιχαήλ Χαραλάμπους Κουτσουράκης, εγγονός του Γεωργίου
Κουτσούρη, άγνωστο πριν από πόσα χρόνια (70, ίσως και περισσότερα), από διηγήσεις
γεροντότερων. Τα στοιχεία τούτα, ασφαλώς και είναι αληθινά, για να αποκτήσουν όμως
ιστορική βαρύτητα και αξία, πρέπει να τεκμηριωθούν, να επαληθευτούν και να
συσχετισθούν με άλλα γενικότερα γεγονότα. Το κυριότερο κενό της αφήγησης τούτης, είναι
η έλλειψη χρονολογιών που ασφαλώς δεν θα μπόρεσε να συλλέξει και αναφέρει.
Τα γεγονότα που ακολούθησαν την Επανάσταση του 21 στην Κρήτη, οι φοβερές
καταστροφές, η πυρπόληση χωριών, οι τρομερές σφαγές των αμάχων, οι λεηλασίες από τα
Τουρκοαιγυπτιακά στρατεύματα, οι αιχμαλωσίες γυναικόπαιδων και η διάθεσή των στα
σκλαβοπάζαρα της ανατολής, ασφαλώς πολύ λίγο περιθώριο άφηναν για τη συλλογή
γραπτών ιστορικών στοιχείων και ντοκουμέντων για την αναμφισβήτητη χρησιμοποίησή
των. Πολύ περισσότερο, εφόσον ο Γεώργιος Κουτσούρης, δεν ήταν ένας από τους μεγάλους
στρατιωτικούς ηγέτες των Κρητικών αγώνων, οπότε θα ήταν ευρύτατα γνωστός και θα
είχαμε μαρτυρίες από πολλές πηγές, αλλά από τους λεγόμενους, μικροκαπετάνιους, επί
κεφαλής μικρών και ευέλικτων στρατιωτικών τμημάτων, αποτελούμενα κυρίως, από
στρατιώτες συγχωριανούς και από γειτονικά χωριά. Γεγονός πάντως αναμφισβήτητο είναι
ότι ο Γεώργιος Κουτσούρης, ο παππούς του πατέρα μου Μιχαήλ Χαρ. Κουτσουράκη, που
πέθανε το 1938 εις ηλικίαν 60 ετών, περίπου, ήταν ο πρωτοκαπετάνιος του χωριού του, του
Ατσιπόπουλου, στο μεγάλο σηκωμό του 1821, και όπως αναφέρει και ο Κριτοδουλίδης,
στην Ιστορία των Επαναστάσεων της Κρήτης, στη σελίδα 799 και πληρεξούσιος της
επαρχίας Ρεθύμνης. Ο πατέρας μου μάλιστα είχε στα χέρια του ομόλογα της
επαναστατικής επιτροπής, που αντιπροσώπευαν σεβαστά χρηματικά ποσά, με τα οποία ο
Γ. Κουτσούρης είχε δανείσει τον Κρητικό αγώνα. Αυτά του τα ζήτησε κάποτε συγγενικό του
πρόσωπο, για να ρωτήσει τι αντιπροσώπευαν, χωρίς όμως και να του τα επιστρέψει,
προφασιζόμενος ότι τα έχασε.
Αντιγράφω στη συνέχεια, από το τετράδιο τα σχετικά στοιχεία, όπως ακριβώς είναι
γραμμένα, αλλάζοντας μόνο το καθαρευουσιάνικο λεκτικό και διορθώνοντας και την
ορθογραφία.

ΜΑΝΩΛΗΣ Μ. ΚΟΥΤΣΟΥΡΑΚΗΣ
ΑΘΗΝΑ 1993

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΗΣ

Κατά το έτος 1821, πολλοί Χριστιανοί που δεν μπορούσαν να υποφέρουν τα τόσα
μαρτύρια που τους έκαναν οι Τούρκοι, αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, να
παίρνουν τα βουνά και να ενώνονται με τους επαναστάτες. Κείνο τον καιρό, σώματα των
Οθωμανών, οι λεγόμενες Ζουρίδες, αποτελούμενα από 8 έως 10 άνδρες, με αρχηγό ένα
Γιαννίτσαρο, έμπαιναν στα διάφορα χωριά, υποχρέωναν τους χωρικούς να σφάζουν
πρόβατα, προσκαλούσαν τους κατοίκους με τις γυναίκες και τα κορίτσια τους, έστηναν
χορό στο καλύτερο σπίτι του χωριού, ανάγκαζαν τις μεν πιο όμορφες από αυτές να
διασκεδάζουν μαζί των, τους δε άνδρες να τους περιποιούνται.
Κείνη την εποχή οι Ατσιπουλιανοί, Γεώργιος Κουτσούρης και Ιωάνης Σκορδίλης,
άφησαν τα σπίτια τους, πήραν τα όπλα τους και ενώθηκαν με τους επαναστάτες, που είχαν
αποκλείσει τους Οθωμανούς στο φρούριο της Ρεθύμνης. Μετά την άφιξη οκτώ χιλιάδων
Αλβανών, που ήρθαν σε ενίσχυση των πολιορκουμένων, έσπασαν τον κλοιό και απώθησαν
τους Χριστιανούς μέχρι τα βουνά της Ασή Γωνιάς, φονεύοντες, πυρπολούντες και
λεηλατούντες. Ο Θεός όμως που πάντα βοηθάει τους Χριστιανούς, έστειλε μια ομίχλη τόσο
πυκνή, που οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να διακρίνουν το δάκτυλό τους. Οι Τούρκοι
σταμάτησαν την περαιτέρω καταδίωξη των Χριστιανών, παίρνοντες μαζί τους υπέρ τα
εκατό γυναικόπαιδα, αφού άφησαν εις το πεδίο της μάχης πάνω από 150 νεκρούς.
Μεταξύ των αιχμαλώτων ήταν και η Σοφία Καλογένητου, από το Ατσιπόπουλο, η
μητέρα της, (δεν αναφέρεται το όνομά της) και ο μικρός αδελφός της, ενός έτους.
Την επομένη, οι μεν Χριστιανοί μπήκαν στην επαρχία Σφακίων, οι δε Οθωμανοί στα
Χανιά. Και τα μεν λάφυρα τα μοιράστηκαν μεταξύ τους, τους δε αιχμαλώτους τους
πούλησαν στην αγορά. Μεταξύ των αγοραστών ήταν και ένας Αλβανός Γιαννίτσαρος,
Μπεκίρης ονομαζόμενος (Μπεκίραγασής) περίφημος για την ανδρείαν του, που αγόρασε
τη Σοφία Καλογένητου μαζί με τη μητέρα της και τον αδελφό της. Μη υποφέροντας όμως
τα κλάματα του παιδιού, το έσφαξε και τόδωσε στη μητέρα του. Ο Μπεκίρης έμαθε πως η
Καλογένητου κατάγονταν από το Ατσιπόπουλο και ότι ήταν κάτοχος αρκετής περιουσίας.
Ανεχώρησε αμέσως για το Ρέθυμνο, άφησε τη μητέρα στο Ατσιπόπουλο, για να επιτηρεί
την περιουσίας της και ήρθε με τη μικρή Σοφία στην Επισκοπή Ρεθύμνης, επί κεφαλής 600
Αλβανών.
Ο Γεώργιος Κουτσούρης περιφερόμενος μετά των επαναστατών των επαρχιών
Σφακίων και Κισσάμου, έλαβε μέρος εις την πολιορκία της Γραμπούσας και ήταν από τους
πρώτους που μπήκαν στο φρούριο.
Μετά την κατάληψη της Γραμπούσαν, γύρισε στο Ατσιπόπουλο, από δε το χωριανό
του Χατζή-Γιώργη Παπαλέξη έμαθε περισσότερα για την κατάσταση στην επαρχία
Ρεθύμνης, όσο και για την αιχμαλωσία της Σοφίας Καλογένητου από το Μπεκίρη. Αφού
εσυζήτησαν με ποιο τρόπο θα μπορέσουν να πάρουν πίσω τη Σοφία Καλογένητου,
εσυμφώνησαν πως ο μοναδικός τρόπος ήταν να φονευθεί ο Μπεκίρης πρώτα. Ο Γ.
Κουτσούρης έστειλε το Χατζή Γιώργη Παπαλέξη για να προσπαθήσει να έρθει σε
συνενόηση και επαφή με τη Σοφία.

(σημ: η κατάληψη της Γραμπούσας έγινε στις 20 Αυγούστου του 1924, επομένως η
Σοφία έπρεπε να ήταν τότε γύρω στα 11-12 χρόνια). Εκείνος δε εσχημάτισε μικρό σώμα
από τους Ιωσήφ Γουμενάκη από το Ροδάκινο, Μηνά Παπαδάκη από το Μούντρος και
Μιχάλη Φουντουλάκη από τα Ρούστικα, και αναχώρησαν για την Επισκοπή.
Το σπίτι του Μπεκίρη ήταν στο μέσον του χωριού, είχαν δε συνεννοηθεί με τη μικρή
να περιμένουν να κοιμηθεί ο Μπεκίρης για να αρχίσει η επιχείρηση. Πέρασαν από το σπίτι
δυο φορές και η μικρή τους έλεγε το σύνθημα «πορτοκάλι», σημείον κινδύνου. Την Τρίτη
όμως τους είπε το αναμενόμενο «λεμόνι», σημείον πως ο Γιαννίτσαρος είχε κοιμηθεί.
Μπήκαν στο σπίτι, πήραν τη μικρή, μαζί με άλλες δυο γυναίκες σκλάβες από την Κάσσο κι
έφυγαν.
Σαν έφτασαν εις τη θέση μεζάρια, η μικρή ερώτησε αν εσκότωσαν τον Μπεκίρη. Σε
αρνητική δε απάντηση, η Σοφία, δείχνοντας αρκετή οριμότητα, είπε ότι θα γυρίσει πίσω,
γιατί ο Μπεκίρης θα σκοτώσει τη μάννα της και τις υπόλοιπες σκλάβες που είχε στην
κατοχή του. Ο Γ. Κουτσούρης, φαίνεται πως εξεπλάγη από τη φρόνιμη σκέψη της Σοφίας
και είπε στους συντρόφους του να τον περιμένουν για ορισμένη ώρα κι αν δεν γυρίσει
μέχρι τότε, να φύγουν… Γυρίζει πίσω, μπαίνει στο σπίτι του Γιαννίτσαρου, τον βρίσκει
κοιμώμενο και με το γιαταγάνη του του κόβει την κεφαλή του.
Το αίμα έτρεξε ποτάμι και πέρασε στο υπόγειο που είχε κλεισμένες τις σκλάβες, και
που νόμισαν, όπως ήταν σκοτάδι, πως ο Γιαννίτσαρος έπαιρνε το λουτρό του. ο Γ.
Κουτσούρης έφυγε, κρατώντας στο χέρι του μόνο τη λαβή του γιαταγανιού του, γιατί ο
γιαννίτσαρος, πριν πεθάνει, πρόλαβε κι άρπαξε το γιαταγάνι από την κόψη, πάλαιψε
απεγνωσμένα, σπάζοντάς το με το χέρι του. Στη συνέχεια, βρίσκει τους συντρόφους του και
αναχωρούν για τον Κάστελλο Αποκορώνου, σε λίγες μέρες δε, αναχωρούν για τη Μήλο.
(Σημ: δεν αναφέρεται πόσον καιρό έμειναν στη Μήλο, καθώς και το ότι, η Σοφία
Καλογένητου, ήταν η μετέπειτα Σοφία, σύζυγος Γεωργίου Κουτσούρη. Εντεύθεν και το πολύ
συνηθισμένο όνομα, Σοφία, που συναντάται σε όλες τις οικογένειες – απογόνους του Γ.
Κουτσούρη).
Κατόπιν επέστρεψε από τη Μήλο και ενώθηκε με τους επαναστάτες. (Δεν
αναφέρεται μετά από πόσον καιρό και ποια χρονολογία).
Κατά τον χρόνο τούτο, (σημ: δηλαδή κατά το 1821) έφτασε από την Ελλάδα
εθελοντής, του οποίου το όνομα δεν μπόρεσα να μάθω, επικεφαλής 70 ανδρών.
Οι εθελοντές αυτοί ήρθαν στου Γάλλου και ενώθηκαν με το επαναστατικό σώμα των
Ρεθεμνιωτών, υπό την αρχηγία του Γεωργίου Τσουδερού, Γεωργίου Κουτσούρη, Ιω.
Σκαλίδη, Μανούσου Μανουσάκη και άλλων. Το σώμα τούτο αποτελούνταν από τους
εκλεκτότερους αγωνιστές της επαρχίας Ρεθύμνης. Η συνάντηση έγινε στο σπίτι του
Συνάναγα, στου Γάλλου, για να συζητήσουν με ποιο τρόπο θα αντιμετωπίσουν τους
Οθωμανούς, που, με ορμητήριο το φρούριο Ρεθύμνης, έκαναν επιδρομές, στα χωριά και
ερήμωναν την ύπαιθρο από την αρχηγία του Αλμπάνη. Στη σύσκεψη τούτη αποφασίστηκε,
ο μεν Τσουδερός και Σκορδίλης να καταλάβουν την επίκαιρη θέση Μοναχή Ελέ, έξω από το
χωριό Σωματά, για να αποκόψουν την υποχώρηση των Τούρκων, ο αρχηγός των εθελοντών
με τους 70 να καταλάβουν τη θέση Τράπεζα, έξω από το χωριό Κάστελλο είκοσι περίπου τη

θέση Αρμό, μεταξύ Ατσιποπούλου – Γάλλου, μόλις δε διαβεί το σώμα των Τούρκων να
σηκώσουν σημαία συνθηματικά, για να ειδοποιηθούν οι λοιποί, ο δε Γεώργιος
Κουτσούρης, με 21-30 να καταλάβει τη θέση Ξερόκαμπος και να αναπτύξει τους πολεμιστές
του αραιωμένους, μετά δε την έναρξη της μάχης να σηκώσει καθένας τους σημαία, ώστε
να παραπλανήσουν τους Τούρκους και να νομίσουν ότι μάχονταν με πολλούς πολεμιστές.
Μερικοί ήσαν κρυμμένοι σε διάφορες θέσεις κι έβλεπαν τους Τούρκους να πλησιάζουν,
που τους υπολόγιζαν πάνω από 1.500, έχοντες επικεφαλής του Αλμπάνη και το Σούμπαση.
Άμα τελείωσε η διάβαση των Οθωμανών, οι ευρισκόμενοι εις τη θέση Αρμός, ύψωσαν τη
σημαία, το συμφωνημένο σημείο και αμέσως οι λοιποί περί την Τράπεζα, ύψωσαν και
αυτοί σημαία, σημείο έναρξης της μάχης. Οι Τούρκοι αμέσως παρατάχτηκαν σε μάχη,
βλέποντας όμως τόσες πολλές σημαίες εις τη θέση Ξερόκαμπος και νομίζοντες πως έχουν
να αντιμετωπίσουν χιλιάδες επαναστάτες και πως από παντού είναι περικυκλωμένοι,
ετράπησαν σε άτακτη φυγή, καταδιωκόμενοι και φονευόμενοι από τους Χριστιανούς. Εις
την θέση Μοναχή Ελέ, οι Τούρκοι, επικεφαλής έχοντες τον Αλμπάνη, επροσπάθησαν
επανειλημμένως να σπάσουν τον κλοιό, αλλά αποκρούστηκαν από το σώμα των
Τσουδερού και Σκορδίλη. Βλέποντες οι Οθωμανοί πως ήσαν από παντού κυκλωμένοι και
πως ήταν αδύνατον να φύγουν από το μέρος εκείνο, κατευθύνθηκαν προς Αρμένους και
από μέρος αφύλακτο, μέσω του χωριού Καρέ, έφυγαν για το Ρέθυμνο. Ο Αλμπάνης, σαν
έφτασε στο Ρέθυμνο, ξαναγύρισε πίσω και πήρε μέρος ξανά στη μάχη. Βρέθηκεν όμως
αντιμέτωπος με τον Βασίλειο Μυστρή, ο οποίος άδειασε το όπλο του εναντίον του
Αλμπάνη, χωρίς να τον βλάψει εκείνος όμως πρόλαβε και αντιπυροβόλησε και σκότωσε τον
δυστυχή Μυστρή.
Στη μάχη τούτη σκοτώθηκαν περισσότεροι από 150 Τούρκοι, έφησαν στο πεδίο της
μάχης (σημ: προφανώς, λάφυρα). 400 άλογα, έπιασαν δε ζωντανό το Σούμπαση, τον οποίο
και στη συνέχεια εφόνευσαν. Από τους Χριστιανούς σκοτώθηκαν 4-5. Στη συνέχεια
αποσύρθηκαν στα Ρούστικα που και μοιράστηκαν τα λάφυρα. Κατά την εποχήν εκείνη
1821; Εις το Ρέθυμνο είχε πέσει φοβερή επιδημία πανούκλας κι εθέριζε τους κλεισμένους
στην πόλη, Χριστιανούς και Τούρκους.
Ο Οσμάν πασάς έστησε τις σκηνές του έξω από την πόλη στο λόφο του Ευληγιά, με
στρατό και με τις οικογένειές τους, για να φύγουν από τη μολυσμένη ατμόσφαιρα της
πόλης. Οι Επαναστάτες, χίλιοι περίπου τον αριθμό, επετέθησαν εναντίον τους και τους
ανάγκασαν να μπουν στην πόλη, χωρίς να μπορέσουν να αντιπαραταχθούν. Τόση ήταν η
σύγχυσή τους, ώστε άφησαν ανοιχτή την ανατολική πύλη, της άμμος την πόρτα. Στη μάχη
τούτη πήραν μέρος και οι Γεώργιος Κουτσούρης, Ι. Σκορδύλης, Γεώργιος Σκανδάλης, Πέτρος
Μαρκουλάκης και Μιχαήλ Φουντούλης, που κυνηγόντας τους Τούρκους, μπήκαν μέσα στην
πόλη από την ανοιχτή πύλη κι έφτασαν μέχρι τα νταπακαριά. (Σημ: είναι περίεργη αυτή η
αναφορά, αφού γνωρίζουμε πως τα νταπακαριά βρίσκονταν στην περιοχή του Κουμπέ, στα
δυτικά της πόλης. Πως έγινε, ώστε περπατώντας, μες στην πόλη, να βρεθούν στα
νταπακαριά, που βρίσκονται δύο χιλιόμετρα περίπου δυτικά της πόλης. Μόνη λογική
εξήγηση θα ήταν η ύπαρξη νταπακαριών και ανατολικά της πόλης.) Φοβήθηκαν όμως την
καταστρεπτική αρρώστεια και γύρισαν πίσω, παίρνοντας μαζί τους και αρκετά μεγάλη

ποσότητα δερμάτων. Για να επισημοποιήσουν δε και την επιτυχία τους τούτη, άδειασαν τα
όπλα τους εις την κεντρική πύλη της πόλης, την καλουμένη Μεγάλη Πόρτα, τα δε σημάδια
τους φαίνονται ακόμη και σήμερα.; (Σημ: δεν αιτιολογείται πως έφτασαν από της άμμος
την πόρτα, στη μεγάλη πόρτα, αν πήγαν από το εσωτερικό, ή εξωτερικό του τείχους, αλλά
ούτε και από ποια πύλη βγήκαν από την πόλη.)
Οι επαναστάτες κατά την αναχώρησή τους από την Ευληγιά, έκαψαν τη σκηνή του
Οσμάν Πασά. (σημ: όχι μόνο τη σκηνή του πασά, αλλά και πάντα όσα ανήκαν στους
Τούρκους, από το φόβο της αρρώστειας.) Παρόλ’ αυτά, λέγεται ότι μόνο από τα δέρματα
μεταδόθηκε η αρρώστεια στην επαρχία. Για το λόγο τούτο, 60 γυναικόπαιδα από το
Ατσιπόπουλο, είχαν κατασκηνώσει έξω από το χωριό, εις την θέση, Άγιο Πνεύμα, που
βρίσκεται και η ομόνυνη εκκλησία.
Περνώντας η ζουρίδα, υπό τον Αλβανό Μπελιβάνη, με οκτώ άνδρες, βρήκαν την
ευκαιρία και κατέσφαξαν τα γυναικόπαιδα. Την επομένη, περνώντας ο Ατσιπουλιανός
Εμμανουήλ Δαλέντζας, είδε την καταστροφή, ειδοποίησε το χωριό και πήγαν αρκετοί και
τους έθαψαν σε κοινό λάκκο. Άμα το έμαθε ο Γεώργιος Κουτσούρης, αποφάσισε εκδίκηση
και με τους Ατσιπουλιανούς Ιωάννη Σκορδίλη, Γεώργιο Σκανδάλη, Πέτρο Μαρκουλάκη,
Μανούσο Μανουσάκη, από τη Γωνιά Παντελή Καλούδη και Ιω. Κατζουράκη από τον Πρινέ,
και Μιχαήλ Φουντούλη από τα Ρούστικα, αναχώρησαν από το Ατσιπόπουλο και νύχτα
πήραν θέση στις Γαλιανές Πλακούρες, περιμένοντας τον Μπελιβάνη να φανεί από το
Ρέθυμνο, παραξενεύτηκαν όμως πολύ, σαν αντιλήφτηκαν τον Μπελιβάνη να κατεβαίνει
από του Γάλλου αντί να βγαίνει από το Ρέθυμνο. Ο Μπελιβάνης με τη ζουρίδα του είχε βγει
μέχρι τη σκάλα της Γωνιάς, χωρίς να συναντήσει κανένα και γυρίζοντας έπεσε στην ενέδρα
του Γ. Κουτσούρη. Μόλις έφτασε στη μέση της ενέδρας, όλοι μαζί άδειασαν τα όπλα τους
πάνω του, που έπεσε κεραυνόπληκτος, με επτά σφαίρες πάνω του. Οι υπόλοιποι τράπηκαν
σε φυγή, κατέφυγαν στο Ρέθυμνο, παίρνοντας μαζί τους και ένα τραυματία. Στη συνέχεια,
οι επαναστάτες ξαρμάτωσαν τον σκοτωμένο Μπελιβάνη κι αναχώρησαν για Ρούστικα.
Σε καιρό πληροφορήθηκαν πως εις τα Ρούστικα, ο περίφημος για την ανδρεία του
Γιανίτσαρος Κακόβαλος, έχοντας σύντροφο τον Οθωμανό Σκαλίδη, κατατυραννούσαν τους
Χριστιανούς. Η ίδια ομάδα που αναφέρουμε, αποφάσισε και πάλι να τους εξοντώσει.
Πράγματι, ξεκίνησαν από τα Ρούστικα και τους συναντούν ανάμεσα Παλαίλημνο και
Καλονύχτη, τους σκοτώνουν και γυρίζουν στα Ρούστικα για να μοιραστούν τα όπλα του. Και
του μεν Κατζούρη έδωσαν το όπλο του Κακόβολου και το οποίον έχουν μέχρι σήμερα οι
απόγονοί του;, ο δε Γ. Κουτσούρη, πήρε τη μπιστόλα του, έλεγαν μάλιστα ότι την εποχή
εκείνη δεν υπήρχε καλύτερη σόλη την Κρήτη, γι’ αυτό κι ο Κουτσούρης την έλεγε
Κακοβολίνα.
Από τα Ρούστικα αναχώρησαν μαζί με άλλους κι έφτασαν στο Ροδάκινο. Εκεί
ενώθηκαν με τον αρχηγό του χωριού Βαρδή Μαρκάκη ή Δημητρακάκη και αναχώρησαν
πενήντα περίπου, για το Μαλεβύζι. Από το Ηράκλειο είχαν βγει περί τους 1.000 Οθωμανοί,
για να χτυπήσουν εις τον Κρουσώνα τους εκεί από διάφορες περιοχές συγκεντρωμένους
επαναστάτες. Στη μάχη εκείνη οι Τούρκοι ηττήθηκαν, κατόρθωσαν δε οι επαναστάτες να
εγκλωβίσουν σε μια εκκλησία, περί τους 300 Αλβανούς. Οι επαναστάτες τους καλούν να

παραδοθούν αλλά εκείνοι αρνούνται. Αποφασίζουν τότε να τους κάψουν μέσα στην
εκκλησία. Από την κορυφή ανοίγουν μια τρύπα για να ρίξουν μέσα εύφλεκτες ύλες. Από
αδεξιότητα όμως, σκοτώθηκαν δύο… Τότε, ο Γ. Κουτσούρης με τον Μ. Φουντούλη, που
βρίσκονταν στο δώμα της εκκλησίας, απαγόρευσαν στους άλλους να πλησιάσουν, με ένα
δε μακρύ κοντάρι, μεγαλώνουν την τρύπα, φέρνουν πανιά, στρώματα κλπ., τα περιχύνουν
με λάδι και μπαρούτι, και τα ρίχνουν μέσα στην εκκλησία. Οι Αλβανοί, μπροστά σε τούτο
τον κίνδυνο, αφαιρούν τα σίδερα από τα παράθυρα της εκκλησίας κι αρχίζουν να βγαίνουν
ένας ένας. Οι πολιορκητές τους άφηναν να απομακρυνθούν και σκότωναν έναν έναν. Έναν
όμως την ώρα που βγήκε, τον σκότωσε κάποιος από το δώμα και οι υπόλοιποι γύρισαν
πίσω, ταμπουρώθηκαν στην εκκλησία και αρνούνταν να βγουν έξω. Προτίμησαν να
πεθάνουν από τους καπνούς και τη φωτιά. Από τους 300, σώθηκαν μόνο δύο ή τρεις.
Εις το καινούργιο χωριό, τη σημερινή Νεάπολη, ο Γ. Κουτσούρης ήταν μεταξύ των
πολεμιστών, είχε δε μεταξύ των ανδρών του και τους Ατσιπουλιανούς Κων. Ροδινό και
Μύρο Δημητρακάκη. Σε κείνη τη μάχη; ο αριθμός των Οθωμανών περνούσε τους 1.000 των
δε επαναστατών, πολύ μικρότερος. Σε κείνη τη μάχη λαβώθηκε επικίνδυνα ο Μύρος
Δημητρακάκης. Ο Γ. Κουτσούρης, αφού του περιποιήθηκε την πληγή, τον έκρυψε σε
ασφαλές μέρος, μετά δε τη μάχη τον παρέλαβε και τον έστειλε στη Σμύρνη, όπου και
θεραπεύτηκε. Στη μάχη κείνη έκαψαν ζωντανούς 400 Τούρκους, μαζί με τον αρχηγό τους
Παπούτσαλη. Το όπλο του το πήρε ο Γ. Κουτσούρης, έλεγαν δε πως σ’ όλη την Κρήτη λίγα
όπλα είχαν την αξία που είχε το όπλο του Παπούτσαλη. Οι πολεμιστές άρχισαν να
φιλονικούν για το όπλο και προσπάθησαν να το πάρουν από τον Κουτσούρη, επενέβη δε ο
Γενικός αρχηγός, για να αποφευχθεί η συμπλοκή και είπε πως το όπλο ανήκει πράγματι
στον Γ. Κουτσούρη, γιατί πρώτος το αφαίρεσε από τον φονευθέντα Παπούτσαλη,
απευθυνόμενος σ’ αυτόν του είπε, χάρισμά σου και να το τιμήσεις.
Εν τω μεταξύ στο Ατσιπόπουλο είχαν μαζευτεί πολλοί από διάφορα χωριά μεταξύ
των οποίων πολλοί Σφακιανοί, έγινε δε συμπλοκή με 400 Τούρκους και εκατό επαναστάτες
από το Ατσιπόπουλο, Πρινέ, Γωνιά και Σφακιά. Αρχηγός των επαναστατών ήσαν οι, Γ.
Κουτσούρης, Ι. Σκορδύλης, Ιω. Κατζούρης, Μ. Μανουσάκης, Μ. Φουντούλης, Δρουλίσκος,
καθώς και ο Μανούσακας από τα Σφακιά.
Στη μάχη αυτή οι Τούρκοι σκόρπισαν κι αναγκάστηκαν να κλειστούν στο Ρέθυμνο.
Κάτω από του Γάλου υπήρχε σε μια ρεματιά, ένας μύλος. Εκεί κατέφυγε ένας Τούρκος,
ονομαζόμενος Κοντός, ξακουστός για την παλληκαριά του, μαζί με άλλους τρεις, που
αναγκάστηκαν να παραδοθούν, στη συνέχεια δε τους σκότωσαν. Στη συμπλοκή δε που
αναφέρουμε πιο πάνω, σκοτώθηκαν περίπου δέκα Τούρκοι ενώ από τους επαναστάτες
μόνον ένας, Σφακιανός.
Από τα Ρούστικα ξεκίνησαν 36 επαναστάτες με αρχηγούς τους Γ. Κουτσούρη, Ι.
Κατζούρη, Ι. Σκορδίλη, Φουντούλη, με σκοπό να εμποδίσουν τους Τούρκους που έβγαιναν
από το Ρέθυμνο και λεηλατούσαν το Ατσιπόπουλο, έπιασαν δε τις εξής θέσεις σε απόσταση
πέντε λεπτών η μια από την άλλη. 6 έπιασαν την επίκαιρη θέση κοντά στο χωριό; 10 τη
θέση Ριγολέ, 10 τη θέση Βιολή Χαράκι και 10 την Ατσιπουλιανή Καμάρα. Οι Τούρκοι βγήκαν

από το Ρέθυμνο υπό την αρχηγεία ανδρείου τινός Οθωμανού, του οποίου το όνομα αγνοώ,
και επροχώρησαν μέχρι το Ατσιπόπουλο, χωρίς να ενοχληθούν από κανένα.
Εις το Ατσιπόπουλο όμως τους επιτέθηκαν οι 6 και έτρεψαν σε άτακτη φυγή επειδή
αγνοούσαν τον ακριβή αριθμό των επαναστατών. Διερχόμενοι τη θέση Ριγολέ, τους
επετέθησαν οι εκεί ενεδρεύοντες, που τους κατεδίωξαν μέχρι τη θέση Βιολί Χαράκι. Η
ενέδρα στου Βιολί Χαράκι, τους αιφνιδιάζει και τους απωθεί μέχρι την Ατσιπουλιανή
Καμάρα. Εκεί ο επί κεφαλής των Τούρκων, στην προσπάθειά του να συγκεντρώσει τους
υποχωρούντες άνδρες του, φονεύεται, δεχόμενος 7 σφαίρες στο στήθος. Στη μάχη αυτή
σκοτώθηκαν πολλοί Τούρκοι, τους πήραν δε και 36 άλογα και μουλάρια, ενώ από τους
επαναστάτες δεν έπαθε κανείς τίποτα. Στη συνέχεια, 20 από τους επαναστάτες πιάνουν
επίκαιρη θέση στο Κουμπέ, με τους Σκορδίλη, Κατζούρη, Σκανδάλη και Φουντούλη, πέντε
δε από αυτούς, ο Κουτσούρης, Σκανδάλης, Κατζούρης, Μαρκουλάκης και Φουντούλης,
προχώρησαν με το Γαλιανό ποταμό, σε απόσταση πέντε λεπτών από το Ρέθυμνο.
Εφοβήθηκαν όμως μήπως τους αντιληφτούν από τη Φορτέτζα και τους αρχίσουν με το
πυροβολικό και μετατοπίστηκαν στον Κουμπέ, απέναντι στην άλλη ενέδρα. Σε λίγο
φάνηκαν οι υπόλοιποι Τούρκοι να κατεβαίνουν και όταν επλησίασαν, τους χτυπούν και
σκοτώνονται επτά και τραυματίζεται ένας. Μετά τη μάχη ο Πέτρος Μαρκουλάκης,
ερευνούσε μήπως ανάμεσα στους σκοτωμένους υπήρχε κάποιος ζωντανός. Ο
τραυματισμένος σηκώνεται και φωνάζει, «Για το Θεό, μη με σκοτώνετε και πάρετε με
σκλάβο σας». Ο Τούρκος αναγνωρίζεται πως ήταν αυτός που κάποτε είχε σώσει ένα
Χριστιανό από τη σφαγή, μετά δε την επίδεση του τραύματός του, αφέθηκε ελεύθερος.
Κατά το 1823, τρεις Γιανίτσαροι από το Ρέθυμνο έφτασαν στους Γουργούθους
Αμαρίου, επροσκάλεσαν τους κατοίκους σε διασκέδαση σε κάποιο σπίτι τους ανάγκασαν
να σφάξουν πρόβατα και τους διατάζουν να φέρουν και τις γυναίκες με τις κόρες τους.
Κάποιος Παντεροφραγκιάς από τη Βισταγή, ειδοποιεί το Γεώργιο Κουτσούρη, παίρνει την
παρέα του, Σκορδίλη, Κατζούρη, Μαρκουλάκη, Σκανδάλη, Φουντούλιο, Δρουλίσκο και
Μανουσάκη και την ίδια νύχτα φτάνουν στους Γουργούθους, έξω από το σπίτι που
γίνονταν το γλέντι των Γιανιτσάρων. Ανεβαίνουν στο δώμα και από το φεγγίτη
παρατηρούσαν τα γινόμενα στον οντά. Ο ένας από τους Γιανιτσάρους, ο σπουδαιότερος
από την παρέα, κρατούσε στα γόνατά του μια κοπέλα, που φαίνεται να αντιλήφτηκε
κάποια κίνηση στο φεγγίτη και λέει μια μαντινάδα:

Κάθου καλά που κάθεσαι, μα εγώ καλά θωρώ σε
Κι απ’ ούλα τ’ άστρη τ’ ουρανού το λαμπηρότερό σαι.

Ένας άλλος εκρατούσε στον κύκλο του χορού, ο δε τρίτος εχόρευε με τρίτη κοπέλα.
Λύσσα έπιασε τότε αυτούς που βρίσκονταν στο δώμα, ο δε Φουντούλης ετοιμάστηκε να
πηδήσει από το φεγγίτη και να τιμωρήσει μόνος του τους Γιανιτσάρους. Συγκρατήθηκε
όμως από τους άλλους, γιατί κινδύνευε να σκοτωθεί και να αποτύχει η αποστολή τους.
Κατέβηκαν τότε από το δώμα και περίμεναν να βγει κάποιος από την πόρτα, για να
ορμήσουν όλοι μέσα. Σε λίγο η πόρτα ανοίγει και βγαίνει μια γυναίκα, την έπιασαν και της
έκλεισαν το στόμα για να μην φωνάξει, την απομάκρυναν και όλοι μαζί εισορμούν στο
σπίτι, αιφνιδιάζουν τους Γιανιτσάρους, τους δένουν και τους παίρνουν μαζί τους. Από

αυτούς, τους μεν δύο εσκότωσαν τον δε άλλο, πάντα δεμένο, τον έσερναν μαζί των. Οι
Τούρκοι όταν το έμαθαν, επρόσφεραν 500 λίρες για λύτρα, αλλά οι επαναστάτες
αρνήθηκαν να τον δώσουν. Αύξησαν το ποσόν αλλά και πάλι αρνήθηκαν (σημ: δεν
εξηγείται ο λόγος της αιχμαλωσίας του Γιανιτσάρου, αντί να τον εκτελέσουν με τους
άλλους δύο, ούτε και ο λόγος που αρνήθηκαν τα λύτρα. Ίσως να ζητούσαν υπέρογκα λύτρα,
που οι Τούρκοι δεν τα έδιναν).
Στο τέλος βαρέθηκαν να τον τραβούν, τον έστησαν σε κάποιο μέρος κι άδειασαν τα
όπλα τους πάνω του. Εκείνος, εντελώς σώος, ετράπη σε φυγή και μόνο ύστερα από
καταδίωξη δύο ωρών, συνελήφθη και αποκεφαλίστηκε επί τόπου.
(Εδώ τελειώνουν οι σημειώσεις από το τετράδιο του πατέρα μου. Απομένει τώρα,
στους ιστορικούς ερευνητές η διακρίβωση της αλήθειας των γραφομένων.

Για την αντιγραφή, Μανώλης Μ. Κουτσουράκης.
Νοέμβριος 1993

ΑΡΧΕΙΟ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΣΑΜΨΩΝ ΑΝΤΙΣΤΡΑΤΗΓΟΥ ε.α

The post ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΗΣ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Ρ Α Δ Α Μ Α Ν Θ Υ Σ

Εκδιδομένη την 1 ην , 10 ην και 20 ην εκάστου μηνός

ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ-ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ
ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ Ι. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ
ΓΡΑΦΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑΙ
ΑΘΗΝΑΙ Οδός Αριστείδου 6 Εν Ελλάδι…………….Δραχ. 25
ΘΕΣ/ΝΙΚΗ Οδός Αγ. Υπαπαντής 5 Εν των Εξωτερικώ…Δραχ. 30
Εν Αμερική………….. Δολ. 10
ΕΤΟΣ Δ’ ΑΘΗΝΑΙ, 10 Μαΐου 1919 Αριθ. 14
ΟΙ ΑΤΣΙΠΟΠΟΥΛΙΑΝΟΙ ΕΠΙ ΤΗ ΚΑΤΑΛΗΨΕΙ ΤΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ
Οι εν Αθήναις και Πειραιεί Ατσιποπουλιανοί, αποτελούντες μίαν δόξαν του
ελληνικού στρατεύματος, αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και οπλίται, όλα ωραία και άλκιμα
παλληκάρια, εώρτασαν μετ’ εξαιρετικού ενθουσιασμού την κατάληψιν της Σμύρνης. Την
πρωτοβουλίαν έσχεν ο μέγας εν Πειραιεί εργοστασιάρχης κ. Ι. Ροδινός, εκ του
Ατσιποπούλου της Κρήτης και ούτος καταγόμενος, όστις πλουσιότατον παρέθηκε
πρόγευμα την παρελθούσαν Κυριακήν εις τους συμπολίτας του, όπερ διεξήχθη εν
ακρατήτω ενθουσιασμώ και ευχαίς υπέρ της μεγαλινομένης Ελληνικής πατρίδος. Παρήσαν
και πολλοί ξένοι ως και το ανώτερον προσωπικόν του εργοστασίου κ. Ροδινού-Βοργιά.
Πρώτος ωμίλησεν ο ξενίζων εργοστασιάρχης κ. Ιω. Ροδινός δια της εξής θαυμασίας
προσφωνήσεως:

Αγαπητοί συμπατριώται,

Είμαι υπερήφανος διότι είμαι Κρητικός. Χαιρετίζω δε τους ήρωας πατριώτας μου,
νικητάς, οι οποίοι προσέθεσαν μίαν άλλην ένδοξον σελίδα εις την τόσον ένδοξον ιστορίαν
της Κρήτης μας. Και προτού απέλθητε εις την ηρωικήν μεγαλόνησον σας εκάλεσα ίνα δια
της προσφωνίσεώς μου ταύτης εκπληρώσω μυχιαίτατον πόθον της καρδιάς μου και
απευθύνω τον θαυμασμόν μου και την υπερυφάνεάν μου προς τους ήρωας πατριώτας μου
με τους οποίους τόσα καθήκοντα ενδιαφέροντος και λατρίας με συνδέουν. Ζήτω το Έθνος,
ζήτω ο Αρχηγός της φυλής, ζήτω η Κρήτη. Ζήτωσαν οι ελευθερωταί της πόλεως της Ιωνίας
Σμύρνης, και ας έχωσιν γαίαν ελαφράν οι δολοφονηθέντες εύζωνοί μας από τους απίστους
οι οποίοι επί τόσους αιώνας ελυμαίνοντο της Ελληνικήν πόλιν της Ιωνίας.
Μετά τον κ. Ι. Ροδινόν, ο ημέτερος Διευθυντής κ. Ελευθ. Παπαγιαννάκης
εγηρόμενος, και μετά τα ραγδαία χειροκροτήματα εξεφώνησε την εξής ιστορικοτάτην και
συγκινητικοτάτην προσφώνησιν.
«Αλή-αγά! ίντα αν είστε μωρέ εσείς γιαννίτσαροι μπουρμάδες, είμαι μωρέ κι εγώ
γιαννίτσαρος Γκιαούρης κ’ από παέ μπλιό να μη ξαναπεράσετε γιατί άσκημα κόβγει ο

ατσιπουλιανός μπασαλής. Πήγαινε γιαμιάς γιαέρου-γιαέρου, ετσά να πης των
μπουρμάδων της χώρας». – Τοιαύτην ηρωικήν απειλήν εμήνυσεν ο ζωηρός και σεβαστός
γέρων αλλά και ο μέγας ήρως του Ατσιποπούλου Μάρκος Βερνάδος προς τους απανταχού
της Κρήτης γιαννητσάρους Τούρκους κατά το έτος 1710 εις εποχήν καθ’ ην, ως γνωστόν εν
τη ιστορία, οι Γιαννήτσαροι ετρομοκράτουν την Κρήτην έχοντες ως επικούρους τον τακτικόν
Τουρκικόν στρατόν.
Ο μόνος τότε εκ των Χριστιανών Κρητών ο οποίος δια της τόλμης και της ανδρίας
του ηπείλει τους Τούρκους ήτο ο Ατσιπουλιανός ούτος Βερνάδος όστις μετά του υιού του
Παπά-Γιάννη και τούτου κηρυχθέντος γιαννητσάρου και μετά των 9 υιών του κατέστη το
φόβητρον των Τούρκων από Ρεθύμνης μέχρι Χανίων.
Η ενδοξοτέρα όμως εποχή του Ατσιποπούλου καθ’ ην η ιστορία φαίνεται
ακριβεστέρα άρχεται από του έτους 1805.
«Γυναίκα! Σου αφήνω την σημαίαν μου που την έχω κρύψει εις την κουφάλα της
ελαιάς του «Σταματινού», να την πάρης να την φιλάξης καλά». – Τοιαύτην ιεράν,
πατριωτικωτάτην διαταγήν έδωκεν εις την ηρωίδα γυναίκα του ο τολμηρός και ένδοξος
ήρως του Ατσιποπούλου Νικόλ. Σκορδίλης οπότε κατά το 1823 συνελαμβάνετο προδοτικώς
εις την οικίαν του υπό των Τούρκων, διότι είχε καταδικασθή εις τον δι’ αγχόνης θάνατον.
Ο Νικόλαος Σκορδίλης έσφαξε κατά το 1810 «στο σικίδι της Αγιάς Φωτιάς» πλησίον
του Κουμπέ υπέρ τους 10 Τούρκους αρχήσας τας δια του μπασαλί του επιθέσεις εκ του
τελευταίου Τούρκου σφάζων αυτούς μέχρι του πρώτου.
Έξωθεν της Ρεθύμνης με Ατσιπουλιανούς και με τον Μανουσέλη συνήψε μάχην καθ’
ην κατετρώπωσε τους Τούρκους και έκλεισεν αυτούς εντός των φρουρίων και ύψωσε την
υπό της Φυλικής Εταιρίας δωρηθείσαν αυτώ σημαίαν εις το ύψωμα «Μεγάλη Σπηλιάρα»
εις θέσιν «Μεσπίνικα». Είνε ο μόνος εκ των Κρητών ο οποίος ετόλμησε να ρίψη σφαίραν
εις την θύραν της «Μεγάλης Πόρτας» με το καργιοφίλι του. Αυτός με τα παλληκάρια του
κατετρόπωσε τα τουρκικά μεταβατικά αποσπάσματα «ζουρίδα» επιλεγόμενα, εις το μέχρι
τούδε ομώνυμον χωρίον Ζουρίδα.
«Την κατάρα του Χριστού να έχη, όποιος ακούση πως η Κρήτη έχει επανάστασι και
δεν συκώνονται τα μαλλιά της κεφαλής του μια-μια τρίχα όρθια και δεν πάει στον πόλεμο.
Την κατάρα του Χριστού να έχη όποιος ξεδιπλώσει την σημαίαν μου αν δε την καρφώση
μέσα στη Σοχώρα της Χώρας ως νικητής». Τοιαύται ήσαν αι τελευταίαι του παραγγελία
όταν απηγχονίζετο εις την πλατείαν «Νεραντζέ» εις τον νότιον κλάδον του πλατάνου.
Και πράγματι η σημαία αύτη εστήθη μετά μεγάλης τιμής το 1889 όχι μόνον εις την
Σοχώρα, αλλά και εις την Φορτέτζα, από τον απόγονόν του Νικόλαον Αγγελάκη.
Από της εποχής της μεγάλης επαναστάσεως του 1821 ουδέποτε επαύσατο και μέχρι
σήμερον να παρουσιάζη η κωμόπολις αύτη Ατσιπόπουλον τους γενναιοτέρους, τους
ενδοξοτέρους αλλά και τους πλέον συνετοτέρους άνδρας της Κρήτης. Η ιστορία του
Ατσιποπούλου, υπερηφάνως δύναμαι να το ομολογήσω, δεικνύει τους πλέον λάμποντας
αστέρας εις τους πολεμικούς και ειρηνικούς του Ελληνισμού ορίζοντας. Η ανδρία ήτο
συνδεδεμένη με την αρετήν, η γεναιότης με την ταπηνοφροσύνην, η ρώμη με την
ευγένειαν, η ωραία ζωή με τον ένδοξον θάνατον.

«Άι μου Γιάννη, που σε προσκυνώ κάθε μέρα όντε κάθομαι από πίσω από το ιερό
σου, φώτισέ με με τη δικιά σου δύναμι να σφάξω κανένα Γιαννίτσαρο να του πάρω τ’
άρματά του και με αυτά να σκωτώσω Τούρκους, Τούρκους πολλούς για να σώσω τη
πατρίδα μου από τη σκλαβιά, θέλω άι μου Γιάννη μπιστόλες και σαπράζια γιανιτσαρίστικα,
γιατί θωρώ από παέ τα Λευκά Όρη που αναστενάζουνε και μας φωνάζουν «Πνίξετε τη
Τουρκιά!»
Τοιαύτην παράκλησιν καθ’ εκάστην έκαμνε το ατρόμητον παλληκάρι Γεώργιος
Κουτσούρης καθήμενος παρά τον ναόν του Αγίου Ιωάννου. Και πράγματι η παράκλησίς του
εισηκούσθη. Συναντά μίαν των ημερών εις το «Κάτω Στρατί» την γρηά ηρωίδα Σφακιανή
Καυκαλοπούλα από τ’ Ασκύφου. «Καλώς το Καπετάνιο, του λέγει, το ξέρεις ότι αυτό το
σκυλί ο γιαννίτσαρος της Πισκοπής, εσκώτωσε το περδικοκυνηγό, το χρυσομάλι, το
κανακάρι, το πρώτο μου εξάδελφο και είνε αδικοσκωτομένο το παιδί». Βρυχάται ο
Κουτσούρης ως λέων, βογγά από τον θυμόν του και ορκίζεται ότι θα εκδικηθή. Τρέχει εις το
Ροδάκινο εις τον Καλλικράτη, εις το Ασφένδου και σχηματίζει την αναγκαιούσαν αυτώ δια
τα σχέδιά του συμμορίαν και εν μια νυκτί με τους καπετάνιους Βαρδή, Σηφιανόν, Ζερβόν
και Βλαντή φθάνει εις την Πισκοπή, διασπά δολίως την ζώνην των 5 χιλ. νιζάμιδων των
φιλαττώντων τον Γιανίτσαρον, σφάζουν τους 5 φίλακάς του, εισέρχονται εις τα άδυτα του
Γιαννιτσάρου, σφάζει αυτόν ο Κουτσούρης, αρπάζει τα άρματά του και ελευθερώνει την
σκλάβα Ελληνίδα την Ευανθίαν. Ο οπλισμός του Γιαννίτσαρου ήτο αξίας 10 «σακκουλιών
ριάλια», ήτοι ο Κουτσούρης απέκτησε τον τελειότερον και ωραιότερον οπλισμόν της
Κρήτης.
Εζώσθη τες ασημένιες μπιστόλες, τα μαλαματένια γιαταγάνια, το Μουριζινό
καρυοφύλι, επήρε την σημαίαν του και τα παλληκάριά του και έτρεχε από χωριό εις χωριό,
από βουνό εις λαγκάδια, από κρεμνούς εις πεδιάδας σφάζων και καταστρέφων παν το
Τουρκικόν. Συμμετέσχε εις μεγάλας μάχας ως καπετάνιος, συνετέλεσε δια της ανδρίας του
εις την κατάληψιν της «Γραμβούσης», και έλαβε μέρος εις την μεγάλην μάχην των Χανίων
ένθα και εφονεύθη ηρωικώτατα μαχόμενος.
Οποία δε τα ένδοξα, αλλά φοβερά πολεμικά κατορθώματα των μεγάλων
μεταγενεστέρων αρχηγών, οπλαρχηγών του Ατσιποπούλου σας είναι γνωστά, ιδίως από
του 1866 και εντεύθεν.
Του σοβαρού και τροπαιούχου αρχηγού της δυτικής επαρχίας Μιχ. Λιανδρή του
αποκτήσαντος εν απάση τη Ελλάδι και εν αυτή τη Γαλλία μεγίστην φήμην δια την τελείαν
αυτού πολεμικήν στρατηγικώτητα και δια τας πολλάς αυτού αρετάς.
Του Παπά Μιχαήλ Γιωργατζάκη, του μετά την θείαν λειτουργίαν κηρύττοντος και
συμβουλεύοντος το ποίμνιόν του να μη λησμονώσι να καθαρίζωσι τα τουφέκια των, να
φυλάττωσι φυσίγγια, μπαρούτι, μολύβια διότι θα χρειασθούν. Έδρασε γενναιότατα εις τας
μάχας του 1856, 66 και 78.
Του ατρομήτου οπλαρχηγού Ιωάννου Χατζηδάκη του μετά των Σαπουνιζάκιδων επί
Καποδιστρίου πολεμήσαντος εις την Πελοπόννησον και εις την Στερεάν Ελλάδα.
Του γίγαντος Μιχαήλ Τσίβη όστις είχε στήθη λέοντος και βραχίονας Ηρακλέους, και
όταν κατεδίωκε τους Τούρκους εβρυχάτο ως λέων και έτρεπεν αυτούς εις φυγήν.

Του διπλωμάτου Αναγνώστου Τσίχλη, τον οποίον ιστορικός τις αποκαλεί
«σοφώτατον της Κρήτης της εποχής εκείνης» του επιδείξαντος σύνεσιν και ανδρείαν κατά
τας διαφόρους μάχας και διαπρέψαντος εις την Βουλήν της Κρήτης κατά διαφόρους
περιόδους.
Των νεωτέρων αυτών, Γεωργίου Σ. Κουτσούρη, Χαρ. Λιαντρή, Ανδρέα και Βασ.
Μυλωνάκη, των Βιστάκιδων, του συνδαιτημόνος μας γενναίου Μακεδονομάχου Λεωνίδα
Χαλκιαδάκη, των Βερνάρδηδων, των Ροδινών, των Γαγάνηδων, των Παπατζανίδων του
νεωτέρου μας ήρωος Μάρκου Αβάτζου, του γεναίου Ι. Δρουλίσκου, των Βλαστών και
πολλών άλλων ηρώων των οποίων τα ονόματα διαφεύγουν την μνήμην μου οι οποίοι
ελάμπρυναν την ιστορίαν του Ατσιποπούλου και εδόξασαν ολόκληρον την Κρήτην.
Αλλά και όταν εκ των θρυλικών του Θερίσσου λοφίσκων εξηγγέλθησαν αι
εθνοσωτήριοι αρχαί του μεγάλου της Ελλάδος πολιτικού ηγέτου, σύσσωμον το
Ατσιπόπουλον έσπευσε και ετάχθη παρά το πλευρόν του κ. Ελ. Βενιζέλου και δια πάσης
θυσίας υπεστήριζε τας αρχάς του. Εκ του Ατσιποπούλου ο κ. Βενιζέλος «εδιάλεξεν τους
εκλεκτούς αρχηγούς δια την δυτικήν Κρήτην. Εις Ατσιποπουλιανούς ανετέθη εκ του
Θερίσσου η μυστική ταχυδρομική αλληλογραφία του. Εις Ατσιποπουλιανούς ενεπιστεύθη
τας πολεμικάς επιχειρήσεις κατά πολλών τότε εντοπίων και ξένων εχθρών του.

Γενναίοι συμπολίται!

Εγείρω το κύπελλον εις μνήμην των μεγάλων εκείνων προμάχων του Ατσιποπούλου
και της Κρήτης. Εγείρω το κύπελλον και υπέρ υμών ήδη, ω ευγενή θρέμματα του
Ατσιποπούλου και ηρωικοί της Πατρίδος στρατιώται, οίτινες δεν είσθε μόνον απόγονοι
μεγάλων πατέρων, αλλά και μιμηταί αυτών υπέροχοι, αγωνισθέντες εις των μαχών τα
πεδία.
Είσθε, ναι, αντάξιοι εκείνων απόγονοι και κληρονόμοι της ανδρείας των και των
αρετών των. Διεπρέψατε εις Μπιζάνι, ηλευθερώσατε από του Βουλγαρικού άγους το Κιλκίς
και τον Λαχανά και ήρατε προσφάτως την περιφανή νίκην της Δοϊράνης και του Σκρά.
Ευθαλείς βλαστοί του Ατσιποπούλου, μνήμονες παραδόσεων ιερών και
θεματοφύλακες επαγγελιών ιεροτέρων, δια του ηρωισμού σας και της αυτοθυσίας σας
ετιμήσατε το πάτριον έδαφος και την Ελλάδα ολόκληρον. Συνετελέσατε εις τον θρίαμβον
του Ελληνισμού, εις την εύρυνσιν των ορίων του Κράτους εις της φυλής την ένωσιν, ήτις
συντελείται σήμερον με τα ρόδα και τους ζεφύρους του Μαΐου με την αναγέννησιν της
φύσεως.
Διότι αναγεννάται η Ελλάς σήμερον, αποβαλούσα τα νεκρικά σάβανα, συντρίψασα
τας αιμοφύρτους αλύσεις. Αναγεννάται, φέρουσα επί του μετώπου τον λάμποντα
στέφανον της ελευθερίας.
Προπίνω υπέρ υμών ω ευγενείς νέοι του Ατσιποπούλου. Ας προπίωμεν όλοι και
υπέρ του ισχυρού αγωνιστού εν τω σταδίω ειρηνικών αγώνων του ευγενώς ξενίζοντος υμάς
συγχωριανού μας κ. Ιω. Ροδινού όστις απεδείχθη ισχυρός στυλοβάτης μιας εκπολιτιστικής

εργασίας ήτις και τον Πειραιά προάγει και το Ατσιπόπουλον εν ω εγεννήθη, ως και
ολόκληρον την Κρήτην υπερόχως τιμά.
Ας προπίωμεν και υπέρ του ισχυρού αυτού συναθλητού του κ. Ιωάν. Βοργιά, όστις
εσχάτως διεκηρύχθη επίτιμος πολίτης Ατσιποπούλου, και όστις πλήρης μορφώσεως και
αρετών συμβάλλει εις την προαγωγήν του έργου όπερ ο κ. Ροδινός επί στερεών βάσεων
εθεμελίωσε καθώς και εις την προαγωγήν διακεκριμένων άλλων επιχειρήσεων.
Προπίνω υπέρ όλων υμών των ηρωικών τέκνων του Ατσιποπούλου. Προπίνω υπέρ
της μεγαλυνομένης Ελληνικής Πατρίδος της οποίας το ιερόν σύμβολον αρωματίζουσι την
στιγμήν ταύτην αι αύραι της Ιωνίας όπερ ας ευχηθώμεν να σταθή αφεύκτως και επί του
ιερού ναού της Αγίας Σοφίας.
«Ζήτω η Ελληνική φυλή. Ζήτω το Ατσιπόπουλο. Ζήτω οι ένδοξοί του στρατιώται.
Ζήτω το επίλεκτόν τέκνον του Ατσιποπούλου Ιω. Ροδινός. Ζήτω ο επίτιμος συνδημότης μας
Ι. Βοργιάς. Ζήτω ο Βενιζέλος. Ζήτω η Σμύρνη».
Ακολούθως δι’ ολίγων αλλά μεστών πατριωτικής εξάρσεως λέξεων προσεφώνησε
τους καλουμένους Ατσιποπουλιανούς ο κ. Ι. Βοργιάς ο συνεταίρος του κ. Ι. Ροδινού,
ευχαριστήσας επί τη εκλογή αυτού ως επιτίμου πολίτου του Ατσιποπούλου και ευχηθείς
υπέρ της απελευθερώσεως της πατρίδος του Θράκης. Απεστάλη δε προς την Κοινότητα
Ατσιποπούλου το εξής τηλεγράφημα:

Πρόεδρον Κοινότητος Ατσιποπούλου
Ατσιπόπουλον Ρέθυμνον
Καταλήψει Σμύρνης, τιμή ηρώων Ατσιποπούλου, πρωτοβουλία Ιωάννου Ροδινού,
άπαντες Ατσιποπουλιανοί Αθηνών Πειραίως εορτάζουσι.

Λεωνίδας Χαλκιαδάκης
Ανθυπομοίραρχος
Ελευθέριος Παπαγιαννάκης
δημοσιογράφος

ΑΠΟ ΟΣΑ ΔΙΑΒΑΖΩ

ΕΡΙΝΝΥΕΣ – ΚΕΡΒΕΡΟΣ

Εριννύες ήσαν τρεις, Αληκτώ, Τισιφόνη και Μεγαίρα και είχον εις την κεφαλήν των
όφεις αντί τριχών. Κατοικούσαι εις τον Άδην ετιμώρουν τους κακούργους με μάστιγας από
όφεις και με ανημμένας λαμπάδας, έχουσαι δε και δια συντρόφους την Μανίαν, τον
Τρόμον και την Χλωμότητα. Περιήρχοντο δε και εις τον κόσμον και εβασάνιζον τους
κακοτρόπους και πταίστας με παντοτεινήν τύψιν του συνειδότος και με άλγος εσωτερικούς
σπαραγμούς.
Κέρβερος κύων τρικέφαλος, γεννηθείς εκ του Τυφώνος και της Εχίδνης, όστις
καθήμενος εις την είσοδον του Άδου, εφύλαττε δια να μη φύγωσιν οι νεκροί. Και εις τους
μεν εισερχομένους εκουνούσε την ουράν του (έσαινε) ή επροσποιείτο ότι δεν έβλεπε,
εξέσχιζε δε με οργήν όσους ήθελον να εξέλθωσιν ή και να εισέλθωσι πριν αποθάνωσι.
ΕΜ.Ι.ΤΡΙΓΩΝΗΣ

ΤΟ ΜΠΕΓΟΠΟΥΛΟ
Τώρα π’ ανθίζουν τα κλαριά και τα πουλιά λαλούνε
απάνω στα λελούδια τους, για να ζευγαρωθούνε .
τώρα κ’ εγώ βουλήθηκα μια κόρη ν’ αγαπήσω,
μα ντρέπομαι να της το πω, να της το μαρτυρήσω.
– Καλά πουλιά μου, του ρανού, καλά πουλιά μου κόφτε
χιλιών λογιώνε λούλουδα, τη στράτα της και στρώστε
τσ’ αγάπης μου της λιγερής, σεργάνι όταν πάη
σεργάνι και στην Εκκλησιά, μες τάνθη να πατάη
κη αν βουληθή, πουλάκια μου, πουλιά μου να ροτήση
ποιος έστρωσε τα λούλουδα απάνω να πατήση
να πήτε το Μπεγόπουλο, πουλάκια μου, πουλιά μου,
που σ’ αγαπάει κ’ εντρέπεται να σου το πη Κυρά μου».
Και τα πουλιά χαμήλωσαν, τριγύρω και πετούσαν
«Γη αγάπη σου, Μπεγόπουλο, ώμμορφο νιο αγαπάει
ώμμορφο νιο μονάκρυβο, μα την καταφρονάει
και σύρε μοναχούλι σου να την παρηγορήσης
κι απάνω στην παρηγοριά να της το μαρτυρήσης».

ΕΜΜ. Ι. ΤΡΙΓΩΝΗΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΕΚΔΟΤΟΝ ΙΣΤΟΡΙΑΝ

ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΟΙ ΗΡΩΕΣ
ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΑΤΣΙΠΟΠΟΥΛΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΥΠΟ Μ. Α.

Πολλάκις η ιστορία ελησμόνησε και ηδίκησε. Γεγονότα, άξια ευφήμου μνείας και
κατορθώματα, τα οποία έπρεπε να κατέχωσι την πρώτην θέσιν εις τας σελίδας αυτής, η
ιστορία παρέτρεξεν ή όλως μικράν έδωσε σημασίαν εις αυτά. Επίσης και άνδρες, οίτινες
ειργάσθησαν υπέρ του μεγαλείου του έθνους και της Πατρίδος ελησμονήθησαν και
ερρίφθησαν εις την αφάνειαν, ενώ η ιστορία ώφειλε ν’ αναφέρη και ν’ απονείμη εις
αυτούς τον δίκαιον έπαινον. Τοιαύτα ιστορικά γεγονότα, τα οποία διεδραματίσθησαν εν
Κρήτη και τοιούτους άνδρας, οίτινες πολλαχώς έδρασαν εν τω τόπω μετέδωσεν ημίν η
παράδοσις, ενώ η ιστορία παρεσιώπησε τόσον τα γεγονότα όσον και τα ονόματα των
ανδρών εκείνων.
Από του παρόντος φύλλου αρχόμενοι την δημοσίευσιν της περιγραφής ωρισμένων
ιστορικών γεγονότων, λαβόντων χώραν εις παρωχημένην εποχήν εν Κρήτη και ιδίως εν
Ατσιποπούλω, φρονούμεν ότι συντελούμεν εις την πλήρωσιν εν μέρει του κενού, όπερ
εγκατέλιπεν η γραπτή ιστορία του τύπου.
Την εν λόγω περιγραφήν «Λησμονημένοι ήρωες» γραφείσα εις καθαράν Κρητικήν
διάλλεκτον υπό του φίλου κ. Μ. Α. δημοσιεύομεν όπως συνετάχθη χωρίς ποσώς να
αλλοιωθή το τε λεκτικόν και η σύνταξις αυτής.
Όταν η Κρήτη ευρίσκετο υπό τον τουρκικόν ζυγόν και ήσαν οι Γιαννίτσαροι, φρικτά
μαρτύρια υπέφερον οι Χριστιανοί, ήτο η Γιαννιτσαριά. Ολίγα μόνον θέλω περιγράψει διότι
δεν τα χωρούν τα χαρτιά όσα υπέφεραν οι προπάτορές μας. Από τα παράδοξα είνε ότι δια
να τυραννίση ένας Γιανήτσαρος ένα Χριστιανόν μίαν φοράν, τον έστειλεν από τα Χανιά εις
το Ηράκλειον να του αγοράση ένα λουλά του τζιμπουκιού του, ενώ ευρίσκοντο και
επωλούντο λουλάδες εις τα Χανιά και εβάδιζε 8 ημερονύκτια έως ότου φέρει τον λουλάν
και με συστημένην επιστολήν. Εννοείται δε ότι του εζήτει αιτίαν δια να τον φονεύση. Εις
τον δρόμον, όταν επέστρεφε συνήντησεν εις το Ρέθυμνον ένα Έλληνα ονόματι Νικ.
Σκορδίλην και αφού εξεχώρησαν που συνωμίλησαν πολλά τα όσα ηκούοντο πως
διέπραττον οι Γιαννήτσαροι επήγε και ο Σκορδίλης να πάρη το άλεσμά του από τον
αλευρόμυλον, αλλ’ ενυκτώθη και κατά κακήν του τύχην συνήντησε και ένα Γιαννήτσαρον
με μαύρο άλογον και καλοαρματωμένον, και ετρόμαξεν ευθύς, διότι εγνώριζε πως θα τον
εφόνευεν ο Γιαννήτσαρος, αφού θα τον περιέπεζε πρώτον, σαν τον γάτον που αφού πιάση
τον ποντικόν τον πέζει ολίγον και ύστερα τον τρώγη. Τότε δεν ήξιζε περισσότερον ένας
Έλλην από ποντίκι ως οι Γιαννήτσαροι έλεγον. Έπρεπεν ο Γιαννήτσαρος να διασκεδάση την
λείαν του αυτήν πρότερον και αποτεινόμενος προς τον Σκορδίλην του λέγει: – Νερεγκίτ
γκιαούρ. Που πάης άπιστε: – Πάω εφέντη πασά μου των παιδιών μου αλεύρι να φάνε
ψωμί. Το μέρος αυτό λέγεται σήμερον «Αγιαντρές» της Ρεθύμνης. Ο Αγάς Γιαννήτσαρος
του είπε: – Πίσω θα έλθης να μου ακουληθής, ξεφόρτωσε πρώτα το ζώον σου και βάλετο

εκεί πέρα να τρώη χόρτα, μα γιατί είνε κρίμα να τόχεις φορτωμένο μωρέ άπιστε που δεν
γνωρίζεις τον Μωχαμέτη μόνον προσκυνάς τα ξύλα και ταις τάβλες κάνεις σταυρό πως θα
πάης στον παράδεισον: Ε! έτσι κάνης μωρέ άπιστε; έπρεπε να απαντήση ο Σκορδίλης. Και
τι θα έλεγε; Πάντοτε μπερδεμένος θα ήτο με τας ερωτήσεις του Γιαννητσάρου. «Πε και έει
εφέντη πασά μου» δηλαδή «πολύ καλά Διοικητά μου». Εξεφόρτωνε δε και τα σακκιά το
αλεύρι και αμπέρδευαν τα πόδια του διότι επερίμενε τότε τον θάνατόν του. Ο αγάς όμως
και καλά να του πη, γιατί είπε «πε και ει» το «πολύ καλά». Θέλεις να γίνης μωρέ Τούρκος;
Ο Σκορδίλης εσιώπα και ο αγάς εις το άλογο απάνω, ήθελε απάντησιν. Ναι ή όχι.
Τότε ο Σκορδύλης ορμά κατ’ αυτού και ο Τούρκος σέρνει το γιαταγάνι, μα ο
Σκορδύλης όστις επεκαλέσθη την δύναμιν του Χριστού τον έβαλε κάτω από το άλογον και
του εβάστα την χείρα με το γιαταγάνι (το σπαθί) και με την άλλην λαμβάνει πέτρα από
χαμαί και του κτυπά αλύπητα στην κεφαλήν και τον φονεύει. Του παίρνει δύο μπιστόλες
και το γιαταγάνι. Έπειτα του γεμίζει τα φαρδί πέτσινο πανταλόνι πέτρες και τον ρίπτει εις
το πηγάδι που είνε ακόμη και σώζεται κοντά στον δρόμον του Αγιαντρέ έπειτα φορτώνει
και φεύγει εις το χωρίον του εις το Ατσιπόπουλον. Το πρωί που είνε ο αγάς; Ζητούν οι
Τούρκοι. Το άλογο του ευρέθη αλλ’ ο αγάς δεν ευρίσκετο. Κανείς από τους Τούρκους δεν
εφαντάζετο πως ο αγάς εφονεύθη αλλ’ είπαν στο «ζευτή» θα είνε δηλαδή όταν ήθελαν
διασκέδασιν οι Γιαννήτσαροι, επήγαιναν εις ένα χωριό ελληνικό και εζήτουν την
διασκέδασιν με όλα τα επακόλουθα, προς κόρεσιν των ενστίκτων κακούργων των που
τρέμει η γλώσσα του ανθρώπου να τα διηγείται. Το πανταλόνι όμως του αγά έσκασε και η
πέτρες έμειναν στο μπάτο και το πτώμα εξέβρασεν εις την επιφάνειαν του ύδατος εν τω
φρέατι και ευρέθη μετά 20 ημέρας, από την ημέραν που τον εξόντωσεν ο Σκορδύλης. Ο
Γιαννήτσαρος εκείνος ελέγετο Χαλήλ Αγάς του τσιφλικιού ώριζε τα χωρία Γωνιά, τα
Μετόχια και τον Κάστελον, εκάθετο δε εις το χωρίον Σωματα.
Τότε όταν εφόνευεν ο Γιαννήτσαρος ένα Χριστιανόν επήγαινεν εντός 24 ωρών εις
τον «Κισιλά» και ο Κισσιλάς ήτο ανώτατον αυτών των Γιαννητσάρων δικαστήριον. Απ’ έξω
από την θύραν ήτο ο «Τουράς» το επίσημον σύμβουλον της πίστεως των. Όταν λοιπόν
επρόφθανεν ο Γιαννήτσαρος να θέση την χείρα του επάνω εις τον «Τουράς» ήτο
ατιμώρητος από τους ανωτάτους Γιαννητσάρους όσους Χριστιανούς και αν είχε φονεύση.
Έπρεπεν όμως να πληθή πρώτα και να πάη εις το τζαμί να πάρη αμτέστη δηλαδή να
νίψη πρόσωπον , χείρας και πόδας και να προσκυνήση και αυτό ηννόει ότι ό,τι έκαμε το
έκαμε για τον Μουχαμέτη. Αν δεν έκανεν αυτάς τας διατυπώσεις επλήρωνε πρόστιμον ο
φονεύς Γιαννήτσαρος, και για ένα χριστιανό επλήρωνεν αναλόγως της ηλικίας του 10 έως
100 «ργιάλια» δηλαδή εικοσάλεπτα.
Ο Χαλήλ Γιαννήτσαρος είχε θέσει την χείρα του εις εκείνον τον «Τουρά» 26 φορές
διότι εγράφοντο εις το τεφτέρι (το βιβλίον της εισόδου), μα επήγε το τέλος του κακώς διότι
οι Γιαννήτσαροι ενόμισαν πως άλλοι Γιαννήτσαροι του χωρίου Αγιαντρέ τον εφόνευσαν και
όχι Έλλην διότι ποτέ δεν ήτο πιστευτό τέτοιο ένα πράγμα πως θα εγίνετο από Έλληνα.
Ο Σκορδύλης έκρυψε τα άρματα του Γιαννητσάρου και επερίμενε κατάλληλον
περίστασιν να τα ζωστή και να εξοντώνη Τούρκους. Τότε δεν υπήρχεν εις τους Έλληνας
ούτε σφαλικτάρι (κλειστόν μαχαιρίδιον) όχι τουφέκια και κουμπούρια. Αλλοίμονον εις

εκείνο το χωρίο που θα ευρίσκετο τουφέκι από θεμελιού το χαλούσαν και ούτε βρέφος δεν
άφηναν ζωντανόν μόνον έσφαζαν και έπερναν τας περιουσίας των. Μα ο Σκορδύλης είχε
πεποίθησιν και ωνειρεύετο πως θα εξημέρωνε μέρα να τα ζωστή τα άρματα του Τούρκου
ελευθέρως και να εκδικηθή.
Παρήλθον μήνες και ήτο ο Σκορδύλης τασιμάρης να εργασθή για να κτίσουν την
εκκλησίαν του χωριού του και έκαναν τον ασβέστι εκεί εις μίαν εξοχήν εις την θέσιν
Ατσιπουλιανή Καμάρα και ήτο πλησίον η οδός η άγουσα από Ρέθυμνον εις Χανιά. Μίαν
νύκτα όταν με 13 χωριανούς του έκαναν το καμίνι του ασβέστι διέβαινεν ένας άλλος
Γιαννήτσαρος και μετέβαινεν από Ρέθυμνον εις Χανιά καβάλα εις το άλογον του και του
εγούσταρε να φονεύση κανένα Χριστιανόν και ήρχετο κάτω από τον δρόμον προς το καμίνι
και των φωνάζει και των λέγει – «Βρε άπιστοι σεις δεν φοβάστε τον Θεόν να καίετε τες
πέτρες έτσι;» Αμέσως έφυγαν οι σύντροφοι του Σκορδύλη και επήραν κάτω και εκρύβησαν.
Ο Σκορδύλης όμως έλαβε το «διχάλι» και έβανε κλαδιά στο καμίνι και άναπτε. Ο
Γιαννήτσαρος έφθασεν εν τω μεταξύ και τον ηρώτησε που είνε οι άλλοι του σύντροφοι.
-«Πάνε να φέρουν κλαδιά εφέντη πασά μου». «Μωροί άπιστοι γιατί τυραννάτε τες
πέτρες και τσι καίτε;» Εζήτει δε να του δείξη τον δρόμον που πηγαίνει εις τα Χανιά. «Πασσά
μου, του λέει ο Σκορδύλης, αν δεν κάψωμεν τες πέτρες πως θα κάμωμεν το ασβέστι να
κτίσωμεν τα τζαμιά του Θεού του Μουχαμέτ και τα σεράγια να κάθεται το ασκέρι και τα
κονάκια να καθίζετε Μπέη μου στα ψιλά παράθυρα να κάνετε το ζεύκι σας και ο Θεός το
θέλει. Και ο πολυχρονισμένος Σουλτάνος το λέγει να δουλεύωμεν εμείς έτσι για να είμεθα
καλοί αραγιάδες και έπεψε και μας ο Θεός για να κάνωμε τούτο το «ζαναέτι» να
δουλεύωμεν για τον Βασιληά και για νάχετε και σεις το ραχάτι σας, γιατί σεις δεν πρέπει να
χαλάτε να νιάτα σας να τυραννείσθε με τση πέτρες, μα πρέπει να είσθε απάνω στάλογο να
λάμπετε σαν βασιλικό φεγγάρι. Ο Γιαννήτσαρος ήρχισε να χαίρεται και να γελά με τους
λόγους του Σκορδύλη.
Χα, χα, χα! Μωρέ άπιστε βαλάι ταστίκ. Εσύ μωρέ έπρεπε να σε Τούρκος βαλάι. «Και
ποιος θα κάνη τον ασβέστι ύστερα μπέη μου» του λέγει ο Σκορδύλης. «Πάλι κάνης ασβέστι
μωρέ άπιστε» του λέγει ο Γιαννήτσαρος. «Μα δεν κάνουν ασβέστι οι Τούρκοι, μπέη μου».
«Βαλάι μωρέ εγώ θα σε κάμω Τούρκον και θα σε πάρω μαζύ μου στο κονάκι» του λέη ο
Γιαννήτσαρος. «Θα σβύση το καμίνι, μπέη με την ομιλίαν που στήσαμε με τι σομπέοι
μουαμπέτη και τώρα ήσαν η πέτρες, χρυσάφι και να που εμαύρισαν» και έσκυψε και ετήρα
το καμίνι ο Σκορδύλης και δεν έχω επαναλαμβάνει και κοντά μου κλαδιά πολλά. «Τι λέης
μωρέ Γκιαούρι του λέει ο Γιαννήτσαρος χρυσάφι ήταν αι πέτρες και έσκυπτε ο
Γιαννήτσαρος από το άλογον να ιδή το καμίνι. Τότε ο Σκορδύλης βάνει τα «διχάλι» του εις
τον σβέρκον του αγά και με δύναμιν όπως έκανε και ήτο πυρωμένο τον ρίπτει κάτω από
τον ίππον και του φέρει την κεφαλήν εις το στόμα της καμίνου και όμως βάνει ο αγάς τας
χείρας του εις τους δύο παραστάτας της θυρός του φούρνου εκείνου και παρ’ ολίγον να
εξέφευγε το κεφάλι του από το διχάλι του ασβεστά. Κατώρθωσεν όμως επιτέλους να τον
ωθήση και να τον δώση της πυράς εντός της καμίνου όπου η τσίκνα του εγέμισε την
ατμόσφαιραν.

Έπειτα δένει τον ίππον πλησίον και μεταβαίνει προς αναζήτησιν των συντρόφων
του και αφού τους εύρε και επανήλθον εις το καμίνι και των είπε το συμβάν έσυραν τα
μαλιά των και είπον καλλίτερα ήτο να μη φεύγαμε και ας μας φόνευε γιατί εδώ θα πάη
όλο το χωριό. Ο Σκορδύλης τους ησύχασε και τους είπε να μη έχουν καμμίαν υποψίαν έως
ότου εξωρίση μακράν της περιφερείας του χωρίου τον ίππον και τον επήγεν έως εις τον
ποταμόν της «Μουσέλλας» που είνε πλησίον του χωρίου Κουρνά και Δράμια που κάθωνται
περισσότεροι Τούρκοι παρά Χριστιανοί και θα πούνε πως Τούρκοι τον εφόνευσαν να μη
πάθη κανείς Χριστιανός τίποτε.
Τότε όμως είχαν εξοντώση και εις το Σέλινον άλλον Γιαννήτσαρον οι Έλληνες και
άλλον έτερον εις την Κυδωνίαν εις άλλας επαρχίας δηλ. της Κρήτης και τους εσκότωσαν
φανερά διότι ο μεν εις ήτο γαμβρός και εζήτει ο Γιαννήτσαρος την νύμφην να κοιμηθή
αυτός πρώτος, όπως συνήθως εγένετο, τον δε έτερον εφόνευσαν διότι εζήτησε τας
αδελφάς ενός Έλληνος και έστησε χωρόν έπειτα τας ηνάγκασε να εκδυθούν από την μέσην
και πάνω ως συνήθως, οι Γιαννήτσαροι έπραττον δια να κτυπούν οι μαστοί αυτών να
γουστάρη ο Γιαννήτσαρος έπειτα έσφαξε τον αδελφόν του Έλληνος εκείνου και του έβγαλε
το σκότι και αφού το έψησεν εις τα κάρβουνα το έδιδε για μεζέ και έπιναν το κρασί οι
προσκεκλημένοι εκεί Έλληνες. Επομένως επειδή είχαν φονεύσει αυτούς εκείνους τους
Γιαννητσάρους στην Κυδωνίαν και εις τον Σέλινον ηννόησαν τοι Τούρκοι πως και τον
Γιαννήτσαρον που έφευγε ενωρίς από το Ρέθυμνον δια Χανιά τον εφόνευσαν Έλληνες.
Αφού δε εύρον μοναχόν τον ίππον και έλειπεν ο Γιαννήτσαρος ειδοποίησαν και επήγαν
πολλοί Τούρκοι και τον ανεζήτουν. Επί τέλους εμέτρησαν με το σχοινί απ’ εκεί που ευρέθη
ο ίππος και ήτο πλησιέστερον ο Κουρνάς το χωρίον από το χωρίον Δράμια. Έλαβον λοιπόν
όλους τους νέους του χωριού και τους έδεσαν και τους μετήγαγον ύστερα εις το Ρέθυμνον
και τους εκρέμασαν εις τους «κερκέλλους» της θύρας του φρουρίου «εις την λεγομένην
Φορτέτζα» όπου σώζονται και σήμερον μερικοί κέρκελοι.
Μετ’ ολίγον καιρόν ο Υψηλάντης διωργάνωνεν την Φιλικήν Εταιρίαν και ο
Σκορδύλης είχε φιλίαν με τους Σφακιανούς οι οποίοι είχαν προμηθευθή όπλα τινά οι μόνοι
κάτοικοι της Κρήτης και έγινεν αδελφοκτός ο Σκορδύλης με τον αρχηγόν του εκ
Καλλικράτους Σφακίων Γέρω Μανουσσέλι κρυφίως δε ήρχοντο οι Σφακιανοί εις το
Ατσιπόπουλον και εις άλλα χωριά της επαρχίας Ρεθύμνης και έσφαζαν τους Τούρκους
πλέον διότι οι κάτοικοι έλεγαν πως Σφακιανοί ήλθαν οι επαναστάται δηλ. του 1810.
Τότε ήτο η εποχή του Υψηλάντου όπου εις την Πελοπόννησον ο Κολοκοτρώνης, ο
Μαυρομιχάλης ήσαν οι πρώτοι του Κράτους του Ελληνικού οι ημίθεοι, εις δε την Κρήτην ο
Δασκαλογιάννης ο Σφακιανός είχε συνεννόησιν με την Φιλικήν Εταιρίαν και ύψωσε την
σημαίαν της επαναστάσεως. Τότε ήκμασαν οι Σφακιανοί εν Κρήτη, η λεγομένη
«επανάστασις του Δασκαλογιάννη». Τότε ήτο ο Ρήγας ο Φερραίος, ο οποίος εις πάντας
ενεφύτευσε δια των μυστικών ποιημάτων του το αίσθημα της ελευθερίας του Έλληνος. «Ως
πότε παλληκάρια θα ζούμε στη σκλαβιά κλπ.». Τότε και ο Σκορδύλης εις το Ατσιπόπουλον
εβασίλευε και εμπνέετο μεγαλεπιβούλως κατά των Τούρκων διότι δεν υπέφερε να βλέπη
τυραννουμένους τους ομογενείς του. Γιαννήτσαρος δε εις το Ατσιπόπουλον ήτο τότε ο
Παπαγιαννάκης ο προπάτωρ του διευθυντού του «Ραδαμάνθυος». Ο Παπαγιαννάκης

εγένετο Γιαννήτσαρος και την εθνικότητα και την θρησκείαν εξασκών ελευθέρως, χάριν της
μεγαλοφυΐας του. Έπραξε δε τούτο, και εγένετο Γιαννήτσαρος και ώμωσε εις το τουρκικόν
«Τουρά» με την επιφύλαξιν και κατά πρώτον τη συνεννοήσει των Ατσιποπουλικών δια τον
λόγον και δια τον σκοπόν να μη εξευτελισθώσιν οι Ατσιποπουλιανοί από τους
Γιαννητσάρους, δια τούτο, ποτέ Γιαννήτσαρος δεν προσέβαλεν εν τω Ατσιποπούλω τα ιερά
αυτών ήθη και έθιμα. Τοιουτοτρόπως δε οι Ατσιποπουλιανοί χάριν του Παπαγιαννάκη του
Γιαννητσάρου των, του οποίου χρεωστούν μίαν χρυσήν ιστορίαν, εφύλαξε την τιμήν και την
αξιοπρέπειάν των, τυγχάνει δε και περιστατικόν τι δια του οποίου ανυψώνεται το
ελληνικόν αίσθημα του Γιαννητσάρου Παπαγιαννάκη εις μέγα βαθμόν. Η οικογένεια των
Αβάτζων είνε αρχαία οικογένεια γνωστή μόνον εις το χωρίον Ατσιπόπουλον όπου
υπάρχουν αι ονομασίαι ακόμη τοποθεσιών «Γέρω Αβάτζου» εξ ων εξωρίσθη ο Μιχαήλ
Αβάτζας και μετοίκησεν εις ελληνικήν νήσον. Εκ των απογόνων δ’ αυτών σώζεται ο του
Πρωτοδικίου Ρεθύμνης γραμματεύς Εμμ. Αβάτζος ονομαζόμενος.
Η οικογένεια λοιπόν των Αβάτζων είχε νέαν ήτις ως εκ της καλλονής εφημίζετω η
ωραιοτέρα πασών της επαρχίας. Είχε ωραία ξανθά μαλλιά τα οποία όταν εβάδιζεν έφθανον
μέχρι της γης και λεπτά σαν μέταξα, ανάστημα δε υψηλόν, λιγερή το σώμα, μαύρα μάτια
σαν εληάς και τα ρόδα του προσώπου της σαν πανσέληνον. Επόμενον ήτο ότι η τοιαύτης
καλλονής νέα θα επέσυρε κατόπιν της επεοφηρέας της την εντύπωσιν των Γιαννητσάρων οι
οποίοι ενέκριναν καλόν να την ζητήσουν εις τον χορόν δηλαδή εις μίαν των διασκεδάσεών
των. Το αποτέλεσμα δε πάντοτε θα ήτο το γνωστόν και το εννοητέον ως εγνωρίσαμεν ποίον
πολιτισμόν είχον οι Γιαννήτσαροι.
Ο Χριστιανός Ατσιποπουλιανός όμως Γιαννήτσαρος Παπαγιαννάκης δεν επέτρεψε
τούτο εις τους άλλους Γιαννητσάρους οπότε επήλθε ρήξις μεταξύ Γιαννητσάρων.
Υπερίσχυσαν όμως οι καθ’ εαυτοί Γιαννήτσαροι και μετέβησαν προς αναζήτησιν της
Ατσιποπουλιανής την οποίαν όμως είχε κρύψει ο Παπαγιαννάκης.
Επί 4 ολοκλήρους μήνας έκαμε εις ένα υπόγειον του χωρίου Ατσιποπούλου η
Αβατζοπούλα και εκρύπτετο έως ότου την παρέλαβεν ο αδελφός της Μιχαήλ Αβάτζας δια
μέσου του Σκορδύλου και την μετήγαγον εις την χώραν των Σφακιανών και απ’ εκεί
εβάρκαραν με ιστιοφόρον πλοίον όπου δεν εγνώσθη μετέπειτα τι απέγεινεν ούτε αυτή
ούτε ο Μιχαήλ Αβάτζος. Εκ της καταγωγής δε ταύτης είνε ο Αβάτζος όστις είνε εις Αθήνας
γραμματεύς της Νομαρχίας.
Αναφέρονται δε ταύτα χάριν της ιστορίας του Σκορδύλη και του Γιαννητσάρου
Παπαγιαννάκη τον οποίον κατόπιν εκρέμασαν οι Τούρκοι. Ο Σκορδύλης ο αείμνηστος ούτος
Τουρκοφάγος μένει εις την μνήμην ακόμη και εις τας ιδέας των εν Ρεθύμνη Τούρκων. Όσαν
ούτος διέπραξεν εκδικήσεις των Ελλήνων κατά των Τούρκων η ιστορία τα σιωπά ελλείψει
συγγραφέως και όμως γίνεται αδικία μεγάλη εις τον ήρωα. Η ελληνική σημαία η πρώτη
που επτερύγισεν εις το Ατσιπόπουλον τον καιρόν της Φιλικής Εταιρίας ήτο του Σκορδύλη,
σώζεται δε ακόμη και την έχει τώρα ο δισέγγονός του ο Νικόλαος Σκορδύλης ή Καλημέντος
υποδηματοποιός και κάτοικος του χωρίου Ατσιποπούλου, και τώρα την σημαίαν ταύτην
την έχουν οι Ατσιποπουλιανοί ιερόν ως κειμήλιον.

Οι παλαιοί Τούρκοι γνωρίζουσιν ακόμη και λέγουν «Άλλο μπαϊράκι δεν ήτο σαν του
Σκορδίλη». Έδρασε δε εις τας πύλας του Φρουρίου της «Μεγάλης Πόρτας» Ρεθύμνης και
ακόμη φαίνονται αι σφαίραι των βολών των επαναστατών εις την σιδηράν θύραν της
«Μεγάλης Πόρτας» Ρεθύμνης και μετά την άφιξιν των Ευρωπαίων εις Κρήτην όπου
κατεδάφισαν τα τείχη δεν ευρέθη κανείς να φυλάξη τα φύλλα των θυρών τούτων εις
αρχαιότητα και όμως πολλοί αυτό τώρα το γνωρίζουν πως οι μπάλες του Σκορδύλη
εφαίνοντο εις την «Μεγάλην Πόρτα», δηλαδή είχε πολιορκήσει τους Τούρκους εις την
πόλιν Ρεθύμνης και δι’ εφόδου, χωρίς πυροβόλα, προσεπάθη να κυριεύση αυτήν. Περί του
ήρωος τούτου η ιστορία ουδόλως αναφέρει.
Οι Σφακιανοί όμως και οι Κυδωνιάτες έχουν αγέροχον ιστορικόν, διότι τωόντι
πολλοί περισσότεροι ανεδείχθησαν ήρωες των ημερών της σκλαβιάς των Χριστιανών παρ’
όλα τ’ άλλα μέρη όχι μόνον της Κρήτης αλλά και του Ελληνικού Κράτους. Εκεί εις τα Σφακιά
τότε και εις τους Λάκκους δεν έπιαναν οι πόδες των Γιαννητσάρων. Είναι τα μέρη τοιαύτα
και οι άνθρωποι γενναίοι, ρωμαλαίοι και νοήμονες φυσικά, ώστε ήτο αδύνατον εις τους
τυράννους και τότε να ευρίσκουν τα θέλγητρά των. Ο Σφακιανός, ο Λακκιώτης, ο
Σελλινιώτης, ο Λευκορίτης εν γένει ήτο ο τρόμος των Τούρκων. Ο Λευκορίτης δεν
εσυλογίζετο την κρεμάλα, δεν εφοβείτο του Γιαννήτσαρου το Γιαταγάνι που με μια έκοπτε
των κατομεριτών το κεφάλι. Το κεφάλι του Σφακιανού δεν επήγενεν για χαρτί, εξεδικείτο.
Αν εφόνευον ένα Σφακιανό οι Γιαννήτσαροι, τότε εφόνευον οι Σφακιανοί πολλούς
Γιαννιτσάρους και Τούρκους προς εκδίκησιν. Τότε ο Σφακιανός γέρων Μανουσέλης ήκμαζε
στην λεβεδιά, στα νιάτα, στην ανδρείαν, στην αντοχή στο αίσθημα, στην καλοσυράδα και
όλας τας αρετάς που προικίζουν ένα εθνηκόφρονα και γεναίον άνδρα.
Αυτός ήτο, που προείπα, πως είχεν αδελφοκτόν ο Σκορδύλης, όστις δια των αρετών
του ετίμησεν μάλλον ο Σκορδύλης τον Γέρω Μανουσέλη παρ’ ότι ο Μανουσέλης αυτόν.
Διότι τον μεν Μανουσέλην η ιστορία αναγράφει κτινομάχον τον δε Σκορδύλην, σιωπά,
όστις εχρησίμευσεν δια τον Μανουσέλην να κατωρθή όσα εν Ρεθύμνη κατώρθωσε. Το
βέβαιον είνε ότι ο Σκορδίλης άνευ του Μανουσέλη δεν θα έπραττε τίποτε το προοδευτικόν
υπέρ των ιερών εκείνων αγώνων, αλλά και ο Μανουσέλης δεν είχεν άλλον σχεδιαστήν και
τολμηρόν των μαχών. Είναι μια μεγάλη οικογένεια ακόμη Μανουσέλιδων εις τον
Καληκράτην Σφακίων Κρήτης, και ήτο απόγονος αυτών ο Γέρων Μανουσέλης του 1821
όστις ήτο εις τον κατά των Τούρκων πόλεμον Γενικός Αρχηγός, και ο Σκορδύλης ήτο
Αρχηγός του τμήματος της Επαρχίας Ρεθύμνης.
Την αγάπην που είχον οι δύο ούτοι Αρχηγοί δεν περιγράφεται. Δια τούτο ακόμη οι
Σφακιανοί είναι φίλοι μεγάλοι με τους Ατσιποπουλιανούς, και λέγουν ότι «οι προπάτορές
μας αγωνίζοντο μαζύ». Εφ’ όσον οι δύο αρχηγοί ήσαν συναγωνισταί οι οπλίται των βέβαια
είχαν φιλίας και η φιλία αύτη μεταξύ Ατσιποπουλιανών και Σφακιανών ακόμη είναι
σταθερή μα όσον δεν δύναται τις να φαντασθή. Όταν ένας Ατσιποπουλιανός ειπή ένα
λόγον εις τον Σφακιανόν δεν χρειάζεται Συμβολαιογραφείον, γνωρίζει ότι ο
Ατσιποπουλιανός δεν απατά τον Σφακιανόν, και ο Ατσιποπουλιανός πάλιν γνωρίζει ότι ο
Σφακιανός χάριν που συναγωνισταί ήσαν οι προπάτορες των δεν τον απατά, διότι και ο
Ατσιποπουλιανός ακόμη και αν τον απατήση ο Σφακιανός έχει το θάρρος των άλλων

Σφακιανών χάριν που συναγωνίσθησαν οι προπάτορες των και είναι σαν αδελφοί. Τέτοια
αισθήματα ελληνικά που αλλού;
Απ’ εκεί ύστερα διεκλαδώνετο φιλία με φιλία, αδερφοσύνη. Τότε εβγήκεν η λέξις
αδελφοκτός. Η αδελφοσύνη λοιπόν είχε βγη από τον Υψιλάντην και μετεδώθη μυστικά εις
την Κρήτην και έγιναν αδερφοκτοί οι εκλεκτότεροι της Κρήτης Αρχηγοί και διέπρεψαν
περισσότεροι εις τας Δυτικάς Επαρχίας. Ήσαν οι Μωρίδες, Βουγιουκάλιδες, Σκουλάδες,
Μάντακοι, Σαρήδες, Βαρδινογιάννηδες, Ζερβοί, Κουτρούλιδες, Βολάνιδες, Ξηράδες,
Ζουρίδιδες, Παπαγιαννάκιδες Σκαλίδιδες, Κριάρηδες, Μανουσογιαννάκιδες και άλλοι τινές
ευαρίθμητοι. Ούτοι ήσαν οι οπαδοί και υπαρχηγοί του Δασκαλογιάννη και ο Σκορδύλης εξ
όλων ελλησμονήθη, μα η Πατρίς δεν λησμονή τους εργάτας της όσα έτη και αν παρέλθουν.
Ταύτα χάρις της ιστορίας.

ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΕΥΧΑΡΙΣΤΕΙ ΘΕΡΜΑ ΤΟΝ ΑΝΤΙΣΤΡΑΤΗΓΟ εα κ.ΝΙΚΟΛΑΟ ΣΑΜΨΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΣΠΑΝΙΑΣ ΑΥΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ

The post ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Πολλάκις η ιστορία ελησμόνησε και ηδίκησε. Γεγονότα, άξια ευφήμου μνείας και
κατορθώματα, τα οποία έπρεπε να κατέχωσι την πρώτην θέσιν εις τας σελίδας αυτής, η
ιστορία παρέτρεξεν ή όλως μικράν έδωσε σημασίαν εις αυτά. Επίσης και άνδρες, οίτινες
ειργάσθησαν υπέρ του μεγαλείου του έθνους και της Πατρίδος ελησμονήθησαν και
ερρίφθησαν εις την αφάνειαν, ενώ η ιστορία ώφειλε ν’ αναφέρη και ν’ απονείμη εις
αυτούς τον δίκαιον έπαινον. Τοιαύτα ιστορικά γεγονότα, τα οποία διεδραματίσθησαν εν
Κρήτη και τοιούτους άνδρας, οίτινες πολλαχώς έδρασαν εν τω τόπω μετέδωσεν ημίν η
παράδοσις, ενώ η ιστορία παρεσιώπησε τόσον τα γεγονότα όσον και τα ονόματα των
ανδρών εκείνων.
Από του παρόντος φύλλου αρχόμενοι την δημοσίευσιν της περιγραφής ωρισμένων
ιστορικών γεγονότων, λαβόντων χώραν εις παρωχημένην εποχήν εν Κρήτη και ιδίως εν
Ατσιποπούλω, φρονούμεν ότι συντελούμεν εις την πλήρωσιν εν μέρει του κενού, όπερ
εγκατέλιπεν η γραπτή ιστορία του τύπου.
Την εν λόγω περιγραφήν «Λησμονημένοι ήρωες» γραφείσα εις καθαράν Κρητικήν
διάλλεκτον υπό του φίλου κ. Μ. Α. δημοσιεύομεν όπως συνετάχθη χωρίς ποσώς να
αλλοιωθή το τε λεκτικόν και η σύνταξις αυτής.
Όταν η Κρήτη ευρίσκετο υπό τον τουρκικόν ζυγόν και ήσαν οι Γιαννίτσαροι, φρικτά
μαρτύρια υπέφερον οι Χριστιανοί, ήτο η Γιαννιτσαριά. Ολίγα μόνον θέλω περιγράψει διότι
δεν τα χωρούν τα χαρτιά όσα υπέφεραν οι προπάτορές μας. Από τα παράδοξα είνε ότι δια
να τυραννίση ένας Γιανήτσαρος ένα Χριστιανόν μίαν φοράν, τον έστειλεν από τα Χανιά εις
το Ηράκλειον να του αγοράση ένα λουλά του τζιμπουκιού του, ενώ ευρίσκοντο και
επωλούντο λουλάδες εις τα Χανιά και εβάδιζε 8 ημερονύκτια έως ότου φέρει τον λουλάν
και με συστημένην επιστολήν. Εννοείται δε ότι του εζήτει αιτίαν δια να τον φονεύση. Εις
τον δρόμον, όταν επέστρεφε συνήντησεν εις το Ρέθυμνον ένα Έλληνα ονόματι Νικ.
Σκορδίλην και αφού εξεχώρησαν που συνωμίλησαν πολλά τα όσα ηκούοντο πως
διέπραττον οι Γιαννήτσαροι επήγε και ο Σκορδίλης να πάρη το άλεσμά του από τον
αλευρόμυλον, αλλ’ ενυκτώθη και κατά κακήν του τύχην συνήντησε και ένα Γιαννήτσαρον
με μαύρο άλογον και καλοαρματωμένον, και ετρόμαξεν ευθύς, διότι εγνώριζε πως θα τον
εφόνευεν ο Γιαννήτσαρος, αφού θα τον περιέπεζε πρώτον, σαν τον γάτον που αφού πιάση
τον ποντικόν τον πέζει ολίγον και ύστερα τον τρώγη. Τότε δεν ήξιζε περισσότερον ένας
Έλλην από ποντίκι ως οι Γιαννήτσαροι έλεγον. Έπρεπεν ο Γιαννήτσαρος να διασκεδάση την
λείαν του αυτήν πρότερον και αποτεινόμενος προς τον Σκορδίλην του λέγει: – Νερεγκίτ
γκιαούρ. Που πάης άπιστε: – Πάω εφέντη πασά μου των παιδιών μου αλεύρι να φάνε
ψωμί. Το μέρος αυτό λέγεται σήμερον «Αγιαντρές» της Ρεθύμνης. Ο Αγάς Γιαννήτσαρος
του είπε: – Πίσω θα έλθης να μου ακουληθής, ξεφόρτωσε πρώτα το ζώον σου και βάλετο

εκεί πέρα να τρώη χόρτα, μα γιατί είνε κρίμα να τόχεις φορτωμένο μωρέ άπιστε που δεν
γνωρίζεις τον Μωχαμέτη μόνον προσκυνάς τα ξύλα και ταις τάβλες κάνεις σταυρό πως θα
πάης στον παράδεισον: Ε! έτσι κάνης μωρέ άπιστε; έπρεπε να απαντήση ο Σκορδίλης. Και
τι θα έλεγε; Πάντοτε μπερδεμένος θα ήτο με τας ερωτήσεις του Γιαννητσάρου. «Πε και έει
εφέντη πασά μου» δηλαδή «πολύ καλά Διοικητά μου». Εξεφόρτωνε δε και τα σακκιά το
αλεύρι και αμπέρδευαν τα πόδια του διότι επερίμενε τότε τον θάνατόν του. Ο αγάς όμως
και καλά να του πη, γιατί είπε «πε και ει» το «πολύ καλά». Θέλεις να γίνης μωρέ Τούρκος;
Ο Σκορδίλης εσιώπα και ο αγάς εις το άλογο απάνω, ήθελε απάντησιν. Ναι ή όχι.
Τότε ο Σκορδύλης ορμά κατ’ αυτού και ο Τούρκος σέρνει το γιαταγάνι, μα ο
Σκορδύλης όστις επεκαλέσθη την δύναμιν του Χριστού τον έβαλε κάτω από το άλογον και
του εβάστα την χείρα με το γιαταγάνι (το σπαθί) και με την άλλην λαμβάνει πέτρα από
χαμαί και του κτυπά αλύπητα στην κεφαλήν και τον φονεύει. Του παίρνει δύο μπιστόλες
και το γιαταγάνι. Έπειτα του γεμίζει τα φαρδί πέτσινο πανταλόνι πέτρες και τον ρίπτει εις
το πηγάδι που είνε ακόμη και σώζεται κοντά στον δρόμον του Αγιαντρέ έπειτα φορτώνει
και φεύγει εις το χωρίον του εις το Ατσιπόπουλον. Το πρωί που είνε ο αγάς; Ζητούν οι
Τούρκοι. Το άλογο του ευρέθη αλλ’ ο αγάς δεν ευρίσκετο. Κανείς από τους Τούρκους δεν
εφαντάζετο πως ο αγάς εφονεύθη αλλ’ είπαν στο «ζευτή» θα είνε δηλαδή όταν ήθελαν
διασκέδασιν οι Γιαννήτσαροι, επήγαιναν εις ένα χωριό ελληνικό και εζήτουν την
διασκέδασιν με όλα τα επακόλουθα, προς κόρεσιν των ενστίκτων κακούργων των που
τρέμει η γλώσσα του ανθρώπου να τα διηγείται. Το πανταλόνι όμως του αγά έσκασε και η
πέτρες έμειναν στο μπάτο και το πτώμα εξέβρασεν εις την επιφάνειαν του ύδατος εν τω
φρέατι και ευρέθη μετά 20 ημέρας, από την ημέραν που τον εξόντωσεν ο Σκορδύλης. Ο
Γιαννήτσαρος εκείνος ελέγετο Χαλήλ Αγάς του τσιφλικιού ώριζε τα χωρία Γωνιά, τα
Μετόχια και τον Κάστελον, εκάθετο δε εις το χωρίον Σωματα.
Τότε όταν εφόνευεν ο Γιαννήτσαρος ένα Χριστιανόν επήγαινεν εντός 24 ωρών εις
τον «Κισιλά» και ο Κισσιλάς ήτο ανώτατον αυτών των Γιαννητσάρων δικαστήριον. Απ’ έξω
από την θύραν ήτο ο «Τουράς» το επίσημον σύμβουλον της πίστεως των. Όταν λοιπόν
επρόφθανεν ο Γιαννήτσαρος να θέση την χείρα του επάνω εις τον «Τουράς» ήτο
ατιμώρητος από τους ανωτάτους Γιαννητσάρους όσους Χριστιανούς και αν είχε φονεύση.
Έπρεπεν όμως να πληθή πρώτα και να πάη εις το τζαμί να πάρη αμτέστη δηλαδή να
νίψη πρόσωπον , χείρας και πόδας και να προσκυνήση και αυτό ηννόει ότι ό,τι έκαμε το
έκαμε για τον Μουχαμέτη. Αν δεν έκανεν αυτάς τας διατυπώσεις επλήρωνε πρόστιμον ο
φονεύς Γιαννήτσαρος, και για ένα χριστιανό επλήρωνεν αναλόγως της ηλικίας του 10 έως
100 «ργιάλια» δηλαδή εικοσάλεπτα.
Ο Χαλήλ Γιαννήτσαρος είχε θέσει την χείρα του εις εκείνον τον «Τουρά» 26 φορές
διότι εγράφοντο εις το τεφτέρι (το βιβλίον της εισόδου), μα επήγε το τέλος του κακώς διότι
οι Γιαννήτσαροι ενόμισαν πως άλλοι Γιαννήτσαροι του χωρίου Αγιαντρέ τον εφόνευσαν και
όχι Έλλην διότι ποτέ δεν ήτο πιστευτό τέτοιο ένα πράγμα πως θα εγίνετο από Έλληνα.
Ο Σκορδύλης έκρυψε τα άρματα του Γιαννητσάρου και επερίμενε κατάλληλον
περίστασιν να τα ζωστή και να εξοντώνη Τούρκους. Τότε δεν υπήρχεν εις τους Έλληνας
ούτε σφαλικτάρι (κλειστόν μαχαιρίδιον) όχι τουφέκια και κουμπούρια. Αλλοίμονον εις

εκείνο το χωρίο που θα ευρίσκετο τουφέκι από θεμελιού το χαλούσαν και ούτε βρέφος δεν
άφηναν ζωντανόν μόνον έσφαζαν και έπερναν τας περιουσίας των. Μα ο Σκορδύλης είχε
πεποίθησιν και ωνειρεύετο πως θα εξημέρωνε μέρα να τα ζωστή τα άρματα του Τούρκου
ελευθέρως και να εκδικηθή.
Παρήλθον μήνες και ήτο ο Σκορδύλης τασιμάρης να εργασθή για να κτίσουν την
εκκλησίαν του χωριού του και έκαναν τον ασβέστι εκεί εις μίαν εξοχήν εις την θέσιν
Ατσιπουλιανή Καμάρα και ήτο πλησίον η οδός η άγουσα από Ρέθυμνον εις Χανιά. Μίαν
νύκτα όταν με 13 χωριανούς του έκαναν το καμίνι του ασβέστι διέβαινεν ένας άλλος
Γιαννήτσαρος και μετέβαινεν από Ρέθυμνον εις Χανιά καβάλα εις το άλογον του και του
εγούσταρε να φονεύση κανένα Χριστιανόν και ήρχετο κάτω από τον δρόμον προς το καμίνι
και των φωνάζει και των λέγει – «Βρε άπιστοι σεις δεν φοβάστε τον Θεόν να καίετε τες
πέτρες έτσι;» Αμέσως έφυγαν οι σύντροφοι του Σκορδύλη και επήραν κάτω και εκρύβησαν.
Ο Σκορδύλης όμως έλαβε το «διχάλι» και έβανε κλαδιά στο καμίνι και άναπτε. Ο
Γιαννήτσαρος έφθασεν εν τω μεταξύ και τον ηρώτησε που είνε οι άλλοι του σύντροφοι.
-«Πάνε να φέρουν κλαδιά εφέντη πασά μου». «Μωροί άπιστοι γιατί τυραννάτε τες
πέτρες και τσι καίτε;» Εζήτει δε να του δείξη τον δρόμον που πηγαίνει εις τα Χανιά. «Πασσά
μου, του λέει ο Σκορδύλης, αν δεν κάψωμεν τες πέτρες πως θα κάμωμεν το ασβέστι να
κτίσωμεν τα τζαμιά του Θεού του Μουχαμέτ και τα σεράγια να κάθεται το ασκέρι και τα
κονάκια να καθίζετε Μπέη μου στα ψιλά παράθυρα να κάνετε το ζεύκι σας και ο Θεός το
θέλει. Και ο πολυχρονισμένος Σουλτάνος το λέγει να δουλεύωμεν εμείς έτσι για να είμεθα
καλοί αραγιάδες και έπεψε και μας ο Θεός για να κάνωμε τούτο το «ζαναέτι» να
δουλεύωμεν για τον Βασιληά και για νάχετε και σεις το ραχάτι σας, γιατί σεις δεν πρέπει να
χαλάτε να νιάτα σας να τυραννείσθε με τση πέτρες, μα πρέπει να είσθε απάνω στάλογο να
λάμπετε σαν βασιλικό φεγγάρι. Ο Γιαννήτσαρος ήρχισε να χαίρεται και να γελά με τους
λόγους του Σκορδύλη.
Χα, χα, χα! Μωρέ άπιστε βαλάι ταστίκ. Εσύ μωρέ έπρεπε να σε Τούρκος βαλάι. «Και
ποιος θα κάνη τον ασβέστι ύστερα μπέη μου» του λέγει ο Σκορδύλης. «Πάλι κάνης ασβέστι
μωρέ άπιστε» του λέγει ο Γιαννήτσαρος. «Μα δεν κάνουν ασβέστι οι Τούρκοι, μπέη μου».
«Βαλάι μωρέ εγώ θα σε κάμω Τούρκον και θα σε πάρω μαζύ μου στο κονάκι» του λέη ο
Γιαννήτσαρος. «Θα σβύση το καμίνι, μπέη με την ομιλίαν που στήσαμε με τι σομπέοι
μουαμπέτη και τώρα ήσαν η πέτρες, χρυσάφι και να που εμαύρισαν» και έσκυψε και ετήρα
το καμίνι ο Σκορδύλης και δεν έχω επαναλαμβάνει και κοντά μου κλαδιά πολλά. «Τι λέης
μωρέ Γκιαούρι του λέει ο Γιαννήτσαρος χρυσάφι ήταν αι πέτρες και έσκυπτε ο
Γιαννήτσαρος από το άλογον να ιδή το καμίνι. Τότε ο Σκορδύλης βάνει τα «διχάλι» του εις
τον σβέρκον του αγά και με δύναμιν όπως έκανε και ήτο πυρωμένο τον ρίπτει κάτω από
τον ίππον και του φέρει την κεφαλήν εις το στόμα της καμίνου και όμως βάνει ο αγάς τας
χείρας του εις τους δύο παραστάτας της θυρός του φούρνου εκείνου και παρ’ ολίγον να
εξέφευγε το κεφάλι του από το διχάλι του ασβεστά. Κατώρθωσεν όμως επιτέλους να τον
ωθήση και να τον δώση της πυράς εντός της καμίνου όπου η τσίκνα του εγέμισε την
ατμόσφαιραν.

Έπειτα δένει τον ίππον πλησίον και μεταβαίνει προς αναζήτησιν των συντρόφων
του και αφού τους εύρε και επανήλθον εις το καμίνι και των είπε το συμβάν έσυραν τα
μαλιά των και είπον καλλίτερα ήτο να μη φεύγαμε και ας μας φόνευε γιατί εδώ θα πάη
όλο το χωριό. Ο Σκορδύλης τους ησύχασε και τους είπε να μη έχουν καμμίαν υποψίαν έως
ότου εξωρίση μακράν της περιφερείας του χωρίου τον ίππον και τον επήγεν έως εις τον
ποταμόν της «Μουσέλλας» που είνε πλησίον του χωρίου Κουρνά και Δράμια που κάθωνται
περισσότεροι Τούρκοι παρά Χριστιανοί και θα πούνε πως Τούρκοι τον εφόνευσαν να μη
πάθη κανείς Χριστιανός τίποτε.
Τότε όμως είχαν εξοντώση και εις το Σέλινον άλλον Γιαννήτσαρον οι Έλληνες και
άλλον έτερον εις την Κυδωνίαν εις άλλας επαρχίας δηλ. της Κρήτης και τους εσκότωσαν
φανερά διότι ο μεν εις ήτο γαμβρός και εζήτει ο Γιαννήτσαρος την νύμφην να κοιμηθή
αυτός πρώτος, όπως συνήθως εγένετο, τον δε έτερον εφόνευσαν διότι εζήτησε τας
αδελφάς ενός Έλληνος και έστησε χωρόν έπειτα τας ηνάγκασε να εκδυθούν από την μέσην
και πάνω ως συνήθως, οι Γιαννήτσαροι έπραττον δια να κτυπούν οι μαστοί αυτών να
γουστάρη ο Γιαννήτσαρος έπειτα έσφαξε τον αδελφόν του Έλληνος εκείνου και του έβγαλε
το σκότι και αφού το έψησεν εις τα κάρβουνα το έδιδε για μεζέ και έπιναν το κρασί οι
προσκεκλημένοι εκεί Έλληνες. Επομένως επειδή είχαν φονεύσει αυτούς εκείνους τους
Γιαννητσάρους στην Κυδωνίαν και εις τον Σέλινον ηννόησαν τοι Τούρκοι πως και τον
Γιαννήτσαρον που έφευγε ενωρίς από το Ρέθυμνον δια Χανιά τον εφόνευσαν Έλληνες.
Αφού δε εύρον μοναχόν τον ίππον και έλειπεν ο Γιαννήτσαρος ειδοποίησαν και επήγαν
πολλοί Τούρκοι και τον ανεζήτουν. Επί τέλους εμέτρησαν με το σχοινί απ’ εκεί που ευρέθη
ο ίππος και ήτο πλησιέστερον ο Κουρνάς το χωρίον από το χωρίον Δράμια. Έλαβον λοιπόν
όλους τους νέους του χωριού και τους έδεσαν και τους μετήγαγον ύστερα εις το Ρέθυμνον
και τους εκρέμασαν εις τους «κερκέλλους» της θύρας του φρουρίου «εις την λεγομένην
Φορτέτζα» όπου σώζονται και σήμερον μερικοί κέρκελοι.
Μετ’ ολίγον καιρόν ο Υψηλάντης διωργάνωνεν την Φιλικήν Εταιρίαν και ο
Σκορδύλης είχε φιλίαν με τους Σφακιανούς οι οποίοι είχαν προμηθευθή όπλα τινά οι μόνοι
κάτοικοι της Κρήτης και έγινεν αδελφοκτός ο Σκορδύλης με τον αρχηγόν του εκ
Καλλικράτους Σφακίων Γέρω Μανουσσέλι κρυφίως δε ήρχοντο οι Σφακιανοί εις το
Ατσιπόπουλον και εις άλλα χωριά της επαρχίας Ρεθύμνης και έσφαζαν τους Τούρκους
πλέον διότι οι κάτοικοι έλεγαν πως Σφακιανοί ήλθαν οι επαναστάται δηλ. του 1810.
Τότε ήτο η εποχή του Υψηλάντου όπου εις την Πελοπόννησον ο Κολοκοτρώνης, ο
Μαυρομιχάλης ήσαν οι πρώτοι του Κράτους του Ελληνικού οι ημίθεοι, εις δε την Κρήτην ο
Δασκαλογιάννης ο Σφακιανός είχε συνεννόησιν με την Φιλικήν Εταιρίαν και ύψωσε την
σημαίαν της επαναστάσεως. Τότε ήκμασαν οι Σφακιανοί εν Κρήτη, η λεγομένη
«επανάστασις του Δασκαλογιάννη». Τότε ήτο ο Ρήγας ο Φερραίος, ο οποίος εις πάντας
ενεφύτευσε δια των μυστικών ποιημάτων του το αίσθημα της ελευθερίας του Έλληνος. «Ως
πότε παλληκάρια θα ζούμε στη σκλαβιά κλπ.». Τότε και ο Σκορδύλης εις το Ατσιπόπουλον
εβασίλευε και εμπνέετο μεγαλεπιβούλως κατά των Τούρκων διότι δεν υπέφερε να βλέπη
τυραννουμένους τους ομογενείς του. Γιαννήτσαρος δε εις το Ατσιπόπουλον ήτο τότε ο
Παπαγιαννάκης ο προπάτωρ του διευθυντού του «Ραδαμάνθυος». Ο Παπαγιαννάκης

εγένετο Γιαννήτσαρος και την εθνικότητα και την θρησκείαν εξασκών ελευθέρως, χάριν της
μεγαλοφυΐας του. Έπραξε δε τούτο, και εγένετο Γιαννήτσαρος και ώμωσε εις το τουρκικόν
«Τουρά» με την επιφύλαξιν και κατά πρώτον τη συνεννοήσει των Ατσιποπουλικών δια τον
λόγον και δια τον σκοπόν να μη εξευτελισθώσιν οι Ατσιποπουλιανοί από τους
Γιαννητσάρους, δια τούτο, ποτέ Γιαννήτσαρος δεν προσέβαλεν εν τω Ατσιποπούλω τα ιερά
αυτών ήθη και έθιμα. Τοιουτοτρόπως δε οι Ατσιποπουλιανοί χάριν του Παπαγιαννάκη του
Γιαννητσάρου των, του οποίου χρεωστούν μίαν χρυσήν ιστορίαν, εφύλαξε την τιμήν και την
αξιοπρέπειάν των, τυγχάνει δε και περιστατικόν τι δια του οποίου ανυψώνεται το
ελληνικόν αίσθημα του Γιαννητσάρου Παπαγιαννάκη εις μέγα βαθμόν. Η οικογένεια των
Αβάτζων είνε αρχαία οικογένεια γνωστή μόνον εις το χωρίον Ατσιπόπουλον όπου
υπάρχουν αι ονομασίαι ακόμη τοποθεσιών «Γέρω Αβάτζου» εξ ων εξωρίσθη ο Μιχαήλ
Αβάτζας και μετοίκησεν εις ελληνικήν νήσον. Εκ των απογόνων δ’ αυτών σώζεται ο του
Πρωτοδικίου Ρεθύμνης γραμματεύς Εμμ. Αβάτζος ονομαζόμενος.
Η οικογένεια λοιπόν των Αβάτζων είχε νέαν ήτις ως εκ της καλλονής εφημίζετω η
ωραιοτέρα πασών της επαρχίας. Είχε ωραία ξανθά μαλλιά τα οποία όταν εβάδιζεν έφθανον
μέχρι της γης και λεπτά σαν μέταξα, ανάστημα δε υψηλόν, λιγερή το σώμα, μαύρα μάτια
σαν εληάς και τα ρόδα του προσώπου της σαν πανσέληνον. Επόμενον ήτο ότι η τοιαύτης
καλλονής νέα θα επέσυρε κατόπιν της επεοφηρέας της την εντύπωσιν των Γιαννητσάρων οι
οποίοι ενέκριναν καλόν να την ζητήσουν εις τον χορόν δηλαδή εις μίαν των διασκεδάσεών
των. Το αποτέλεσμα δε πάντοτε θα ήτο το γνωστόν και το εννοητέον ως εγνωρίσαμεν ποίον
πολιτισμόν είχον οι Γιαννήτσαροι.
Ο Χριστιανός Ατσιποπουλιανός όμως Γιαννήτσαρος Παπαγιαννάκης δεν επέτρεψε
τούτο εις τους άλλους Γιαννητσάρους οπότε επήλθε ρήξις μεταξύ Γιαννητσάρων.
Υπερίσχυσαν όμως οι καθ’ εαυτοί Γιαννήτσαροι και μετέβησαν προς αναζήτησιν της
Ατσιποπουλιανής την οποίαν όμως είχε κρύψει ο Παπαγιαννάκης.
Επί 4 ολοκλήρους μήνας έκαμε εις ένα υπόγειον του χωρίου Ατσιποπούλου η
Αβατζοπούλα και εκρύπτετο έως ότου την παρέλαβεν ο αδελφός της Μιχαήλ Αβάτζας δια
μέσου του Σκορδύλου και την μετήγαγον εις την χώραν των Σφακιανών και απ’ εκεί
εβάρκαραν με ιστιοφόρον πλοίον όπου δεν εγνώσθη μετέπειτα τι απέγεινεν ούτε αυτή
ούτε ο Μιχαήλ Αβάτζος. Εκ της καταγωγής δε ταύτης είνε ο Αβάτζος όστις είνε εις Αθήνας
γραμματεύς της Νομαρχίας.
Αναφέρονται δε ταύτα χάριν της ιστορίας του Σκορδύλη και του Γιαννητσάρου
Παπαγιαννάκη τον οποίον κατόπιν εκρέμασαν οι Τούρκοι. Ο Σκορδύλης ο αείμνηστος ούτος
Τουρκοφάγος μένει εις την μνήμην ακόμη και εις τας ιδέας των εν Ρεθύμνη Τούρκων. Όσαν
ούτος διέπραξεν εκδικήσεις των Ελλήνων κατά των Τούρκων η ιστορία τα σιωπά ελλείψει
συγγραφέως και όμως γίνεται αδικία μεγάλη εις τον ήρωα. Η ελληνική σημαία η πρώτη
που επτερύγισεν εις το Ατσιπόπουλον τον καιρόν της Φιλικής Εταιρίας ήτο του Σκορδύλη,
σώζεται δε ακόμη και την έχει τώρα ο δισέγγονός του ο Νικόλαος Σκορδύλης ή Καλημέντος
υποδηματοποιός και κάτοικος του χωρίου Ατσιποπούλου, και τώρα την σημαίαν ταύτην
την έχουν οι Ατσιποπουλιανοί ιερόν ως κειμήλιον.

Οι παλαιοί Τούρκοι γνωρίζουσιν ακόμη και λέγουν «Άλλο μπαϊράκι δεν ήτο σαν του
Σκορδίλη». Έδρασε δε εις τας πύλας του Φρουρίου της «Μεγάλης Πόρτας» Ρεθύμνης και
ακόμη φαίνονται αι σφαίραι των βολών των επαναστατών εις την σιδηράν θύραν της
«Μεγάλης Πόρτας» Ρεθύμνης και μετά την άφιξιν των Ευρωπαίων εις Κρήτην όπου
κατεδάφισαν τα τείχη δεν ευρέθη κανείς να φυλάξη τα φύλλα των θυρών τούτων εις
αρχαιότητα και όμως πολλοί αυτό τώρα το γνωρίζουν πως οι μπάλες του Σκορδύλη
εφαίνοντο εις την «Μεγάλην Πόρτα», δηλαδή είχε πολιορκήσει τους Τούρκους εις την
πόλιν Ρεθύμνης και δι’ εφόδου, χωρίς πυροβόλα, προσεπάθη να κυριεύση αυτήν. Περί του
ήρωος τούτου η ιστορία ουδόλως αναφέρει.
Οι Σφακιανοί όμως και οι Κυδωνιάτες έχουν αγέροχον ιστορικόν, διότι τωόντι
πολλοί περισσότεροι ανεδείχθησαν ήρωες των ημερών της σκλαβιάς των Χριστιανών παρ’
όλα τ’ άλλα μέρη όχι μόνον της Κρήτης αλλά και του Ελληνικού Κράτους. Εκεί εις τα Σφακιά
τότε και εις τους Λάκκους δεν έπιαναν οι πόδες των Γιαννητσάρων. Είναι τα μέρη τοιαύτα
και οι άνθρωποι γενναίοι, ρωμαλαίοι και νοήμονες φυσικά, ώστε ήτο αδύνατον εις τους
τυράννους και τότε να ευρίσκουν τα θέλγητρά των. Ο Σφακιανός, ο Λακκιώτης, ο
Σελλινιώτης, ο Λευκορίτης εν γένει ήτο ο τρόμος των Τούρκων. Ο Λευκορίτης δεν
εσυλογίζετο την κρεμάλα, δεν εφοβείτο του Γιαννήτσαρου το Γιαταγάνι που με μια έκοπτε
των κατομεριτών το κεφάλι. Το κεφάλι του Σφακιανού δεν επήγενεν για χαρτί, εξεδικείτο.
Αν εφόνευον ένα Σφακιανό οι Γιαννήτσαροι, τότε εφόνευον οι Σφακιανοί πολλούς
Γιαννιτσάρους και Τούρκους προς εκδίκησιν. Τότε ο Σφακιανός γέρων Μανουσέλης ήκμαζε
στην λεβεδιά, στα νιάτα, στην ανδρείαν, στην αντοχή στο αίσθημα, στην καλοσυράδα και
όλας τας αρετάς που προικίζουν ένα εθνηκόφρονα και γεναίον άνδρα.
Αυτός ήτο, που προείπα, πως είχεν αδελφοκτόν ο Σκορδύλης, όστις δια των αρετών
του ετίμησεν μάλλον ο Σκορδύλης τον Γέρω Μανουσέλη παρ’ ότι ο Μανουσέλης αυτόν.
Διότι τον μεν Μανουσέλην η ιστορία αναγράφει κτινομάχον τον δε Σκορδύλην, σιωπά,
όστις εχρησίμευσεν δια τον Μανουσέλην να κατωρθή όσα εν Ρεθύμνη κατώρθωσε. Το
βέβαιον είνε ότι ο Σκορδίλης άνευ του Μανουσέλη δεν θα έπραττε τίποτε το προοδευτικόν
υπέρ των ιερών εκείνων αγώνων, αλλά και ο Μανουσέλης δεν είχεν άλλον σχεδιαστήν και
τολμηρόν των μαχών. Είναι μια μεγάλη οικογένεια ακόμη Μανουσέλιδων εις τον
Καληκράτην Σφακίων Κρήτης, και ήτο απόγονος αυτών ο Γέρων Μανουσέλης του 1821
όστις ήτο εις τον κατά των Τούρκων πόλεμον Γενικός Αρχηγός, και ο Σκορδύλης ήτο
Αρχηγός του τμήματος της Επαρχίας Ρεθύμνης.
Την αγάπην που είχον οι δύο ούτοι Αρχηγοί δεν περιγράφεται. Δια τούτο ακόμη οι
Σφακιανοί είναι φίλοι μεγάλοι με τους Ατσιποπουλιανούς, και λέγουν ότι «οι προπάτορές
μας αγωνίζοντο μαζύ». Εφ’ όσον οι δύο αρχηγοί ήσαν συναγωνισταί οι οπλίται των βέβαια
είχαν φιλίας και η φιλία αύτη μεταξύ Ατσιποπουλιανών και Σφακιανών ακόμη είναι
σταθερή μα όσον δεν δύναται τις να φαντασθή. Όταν ένας Ατσιποπουλιανός ειπή ένα
λόγον εις τον Σφακιανόν δεν χρειάζεται Συμβολαιογραφείον, γνωρίζει ότι ο
Ατσιποπουλιανός δεν απατά τον Σφακιανόν, και ο Ατσιποπουλιανός πάλιν γνωρίζει ότι ο
Σφακιανός χάριν που συναγωνισταί ήσαν οι προπάτορες των δεν τον απατά, διότι και ο
Ατσιποπουλιανός ακόμη και αν τον απατήση ο Σφακιανός έχει το θάρρος των άλλων

Σφακιανών χάριν που συναγωνίσθησαν οι προπάτορες των και είναι σαν αδελφοί. Τέτοια
αισθήματα ελληνικά που αλλού;
Απ’ εκεί ύστερα διεκλαδώνετο φιλία με φιλία, αδερφοσύνη. Τότε εβγήκεν η λέξις
αδελφοκτός. Η αδελφοσύνη λοιπόν είχε βγη από τον Υψιλάντην και μετεδώθη μυστικά εις
την Κρήτην και έγιναν αδερφοκτοί οι εκλεκτότεροι της Κρήτης Αρχηγοί και διέπρεψαν
περισσότεροι εις τας Δυτικάς Επαρχίας. Ήσαν οι Μωρίδες, Βουγιουκάλιδες, Σκουλάδες,
Μάντακοι, Σαρήδες, Βαρδινογιάννηδες, Ζερβοί, Κουτρούλιδες, Βολάνιδες, Ξηράδες,
Ζουρίδιδες, Παπαγιαννάκιδες Σκαλίδιδες, Κριάρηδες, Μανουσογιαννάκιδες και άλλοι τινές
ευαρίθμητοι. Ούτοι ήσαν οι οπαδοί και υπαρχηγοί του Δασκαλογιάννη και ο Σκορδύλης εξ
όλων ελλησμονήθη, μα η Πατρίς δεν λησμονή τους εργάτας της όσα έτη και αν παρέλθουν.
Ταύτα χάρις της ιστορίας.

Ρ Α Δ Α Μ Α Ν Θ Υ Σ

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ
Εκδιδομένη την 1 ην , 10 ην και 20 ην εκάστου μηνός

ΕΤΟΣ Δ’ ΑΘΗΝΑΙ, 10 Μαΐου 1919

ΕΥΓΕΝΙΚΗ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΣΑΜΨΩΝ ΑΝΤΙΣΤΡΑΤΗΓΟΥ ε α

The post ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΟΙ ΗΡΩΕΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΑΤΣΙΠΟΠΟΥΛΟΥ ΚΡΗΤΗΣ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Αγαπητοί συμπατριώται,

Είμαι υπερήφανος διότι είμαι Κρητικός. Χαιρετίζω δε τους ήρωας πατριώτας μου,
νικητάς, οι οποίοι προσέθεσαν μίαν άλλην ένδοξον σελίδα εις την τόσον ένδοξον ιστορίαν
της Κρήτης μας. Και προτού απέλθητε εις την ηρωικήν μεγαλόνησον σας εκάλεσα ίνα δια
της προσφωνίσεώς μου ταύτης εκπληρώσω μυχιαίτατον πόθον της καρδιάς μου και
απευθύνω τον θαυμασμόν μου και την υπερυφάνεάν μου προς τους ήρωας πατριώτας μου
με τους οποίους τόσα καθήκοντα ενδιαφέροντος και λατρίας με συνδέουν. Ζήτω το Έθνος,
ζήτω ο Αρχηγός της φυλής, ζήτω η Κρήτη. Ζήτωσαν οι ελευθερωταί της πόλεως της Ιωνίας
Σμύρνης, και ας έχωσιν γαίαν ελαφράν οι δολοφονηθέντες εύζωνοί μας από τους απίστους
οι οποίοι επί τόσους αιώνας ελυμαίνοντο της Ελληνικήν πόλιν της Ιωνίας.
Μετά τον κ. Ι. Ροδινόν, ο ημέτερος Διευθυντής κ. Ελευθ. Παπαγιαννάκης
εγηρόμενος, και μετά τα ραγδαία χειροκροτήματα εξεφώνησε την εξής ιστορικοτάτην και
συγκινητικοτάτην προσφώνησιν.
«Αλή-αγά! ίντα αν είστε μωρέ εσείς γιαννίτσαροι μπουρμάδες, είμαι μωρέ κι εγώ
γιαννίτσαρος Γκιαούρης κ’ από παέ μπλιό να μη ξαναπεράσετε γιατί άσκημα κόβγει ο

ατσιπουλιανός μπασαλής. Πήγαινε γιαμιάς γιαέρου-γιαέρου, ετσά να πης των
μπουρμάδων της χώρας». – Τοιαύτην ηρωικήν απειλήν εμήνυσεν ο ζωηρός και σεβαστός
γέρων αλλά και ο μέγας ήρως του Ατσιποπούλου Μάρκος Βερνάδος προς τους απανταχού
της Κρήτης γιαννητσάρους Τούρκους κατά το έτος 1710 εις εποχήν καθ’ ην, ως γνωστόν εν
τη ιστορία, οι Γιαννήτσαροι ετρομοκράτουν την Κρήτην έχοντες ως επικούρους τον τακτικόν
Τουρκικόν στρατόν.
Ο μόνος τότε εκ των Χριστιανών Κρητών ο οποίος δια της τόλμης και της ανδρίας
του ηπείλει τους Τούρκους ήτο ο Ατσιπουλιανός ούτος Βερνάδος όστις μετά του υιού του
Παπά-Γιάννη και τούτου κηρυχθέντος γιαννητσάρου και μετά των 9 υιών του κατέστη το
φόβητρον των Τούρκων από Ρεθύμνης μέχρι Χανίων.
Η ενδοξοτέρα όμως εποχή του Ατσιποπούλου καθ’ ην η ιστορία φαίνεται
ακριβεστέρα άρχεται από του έτους 1805.
«Γυναίκα! Σου αφήνω την σημαίαν μου που την έχω κρύψει εις την κουφάλα της
ελαιάς του «Σταματινού», να την πάρης να την φιλάξης καλά». – Τοιαύτην ιεράν,
πατριωτικωτάτην διαταγήν έδωκεν εις την ηρωίδα γυναίκα του ο τολμηρός και ένδοξος
ήρως του Ατσιποπούλου Νικόλ. Σκορδίλης οπότε κατά το 1823 συνελαμβάνετο προδοτικώς
εις την οικίαν του υπό των Τούρκων, διότι είχε καταδικασθή εις τον δι’ αγχόνης θάνατον.
Ο Νικόλαος Σκορδίλης έσφαξε κατά το 1810 «στο σικίδι της Αγιάς Φωτιάς» πλησίον
του Κουμπέ υπέρ τους 10 Τούρκους αρχήσας τας δια του μπασαλί του επιθέσεις εκ του
τελευταίου Τούρκου σφάζων αυτούς μέχρι του πρώτου.
Έξωθεν της Ρεθύμνης με Ατσιπουλιανούς και με τον Μανουσέλη συνήψε μάχην καθ’
ην κατετρώπωσε τους Τούρκους και έκλεισεν αυτούς εντός των φρουρίων και ύψωσε την
υπό της Φυλικής Εταιρίας δωρηθείσαν αυτώ σημαίαν εις το ύψωμα «Μεγάλη Σπηλιάρα»
εις θέσιν «Μεσπίνικα». Είνε ο μόνος εκ των Κρητών ο οποίος ετόλμησε να ρίψη σφαίραν
εις την θύραν της «Μεγάλης Πόρτας» με το καργιοφίλι του. Αυτός με τα παλληκάρια του
κατετρόπωσε τα τουρκικά μεταβατικά αποσπάσματα «ζουρίδα» επιλεγόμενα, εις το μέχρι
τούδε ομώνυμον χωρίον Ζουρίδα.
«Την κατάρα του Χριστού να έχη, όποιος ακούση πως η Κρήτη έχει επανάστασι και
δεν συκώνονται τα μαλλιά της κεφαλής του μια-μια τρίχα όρθια και δεν πάει στον πόλεμο.
Την κατάρα του Χριστού να έχη όποιος ξεδιπλώσει την σημαίαν μου αν δε την καρφώση
μέσα στη Σοχώρα της Χώρας ως νικητής». Τοιαύται ήσαν αι τελευταίαι του παραγγελία
όταν απηγχονίζετο εις την πλατείαν «Νεραντζέ» εις τον νότιον κλάδον του πλατάνου.
Και πράγματι η σημαία αύτη εστήθη μετά μεγάλης τιμής το 1889 όχι μόνον εις την
Σοχώρα, αλλά και εις την Φορτέτζα, από τον απόγονόν του Νικόλαον Αγγελάκη.
Από της εποχής της μεγάλης επαναστάσεως του 1821 ουδέποτε επαύσατο και μέχρι
σήμερον να παρουσιάζη η κωμόπολις αύτη Ατσιπόπουλον τους γενναιοτέρους, τους
ενδοξοτέρους αλλά και τους πλέον συνετοτέρους άνδρας της Κρήτης. Η ιστορία του
Ατσιποπούλου, υπερηφάνως δύναμαι να το ομολογήσω, δεικνύει τους πλέον λάμποντας
αστέρας εις τους πολεμικούς και ειρηνικούς του Ελληνισμού ορίζοντας. Η ανδρία ήτο
συνδεδεμένη με την αρετήν, η γεναιότης με την ταπηνοφροσύνην, η ρώμη με την
ευγένειαν, η ωραία ζωή με τον ένδοξον θάνατον.

«Άι μου Γιάννη, που σε προσκυνώ κάθε μέρα όντε κάθομαι από πίσω από το ιερό
σου, φώτισέ με με τη δικιά σου δύναμι να σφάξω κανένα Γιαννίτσαρο να του πάρω τ’
άρματά του και με αυτά να σκωτώσω Τούρκους, Τούρκους πολλούς για να σώσω τη
πατρίδα μου από τη σκλαβιά, θέλω άι μου Γιάννη μπιστόλες και σαπράζια γιανιτσαρίστικα,
γιατί θωρώ από παέ τα Λευκά Όρη που αναστενάζουνε και μας φωνάζουν «Πνίξετε τη
Τουρκιά!»
Τοιαύτην παράκλησιν καθ’ εκάστην έκαμνε το ατρόμητον παλληκάρι Γεώργιος
Κουτσούρης καθήμενος παρά τον ναόν του Αγίου Ιωάννου. Και πράγματι η παράκλησίς του
εισηκούσθη. Συναντά μίαν των ημερών εις το «Κάτω Στρατί» την γρηά ηρωίδα Σφακιανή
Καυκαλοπούλα από τ’ Ασκύφου. «Καλώς το Καπετάνιο, του λέγει, το ξέρεις ότι αυτό το
σκυλί ο γιαννίτσαρος της Πισκοπής, εσκώτωσε το περδικοκυνηγό, το χρυσομάλι, το
κανακάρι, το πρώτο μου εξάδελφο και είνε αδικοσκωτομένο το παιδί». Βρυχάται ο
Κουτσούρης ως λέων, βογγά από τον θυμόν του και ορκίζεται ότι θα εκδικηθή. Τρέχει εις το
Ροδάκινο εις τον Καλλικράτη, εις το Ασφένδου και σχηματίζει την αναγκαιούσαν αυτώ δια
τα σχέδιά του συμμορίαν και εν μια νυκτί με τους καπετάνιους Βαρδή, Σηφιανόν, Ζερβόν
και Βλαντή φθάνει εις την Πισκοπή, διασπά δολίως την ζώνην των 5 χιλ. νιζάμιδων των
φιλαττώντων τον Γιανίτσαρον, σφάζουν τους 5 φίλακάς του, εισέρχονται εις τα άδυτα του
Γιαννιτσάρου, σφάζει αυτόν ο Κουτσούρης, αρπάζει τα άρματά του και ελευθερώνει την
σκλάβα Ελληνίδα την Ευανθίαν. Ο οπλισμός του Γιαννίτσαρου ήτο αξίας 10 «σακκουλιών
ριάλια», ήτοι ο Κουτσούρης απέκτησε τον τελειότερον και ωραιότερον οπλισμόν της
Κρήτης.
Εζώσθη τες ασημένιες μπιστόλες, τα μαλαματένια γιαταγάνια, το Μουριζινό
καρυοφύλι, επήρε την σημαίαν του και τα παλληκάριά του και έτρεχε από χωριό εις χωριό,
από βουνό εις λαγκάδια, από κρεμνούς εις πεδιάδας σφάζων και καταστρέφων παν το
Τουρκικόν. Συμμετέσχε εις μεγάλας μάχας ως καπετάνιος, συνετέλεσε δια της ανδρίας του
εις την κατάληψιν της «Γραμβούσης», και έλαβε μέρος εις την μεγάλην μάχην των Χανίων
ένθα και εφονεύθη ηρωικώτατα μαχόμενος.
Οποία δε τα ένδοξα, αλλά φοβερά πολεμικά κατορθώματα των μεγάλων
μεταγενεστέρων αρχηγών, οπλαρχηγών του Ατσιποπούλου σας είναι γνωστά, ιδίως από
του 1866 και εντεύθεν.
Του σοβαρού και τροπαιούχου αρχηγού της δυτικής επαρχίας Μιχ. Λιανδρή του
αποκτήσαντος εν απάση τη Ελλάδι και εν αυτή τη Γαλλία μεγίστην φήμην δια την τελείαν
αυτού πολεμικήν στρατηγικώτητα και δια τας πολλάς αυτού αρετάς.
Του Παπά Μιχαήλ Γιωργατζάκη, του μετά την θείαν λειτουργίαν κηρύττοντος και
συμβουλεύοντος το ποίμνιόν του να μη λησμονώσι να καθαρίζωσι τα τουφέκια των, να
φυλάττωσι φυσίγγια, μπαρούτι, μολύβια διότι θα χρειασθούν. Έδρασε γενναιότατα εις τας
μάχας του 1856, 66 και 78.
Του ατρομήτου οπλαρχηγού Ιωάννου Χατζηδάκη του μετά των Σαπουνιζάκιδων επί
Καποδιστρίου πολεμήσαντος εις την Πελοπόννησον και εις την Στερεάν Ελλάδα.
Του γίγαντος Μιχαήλ Τσίβη όστις είχε στήθη λέοντος και βραχίονας Ηρακλέους, και
όταν κατεδίωκε τους Τούρκους εβρυχάτο ως λέων και έτρεπεν αυτούς εις φυγήν.

Του διπλωμάτου Αναγνώστου Τσίχλη, τον οποίον ιστορικός τις αποκαλεί
«σοφώτατον της Κρήτης της εποχής εκείνης» του επιδείξαντος σύνεσιν και ανδρείαν κατά
τας διαφόρους μάχας και διαπρέψαντος εις την Βουλήν της Κρήτης κατά διαφόρους
περιόδους.
Των νεωτέρων αυτών, Γεωργίου Σ. Κουτσούρη, Χαρ. Λιαντρή, Ανδρέα και Βασ.
Μυλωνάκη, των Βιστάκιδων, του συνδαιτημόνος μας γενναίου Μακεδονομάχου Λεωνίδα
Χαλκιαδάκη, των Βερνάρδηδων, των Ροδινών, των Γαγάνηδων, των Παπατζανίδων του
νεωτέρου μας ήρωος Μάρκου Αβάτζου, του γεναίου Ι. Δρουλίσκου, των Βλαστών και
πολλών άλλων ηρώων των οποίων τα ονόματα διαφεύγουν την μνήμην μου οι οποίοι
ελάμπρυναν την ιστορίαν του Ατσιποπούλου και εδόξασαν ολόκληρον την Κρήτην.
Αλλά και όταν εκ των θρυλικών του Θερίσσου λοφίσκων εξηγγέλθησαν αι
εθνοσωτήριοι αρχαί του μεγάλου της Ελλάδος πολιτικού ηγέτου, σύσσωμον το
Ατσιπόπουλον έσπευσε και ετάχθη παρά το πλευρόν του κ. Ελ. Βενιζέλου και δια πάσης
θυσίας υπεστήριζε τας αρχάς του. Εκ του Ατσιποπούλου ο κ. Βενιζέλος «εδιάλεξεν τους
εκλεκτούς αρχηγούς δια την δυτικήν Κρήτην. Εις Ατσιποπουλιανούς ανετέθη εκ του
Θερίσσου η μυστική ταχυδρομική αλληλογραφία του. Εις Ατσιποπουλιανούς ενεπιστεύθη
τας πολεμικάς επιχειρήσεις κατά πολλών τότε εντοπίων και ξένων εχθρών του.

Γενναίοι συμπολίται!

Εγείρω το κύπελλον εις μνήμην των μεγάλων εκείνων προμάχων του Ατσιποπούλου
και της Κρήτης. Εγείρω το κύπελλον και υπέρ υμών ήδη, ω ευγενή θρέμματα του
Ατσιποπούλου και ηρωικοί της Πατρίδος στρατιώται, οίτινες δεν είσθε μόνον απόγονοι
μεγάλων πατέρων, αλλά και μιμηταί αυτών υπέροχοι, αγωνισθέντες εις των μαχών τα
πεδία.
Είσθε, ναι, αντάξιοι εκείνων απόγονοι και κληρονόμοι της ανδρείας των και των
αρετών των. Διεπρέψατε εις Μπιζάνι, ηλευθερώσατε από του Βουλγαρικού άγους το Κιλκίς
και τον Λαχανά και ήρατε προσφάτως την περιφανή νίκην της Δοϊράνης και του Σκρά.
Ευθαλείς βλαστοί του Ατσιποπούλου, μνήμονες παραδόσεων ιερών και
θεματοφύλακες επαγγελιών ιεροτέρων, δια του ηρωισμού σας και της αυτοθυσίας σας
ετιμήσατε το πάτριον έδαφος και την Ελλάδα ολόκληρον. Συνετελέσατε εις τον θρίαμβον
του Ελληνισμού, εις την εύρυνσιν των ορίων του Κράτους εις της φυλής την ένωσιν, ήτις
συντελείται σήμερον με τα ρόδα και τους ζεφύρους του Μαΐου με την αναγέννησιν της
φύσεως.
Διότι αναγεννάται η Ελλάς σήμερον, αποβαλούσα τα νεκρικά σάβανα, συντρίψασα
τας αιμοφύρτους αλύσεις. Αναγεννάται, φέρουσα επί του μετώπου τον λάμποντα
στέφανον της ελευθερίας.
Προπίνω υπέρ υμών ω ευγενείς νέοι του Ατσιποπούλου. Ας προπίωμεν όλοι και
υπέρ του ισχυρού αγωνιστού εν τω σταδίω ειρηνικών αγώνων του ευγενώς ξενίζοντος υμάς
συγχωριανού μας κ. Ιω. Ροδινού όστις απεδείχθη ισχυρός στυλοβάτης μιας εκπολιτιστικής

εργασίας ήτις και τον Πειραιά προάγει και το Ατσιπόπουλον εν ω εγεννήθη, ως και
ολόκληρον την Κρήτην υπερόχως τιμά.
Ας προπίωμεν και υπέρ του ισχυρού αυτού συναθλητού του κ. Ιωάν. Βοργιά, όστις
εσχάτως διεκηρύχθη επίτιμος πολίτης Ατσιποπούλου, και όστις πλήρης μορφώσεως και
αρετών συμβάλλει εις την προαγωγήν του έργου όπερ ο κ. Ροδινός επί στερεών βάσεων
εθεμελίωσε καθώς και εις την προαγωγήν διακεκριμένων άλλων επιχειρήσεων.
Προπίνω υπέρ όλων υμών των ηρωικών τέκνων του Ατσιποπούλου. Προπίνω υπέρ
της μεγαλυνομένης Ελληνικής Πατρίδος της οποίας το ιερόν σύμβολον αρωματίζουσι την
στιγμήν ταύτην αι αύραι της Ιωνίας όπερ ας ευχηθώμεν να σταθή αφεύκτως και επί του
ιερού ναού της Αγίας Σοφίας.
«Ζήτω η Ελληνική φυλή. Ζήτω το Ατσιπόπουλο. Ζήτω οι ένδοξοί του στρατιώται.
Ζήτω το επίλεκτόν τέκνον του Ατσιποπούλου Ιω. Ροδινός. Ζήτω ο επίτιμος συνδημότης μας
Ι. Βοργιάς. Ζήτω ο Βενιζέλος. Ζήτω η Σμύρνη».
Ακολούθως δι’ ολίγων αλλά μεστών πατριωτικής εξάρσεως λέξεων προσεφώνησε
τους καλουμένους Ατσιποπουλιανούς ο κ. Ι. Βοργιάς ο συνεταίρος του κ. Ι. Ροδινού,
ευχαριστήσας επί τη εκλογή αυτού ως επιτίμου πολίτου του Ατσιποπούλου και ευχηθείς
υπέρ της απελευθερώσεως της πατρίδος του Θράκης. Απεστάλη δε προς την Κοινότητα
Ατσιποπούλου το εξής τηλεγράφημα:

Πρόεδρον Κοινότητος Ατσιποπούλου
Ατσιπόπουλον Ρέθυμνον
Καταλήψει Σμύρνης, τιμή ηρώων Ατσιποπούλου, πρωτοβουλία Ιωάννου Ροδινού,
άπαντες Ατσιποπουλιανοί Αθηνών Πειραίως εορτάζουσι.

Λεωνίδας Χαλκιαδάκης
Ανθυπομοίραρχος
Ελευθέριος Παπαγιαννάκης
δημοσιογράφος

The post ΟΙ ΑΤΣΙΠΟΠΟΥΛΙΑΝΟΙ ΕΠΙ ΤΗ ΚΑΤΑΛΗΨΕΙ ΤΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Οι συγγραφείς ή εκδότες Ελληνικών βιβλίων κατά τον 18 ον και 19 ον αιώνα συνήθιζαν
να προαναγγέλουν τις εκδόσεις τους και να προσκαλούν το αναγνωστικό κοινό να
ενισχύσει την προσπάθειά τους με την εγγραφή «συνδρομητών» δηλαδή με την προαγορά
των βιβλίων τους. Ο τρόπος αυτός εξασφάλιζε τα οικονομικά μέσα για να καλυφθούν οι
δαπάνες εκδόσεως και παράλληλα αποτελούσε ένα σύστημα διακινήσεως και διανομής
των βιβλίων. Τους καταλόγους με τα ονόματα των «συνδρομητών» (προαγοραστών)
καταχωρούσαν συνήθως στις τελευταίες σελίδες των νέων βιβλίων. Οι κατάλογοι αυτοί,
όπως έχει ήδη επισημανθεί 1 , αποτελούν πηγές για πολλές πολύτιμες πληροφορίες.
Το 1859 εκδόθηκε στην Αθήνα το βιβλίο του Κυριακού (Καλλίνικου) Κριτοβουλίδη
(1791-1868) με τίτλο: «Απομνημονεύματα του περί αυτονομίας της Ελλάδος πολέμου των
Κρητών», του οποίου είναι γνωστή η μεγάλη σπουδαιότητα για την Κρητική Ιστορία της
περιόδου 1821-1830. Ο «Κατάλογος των Συνδρομητών» αυτού του βιβλίου έχει
καταχωρηθεί στις σελίδες του 602-610, σε δύο στήλες, και περιλαμβάνει 679
ονοματεπώνυμα προαγοραστών, κατά πόλεις (ή επαρχίες) κατοικίες ή διαμονής τους.
Επίσης αναφέρει τον αριθμό των «σωμάτων» (=αντιτύπων) που προαγόρασε καθένας από
τους συνδρομητές. Μια πρώτη εξέταση του Καταλόγου αυτού μας δίνει τα παρακάτω
στοιχεία.
Οι συνδρομητές που περιλαμβάνονται στον Κατάλογο είναι 679 συνολικά και
προαγόρασαν 804 αντίτυπα του βιβλίου.
Από τους συνδρομητές αυτούς ο «Α.Φ. Παπαδάκης Κρής» στην Αθήνα προαγόρασε
50 αντίτυπα 2 , «Ο Σεβασμιώτατος αρχιεπίσκοπος Μισαήλ» στην Πάτρα 25 αντίτυπα 3 και ο
«Α. Μανάκης» στην Αθήνα 10 αντίτυπα 4 . Επίσης δύο άλλοι συνδρομητές προαγόρασαν από
5 αντίτυπα, πέντε από 4, δύο από 3, δεκάξι από 2 και 651 πόλεις (ή επαρχίες) της τότε
Ελληνικής Επικράτειας και του εξωτερικού.

Η κατανομή των προαγοραστών (και των αντιτύπων) κατά πόλεις (ή επαρχίες) έχει
ενδιαφέρον γιαυτό παρατίθεται εδώ σχετικός πίνακας με τους αριθμούς των συνδρομητών
και των αντιτύπων που προαγόρασαν.
« Οι εν Αθήνας» 5 : συνδρομητές 123 – αντίτυπα 194
«Οι εν Ναυπλίω» : » 106 – » 107
«Οι εν Σύρω»6 : » 69 – » 72
«Οι εν Κωνσταντινουπ[όλει]» : » 66 – » 81
«Οι εν Αλεξανδρεία» : » 48 – » 51
«Οι εν Ρεθύμνη» : » 47 – » 48
«Οι εν Κυδωνία (= Χανιά)» : » 41 – » 41
«Οι εν Νάξω» : » 36 – » 36
«Οι εν Θήρα» : » 23 – » 23
«Οι εν Πάτραις» : » 22 – » 46
«Οι εν Μονεμβασία» : » 14 – » 14
«Οι εν Ηρακλείω» : » 13 – » 16
«Οι εν Τήνω» : » 13 – » 13
«Οι εν Τεργέστη» : » 9 – » 12
«Αμαρίου» 7 : » 9 – » 9
«Οι εν Κορίνθω» : » 6 – » 7
«Οι εν Ύδρα» : » 6 – » 6
«Οι εν Λαμία» : » 5 – » 5
«Αυλοποτάμου» 7 : » 4 – » 4
«Οι εν Αχρίδι» : » 4 – » 4
«Λάμπης» 7 (- Αγ. Βασιλείου) : » 3 – » 3
«Οι εν Πάρω» : » 3 – » 3
«Οι εν Σέρραις» : » 3 – » 3
«Οι εν Τριπόλει» : » 3 – » 3
«Οι εν Βιτωλίοις» 8 : » 2 – » 2
« Οι εν Θήβαις» : » 1 – » 1
Σύνολον : συνδρομητών 679 και αντιτύπων 804
Από τους 679 συνολικά συνδρομητές του βιβλίου του Κριτοβουλίδη, όπως φαίνεται
και από τον πίνακα, οι 117 ήσαν κάτοικοι της Κρήτης, δηλαδή ποσοστό 17,20% στο σύνολο
των προαγοραστών του βιβλίου. Επίσης πολλοί ήσαν Κρητικοί που κατοικούσαν εκτός
Κρήτης, όπως δείχνει η ένδειξη «Κρης» δίπλα στο ονοματεπώνυμό τους ή αυτό το ίδιο το
επώνυμό τους.
Από τους 117 πάλι συνδρομητές – μόνιμους κάτοικους της Κρήτης, οι 63 είναι
Ρεθεμνιώτες, από τους οποίους οι 47 κάτοικοι της πόλεως 9 και 16 κάτοικοι των επαρχιών
της σημερινής περιφέρειας του Νομού Ρεθύμνης ή ποσοστό 9,25% στο σύνολο των
προαγοραστών του βιβλίου και 53,84% στο σύνολο των προαγοραστών – κατοίκων της

Κρήτης. Οι αριθμοί αυτοί και οι αναλογίες (ποσοστά) για την εποχή εκείνη είναι
εντυπωσιακοί 10 .
Ο «Κατάλογος» των Ρεθεμνιωτών βιβλιοφίλων – προαγοραστών της εκδόσεως του
Κριτοβουλίδη πρέπει να περιλαμβάνει το σύνολο σχεδόν των κατοίκων της πόλεως που
είχαν μόρφωση τουλάχιστο «μέσης παιδείας» και οι οποίοι ήσαν, κατά κάποιο τρόπο, οι
κοινωνικοί παράγοντες της Ελληνικής – Χριστιανικής Κοινότητας του Ρεθέμνου.
Το τμήμα του «Καταλόγου» με τα ονόματα των Ρεθεμνιωτών – κατοίκων της
πόλεως και των επαρχιών Αμαρίου Λάμπης (Αγ. Βασιλείου) και Μυλοποτάμου, καθώς και
των εξακριβωμένων Ρεθεμνιωτών – κατοίκων άλλων πόλεων μεταφέρονται εδώ με
αλφαβητική σειρά, κατά τόπους κατοικίας. Ο πίνακας αυτός των ονομάτων, αφού πρώτα
συμπληρωθεί και διορθωθεί και ύστερα συνδυασθεί και συσχετισθεί με άλλες
πληροφορίες, θα είναι χρήσιμος για την εξέταση της κοινωνικής και πνευματικής ζωής της
Ρεθύμνης, κατά την δεύτερη πεντηκονταετία του 19 ου αιώνα.

«ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΩΝ» 11

«Οι εν Ρεθύμνη» 12

1. Μ[άρκος] Αγγελιδάκης
2. Μ… Αναγνωστάκης
3. Χ[αράλαμπος] Ασκουτσάκης (Ασκούτσης, έμπορος 13 )
4. Κ… Βαρουχάκης (Βαρούχας)
5. Λεωνίδας Βαρούχας
6. Εμμ[ανουήλ] Βερναδάκης (Βερνάρδος)
7. Γ[εώργιος] Βλαστός 14
8. Αντ. Ι. Βολανάκης (Μπολανάκης)
9. Π… Μ. Γεωργαντάς (από την Επισκοπή Ρεθύμνης)
10. Ν[ικόλαος] Μ. Γραμματικάκης 15
11. Γ… Ν. Γρηγοριάδης
12. Δ… Δαμβέργης (από τη Μέση)
13. Νικόλαος Δάνδολος (έμπορος 16 )
14. Γ… Ν. Δαφνομήλης
15. Μάρ[κος] Ζαχαρίου
16. Κ[ωνσταντίνος] Γ. Καλοκαιρινός (έμπορος 17 )
17. Δ… Γ. Καλομενόπουλος (από το «νεφς» Αμάρι)
18. Ι… Μ. Καλομενόπουλος (από το «νεφς» Αμάρι)
19. Σ… Δ. Κασιμάτης (από το «νεφς» Αμάρι)
20. Ι[ωάννης] Κορωνάκης 18
21. Μ… Κορωνάκης
22. Δανιήλ [Κουφάκης] ιερομόναχος Πρέβελη 19
23. Ιάκ[ωβος] Μαθιουδάκης
24. Δ[ημήτριος] Π. Μανουσάκης 20
25. Ν[ικόλαος] Μπιστάκης 21
26. Εμμ. Π. Παπαδάκης (έμπορος 22 )
27. Ι… Δ. Πατσουράκης
28. Εμμ[ανουήλ] Πετυχάκης
29. Στ… Πετυχάκης
30. Χ[αράλαμπος] Πετυχάκης 23
31. Κ… Γ. Πρεβελάκης24
32. Γ… Σαριδάκης
33. Στ… Σιγανός
34. Α… Μ. Σκουλούδης
35. Γ[εώργιος] [Ζαχ.] Σκουλούδης (από τις Μαργαρίτες, λαδέμπορος 25 )
36. Μ[άρκος] Π. Σκουλούδης 26
37. Μ[άρκος] [Ζαχ.] Σκουλούδης (από τις Μαργαρίτες, λαδέμπορος 27 )
38. Ν[ικόλαος] Ι. Σπηλιανάκης
39. Εμμ[ανουήλ] Σταμβρίγελης
40. Οδυσσεύς Σταυρινίδης (ή Καυκαλάς, γιατρός από την Επισκοπή Ρθύμνης 28 )
41. Ι… Σταυριδάκης
42. Μιχ[αήλ] Τσουδερός (από τον Ασώματο – Αγ. Βασιλείου)
43. Ηλ[ίας] Χ. Φελουτζιδάκης
44. Στ… Φελουτσάκης
45. Ι… Χαλκιαδάκης
46. Χ… Χαμαράκης
47. Εμμ[ανουήλ]Ψαρουδάκης
    «Αμαρίου»
48. Γ. Χ’’ Π. Γεωργιαλάκης
49. Ιωσήφ [Γεραρχάκης] καθηγούμενος [Μονής Ασωμάτων]
50. Α… Ν. Καλοειδάς (από το Μέρωνα)
51. Μανωλάκης Κασιμάτης (από το «νέφς» Αμαρι29)
52. Α… Κ. Παντανιός (Πανταλός;)
53. Ηλ[ίας] Φ. Πάτερος
54. Δωρόθεος Σταυρίδης, ιερομόναχος [Μονής Ασωμάτων]
55. Μιχ[αήλ] Φραγκόπουλος
56. Ανδρέας Φράγκου, ιερεύς
    «Λάμπης» (= Αγίου Βασιλείου)
57. Ν. Αντωνογιαννάκης
58. Ε. Π. Γιαννακάκης
59. Α. Ι. Μαρινάκης

«Αυλοποτάμου» (=Μυλοποτάμου)

1. Ι… Κλάδος
2. Γ. Παπά Μαρκάκης
3. Δ… Γ. Μαρουλάκης
4. Ιωσήφ Γ. Περατσάκης
   Ρεθύμνιοι από τους «εν Αθήναις»
5. Μάρκος Καλούδης (από τον Πρινέ – Ρεθύμνης)
6. Άγγελος Παλαιολόγος (Λήμνιος, είχε παντρευτεί από το Ρέθυμνο)
   Ρεθύμνιοι από τους «εν Αλεξανδρεία»
7. Α. Α. Μαρουλιανός
8. Ν. Α. Μαρουλιανός
9. Π. Α. Μαρουλιανός
   Ρεθύμνιοι από τους «εν Λαμία»
10. Εμμ. Βιβιλάκης
    Ρεθύμνιοι από τους «εν Σύρω»
11. Χ[αρίλαος] Ασκουτσάκης (Ασκούτσης 30 )
12. Ε. Ι. Βολανάκης (Μπολανάκης)
13. Κωνσταντίνος Δαμβέρης 31
14. Τίτος Δαμβέργης 32
15. Θεμ. Καλομενόπουλος (από το «νέφς» Αμάρι 33 )
16. Ι[ωάννης] Γ. Σακόρραφος 34
17. Ε… Σαλούστρος (από τα Ανώγεια)
18. Σ… Γ. Σαλούστρος (από τα Ανώγεια)
19. Γ[εώργιος] Α. Σκουλάς (από τα Ανώγεια)
    Ρεθύμνιοι από τους «εν Τεργέστη»
20. Ιακ. Βολανάκης
    Ρεθύμνιοι από τους «εν Ύδρα»
21. Γ[εώργιος] Μοσχονάς (από το Μυλοπόταμο 35 )

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Φίλιππος Ηλιού, Βιβλία με συνδρομητές, Ι Τα χρόνια του Διαφωτισμού (1749-
1811), περ. Ο Ερανιστής, τομ. 12/1975, σελ. 101 επ.
2 Κριτοβουλίδης, Απομνημονεύματα… 1859, σελ. 602, στήλη α΄.
3 Κριτοβουλίδης, ό.π., σελ. 606, στήλη β΄.
4 Κριτοβουλίδης, ό.π., σελ. 602, στήλη α΄.
5 Περιλαμβάνονται και 7 «Πρόσθετοι εν Αθήναις» με 12 αντίτυπα (βλ. σελ. 610
στήλη β΄).
6 Περιλαμβάνεται και ένας (ο τελευταίος του Καταλόγου) «εν Σύρω» (βλ. σελ. 610
στήλη β΄).
7 Αναφέρεται υπό την σημείωση: «Των επαρχιών Κρήτης» (βλ. σελ. 610 στήλη β΄).
8 Βιτώλια = πόλη Μοναστήρι της Μακεδονίας, υπό τουρκική τότε κατοχή, σήμερα
στη Γιουγκοσλαβία.
9 Με επιφύλαξη γιατί ενδέχεται λίγοι από αυτούς να κατοικούσαν μόνιμα σε χωριά
της επαρχίας Ρεθύμνης.
10 Σε σύνολο 103 βιβλίων (τίτλων) που κυκλοφόρησαν από το 1749 μέχρι το 1821
και τα οποία περιέχουν καταλόγους συνδρομητών με σύνολο 22.891 προαγοραστές για
48.187 αντίτυπα, οι συνδρομητές – κάτοικοι της Κρήτης ήσαν 4 για 33 αντίτυπα 4 βιβλίων
που εκδόθηκαν τα έτη 1804, 1806, 1818 και 1821 (βλ. Φ. Ηλιού, όπ., αντίστοιχα στις σελ.
164, 128 σημ. 2, 129 σημ. 3, 148 σημ. 3 και 163). Από τους συνδρομητές μόνο ένας ήταν
Ρεθεμνιώτης (1806). Σε δύο γνωστά μου βιβλία που εκδόθηκαν στην Ελλάδα κατά την
διάρκεια της Επαναστάσεως και έχουν καταλόγους συνδρομητών (:Π. Νικολαΐδου, Ιστορική
και κριτική σύνοψις… Μεσολόγγιον 1824 και Σπ. Σκούφου, Αποσπάσματα εκ των του
Κυρίου Βαττέλου περί Δικαίου των Εθνών, Ναύπλιον 1825) στο πρώτο περιλαμβάνεται
ένας μόνο «Κρής» (Δ. Βλαστός πιθανόν Ρεθεμνιώτης) που κατοικούσε εκτός Κρήτης, για
τρία αντίτυπα σε σύνολο 75 συνδρομητών για 310 αντίτυπα και στο δεύτερο με κατάλογο
188 συνδρομητών για 254 αντίτυπα, που κατοικούσαν στο Ναύπλιο (107-150), Κύθηρα (57-
80) και Ύδρα (24-24) περιλαμβάνονται 15 ή 17 Κρητικοί για 19 ή 21 αντίτυπα από τους
οποίους 2 ή 3 είναι Ρεθεμνιώτες: Μανουήλ Βερνάρδος (Ναύπλιο για 2 αντίτυπα), Παύλος
Καλογέννητος (Ναύπλιο 1) και Δημήτριος Βλαστός (πιθανόν Ρεθεμνιώτης – Ναύπλιον – 2).
Επίσης στους Καταλόγους των συνδρομητών των βιβλίων: Μανουήλ Βερνάρδου (α)
Ακριβής περιγραφή της Κρήτης παρά του Δάπερ, εν Αθήναις 1836 στη σελ. [415]
περιλαμβάνονται 67 συνδρομητές για 71 αντίτυπα (Αθήναι 55-59, Κων/πολη 5-5 και Σύρος
7-7) από τους οποίους 11 είναι Κρητικοί (Αθήνα 3, Κων/πολη 1 και Σύρος 7) και από αυτούς
4 ή 5 Ρεθεμνιώτες κάτοικοι Σύρου (Γ. Καλλέργης, Μ. Ποθητός, Ι. Πολανάκης, Μ. Παπαδάκης
και πιθανόν Κ. Μαριδάκης). Σε άλλα αντίτυπα του ίδιου βιβλίου, ένα από τα οποία έχει και
ο κ. Ελευθέριος Πλατάκης (βλ. περ. Αμάλθεια τεύχ. 29/1976 σελ. 257), δημοσιεύεται με
χωριστή σελιδαρίθμηση (1-2) στο τέλος: «Έτερος Κατάλογος φιλομούσων συνδρομητών εις
την έκδοσιν της Ακριβούς περιγραφής της Κρήτης μη καταχωρηθέντων εις τον προλαβόντα
κατάλογον της εκδόσεως του βιβλίου», που περιλαμβάνει άλλα 125 ονόματα

προαγοραστών για 126 αντίτυπα: εν Αθήναι 19, εν Ναυπλίω 70, εν Σύρω 10, εν Χίω 2, εν
Νάξω 21 και εν Λίμνω 3 (για 4 αντίτυπα). Μεταξύ των συνδρομητών, όπως μου είπε ο κ.
Πλατάκης, τον οποίο ευχαριστώ και από εδώ αναφέρονται (ενδεικτικά) και οι Κρητικοί: Δ.
Χρυσαφόπουλος, Κ. Κριτοβουλίδης, Μ. Μελιδόνης, Περδικάρης, Γ. Καραγιαννάκης, Δ.
Καλλέργης (στο Ναύπλιο), Ι. Ρενιέρης, Μιχ. Ναύτης, Θ. Αλφιεράκης (στη Σύρο), Ζ.
Πρακτικίδης και Γεώργιος Ιδομενεύς Μαρκατ[άκης] (στη Νάξο). (β) Ιστορία της Κρήτης, …
εν Αθήναις 1846 περιλαμβάνεται κατάλογος (σελ. 166-168) με 195 συνδρομητές που
κατοικούσαν στις πόλεις Αθήνα, Χαλκίδα, Λαμία και Χανιά ενώ φαίνεται ότι παραλείφθηκε
ο κατάλογος των συνδρομητών από τις άλλες πόλεις. Από τους συνδρομητές των Αθηνών οι
14 είναι Κρητικοί από τους οποίους 2 ή 3 Ρεθεμνιώτες (Μάρκος Καλούδης, Γ. Μοσχάκης και
πιθανόν Ιωάννης Κ. Βλαστός).
11 Ο Κριτοβουλίδης τη σελ. 610 σημειώνει: «Αν ονόματα τινών δεν είναι ίσως
ορθώς γεγραμμένα δια το λίαν δυσανάγνωστον του λάθους τούτου αίτιοι είναι αυτοί οι
όντως υπογράφοντες. Ζητούμεν συγνώμην και δι’ όσα τυπογραφικά λάθη υπάρχουν εις
όλον το σύγγραμμα». Πρέπει να σημειωθεί ότι όλα τα αντίτυπα του βιβλίου δεν περιέχουν
πλήρη κατάλογο των συνδρομητών.
12 Κριτοβουλίδης… ελ. 608, στήλη α΄ και β΄ χωρίς αρίθμηση.
13 Ν. Β. Δρανδάκης… Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 48.
14 Μάλλον ο πατέρας του Παύλου Βλαστού (1836-1926).
15 Μιχ. Παπαδάκης… Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 283.
16 Ν. Β. Δρανδάκης … Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 52-53.
17 Ο πατέρας του διατέλεσε προξενικός πράκτορας της Ελλάδος στο Ρέθυμνο κατά
την Επανάσταση του 1866.
18 Διατέλεσε μέλος της «Σχολικής Εφορείας» Ρεθύμνης το 1851-1852 (Ν. Β.
Δρανδάκης… Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 53).
19 Από τα Σελλιά 91826-1891). Διατέλεσε ηγούμενος της Μονής Πρέβελη (1826 –
1864). ΒΛ. Μιχ. Πρεβελάκη… ΕΕΚΣ 1/1938 σελ. 281, Μιχ. Παπαδάκις Το Μ. του Πρέβελη…
1978 σελ. 288-290.
20 Ο πατέρας του γνωστού δικηγόρου Ρεθύμνης Πέτρου Μανουσάκη.
21 Διατέλεσε μέλος της Κρητικής «Κυβερνήσεως» κατά την Επανάσταση του 1841.
22 Ψιλάκης… σελ. 1219.
23 Διατέλεσε δάσκαλος στο Ρέθυμνο το 1845-1848 (Δρανδάκης Κρ. Χρ. 4/1950 σελ.
32) και αργότερα προξενικός πράκτορας της Ελλάδος στο Ρέθυμνο (1867) γαμπρός του Γ.
Καλοκαιρινού. (Βλ. σημ. 17). Το 1871 διορίσθηκε προξενικός πράκτορας της Ελλάδος στη
Νέα Έφεσο Μ. Ασίας.
24 Μάλλον ο παππούς του Ακαδημαϊκού Π. Πρεβελάκη.
26 Μέλος της τελευταίας προσωρινής Κυβερνήσεως της Κρήτης κατά την
Επανάσταση του 1866. Σκοτώθηκε στις 20/21 Δεκεμβρίου 1868 κοντά στην Ασή Γωνιά.
28 Ψιλάκης… σελ. 1819.
29 Πληρεξούσιος της επ. στην Συνέλευση των Μαργαριτών 14 Οκτωβρίου 1830
(Κριτοβουλίδης σελ. 529)

30 Ψιλάκης… σελ. 1219
31 Βλ. πιο πάν. Στη σελ. 75
32 Βλ. πιο πάν. Στη σελ. 75
33 Ο πατέρας του στρατηγού Νικόστρατου Καλομενόπουλου
34 Αστυνόμος στη Σύρο (Ψιλάκης σελ. 561)
35 Ψιλάκης… σελ. 782-783

The post Ρεθεμνιώτες βιβλιόφιλοι κατά το 1858/1859 appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Ένα έγγραφο με τόπο και ημερομηνία συντάξεως: Ρέθυμνο, 25 Απριλίου 1836,
περιήλθε σχετικά πρόσφατα στην κατοχή μου 1 . Το υπογράφουν δεκατρείς γνωστοί και
άγνωστοι Ρεθεμνιώτες της εποχής εκείνης, οι περισσότεροι από τους οποίους
διαδραμάτισαν πρωτεύοντα ρόλο κατά την Επανάσταση του 1821. Απευθύνεται σε δύο
άλλους Ρεθεμνιώτες που ήσαν εγκατεστημένοι τότε στη Σύρο και αποτελεί μια συνοπτική
έκθεση για την κατάσταση της Ελληνικής Εκπαιδεύσεως στο Ρέθυμνο, μόλις πέντε χρόνια
μετά την λήξη της Επαναστάσεως του 1821 (-1830), στα μέσα περίπου της περιόδου της
Αιγυπτιακής Διοικήσεως στην Κρήτη.
Οι πληροφορίες που παρέχει η επιστολή τούτη αφορούν (α) την στέγαση των δύο
σχολείων (Αλληλοδιδακτικού και Ελληνικού) που λειτουργούσαν τότε στο Ρέθυμνο, (β) την
κατάρτιση και διδακτική ικανότητα των δύο δασκάλων, (γ) το ύψος των μισθών τους, (δ)
τους οικονομικούς πόρους για την αντιμετώπιση των δαπανών λειτουργίας τους, (ε) τα
ποσά εισφοράς των μαθητών και (στ) τις ανάγκες για την λειτουργία του. Επίσης μας δίνει
ονόματα Ρεθεμνιωτών που ανήκαν τότε στην de facto ηγετική ομάδα της «Χριστιανικής»
Κοινότητας της πόλεως.
Οι περισσότερες ειδήσεις που αναφέρονται στην «Έκθεση» αυτή είναι γνωστές από
την εξαιρετική μελέτη του καθηγητή Νικολάου Β. Δρανδάκη με τίτλο: «Ειδήσεις περί των
σχολείων Ρεθύμνης κατά το δεύτερο τέταρτο του 19 ου αιώνος», που δημοσιεύθηκε στο
περιοδικό «Κρητικά Χρονικά» (τόμος Δ΄ 1950 σελ. 21-64) 2 . Οι λίγες, έστω, νέες
συμπληρωματικές ειδήσεις από την επιστολή είναι χρήσιμες γιατί τα γνωστά ιστορικά
στοιχεία για την τόσο σκοτεινή αυτή περίοδο της ζωής στην πόλη του Ρεθύμνου, είναι
ακόμη περιορισμένα, γιαυτό δημοσιεύεται εδώ, με λίγα σχόλια στις υποσημειώσεις.
Το κείμενο του εγγράφου είναι το ακόλουθο: 3

Προς τους Κ. 4 Μ. Ποθητόν 5 και Γ. Καλλέργη 6
Ο Κ. Νικόλαος Χ΄΄ Κωνσταντίνου 7 μας εκοινοποίησεν χθες το εσπέρας την οποίαν
ζητείται παρ’ ημών πληροφορίαν περί της καταστάσεως των της Ρεθύμνης σχολίων, των
Ελληνικών μαθημάτων 8 και της Αλληλοδιδακτικής μαθόδου 9 , διό και κατά χρέος αφού Σας
ευχαριστήσωμεν μετά του φιλοκάλου και φιλομούσου Κ. Βερνάρδου 10 σπεύδομεν να σας
ειδοποιήσωμεν όσα αφορώσι τα σχολία ταύτα.
α΄ Διά Ελληνικόν σχολίον έχομεν την οικίαν της προ πέντε ήδη χρόνων
αποδημησάσης Κοκόνας ποτέ γυνής του Κ. Ευθυμίου 11 , η οποία την αφιέροσεν εις το
σχολίον 12 , διά δε Αλληλοδιδακτικόν την οικίαν του ποτέ Μητροφάνους 13 , πλησίον ταύτης
ηγοράσαμεν και ένα μαγαζή από το Αρκαδιότικον 14 , με σκοπόν αν ποτέ μας χορηγιθούν οι

τρόποι, να το ενόσωμεν και να το αποκαταστήσωμεν κατάληλον της διαλιφθείσης
μεθόδου.
β΄ Ο Διδάσκαλος του Ελληνικού σχολίου 15 είναι της παλαιάς μεθόδου όστις αν και
γνωρίζει ήσως το χρέος του, πλην είναι αμελής και ένεκα τούτου δεν προοδεύουν οι
μαθηταί, διό και είμεθα πολλά δυσαρεστιμένοι, ενώ κοντά εις την επιμελειαν και εις το
ευμέθοδον του διδασκάλου αν υποθέσωμεν αμέλειαν εις τον μαθητήν! Αμελής μαθητής
δεν υπάρχει… ο διά της Αλληλοδιδακτικής μολονότι επιμελής, πλήν ανίδεος του χρέους
του 16 .
γ΄ Οι μισθοί των διδασκάλων είναι του πρώτου γρ: 300 του δε δευτέρου:= 150 κατά
μήνα, πληρωτέοι κατά τριμηνίαν 17 .
δ΄ Οι πόροι αυτών των μισθών εισί, όσοι παίδες είναι εις το Ελληνικόν σχολίο, κοινή
γνώμη αποφασίσαμεν να πληρόνωσι γρ: 30: και όσοι εις το Αλληλοδιδακτικόν γρ: 15: κατά
τριμηνίαν 18. πλην ενώ εις μόνον τους μισθούς κατά τριμηνίαν έπεται (;) να πληρόνομεν γρ:
1350, εκτός άλλα επακόλουθα έξοδα, μόλις συνάζωνται γρ: 800 ως: 850 κατά τριμηνίαν, και
ταύτα μετά πολλού κόπου, αφού δίδωσι και μερικοί πλέον του διορισμένου. Τούτο το
ανοικονόμητον βλέποντες από καιρόν, επροσδιορίσαμεν δια κοινής συγκαταθέσεως και
ένα εις τα χίλια, επάνω εις όλον τον τζοίρον 19 οπού ήθελε κάνει κάθε 20 μαγαζή ήτε
μπαζάζικον 21 ήτε λαδάδικον 22 , πλην πάλιν και με τούτο δεν οικονομείται και εις κάθε
τριμηνίαν, πότε από την εκκλησίαν τα οικονομούμεν 23 και πότε ημείς οι ίδιοι δανίζομεν τα
σχολία, μόνον και μόνον δια να μην τα αφήσωμεν να χαλάσουν, τα οποία διά το μεγάλον
φιλότιμον και φιλόμουσον των κατοίκων εβαστάχθησαν παραδόξως μέχρι της στιγμής,
ακολούθως όμως δεν γνωρίζωμεν το αποβισόμενον διότι οι πολίται μολονότι ζηλοταί της
παιδίας πλην πτοχοί.
ε΄ Παίδες εις τα δύο ταύτα σχολία είναι ικανοί, και όλο ένα συρρέουσι και από τα
χωρία, πλην είναι ικανός αριθμός εξ αυτών όπου δεν πληρόνουσι για την άκραν των
ένδιαν, και πολλοί δεν πληρόνουσι ούτε τα Ίμισι των διορισθέντων, και πολότατοι γονείς,
οπού δεν στέλλωσι τα τέκνα των δια την ένδιαν των 24 , επειδή να πληρώνουσι δεν έχουν
τους τρόπους και να μην πληρόνουσι . δεν τους το συγχωρή το φιλότιμον, και ούτω οι
παίδες χάνωνται.
ς΄ Το Ελληνικόν σχολίον έχει ανάγκην από την απαιτουμένην βιβλιοθήκην 25 , από
λεξικά και λοιπά, το οποίον είναι δι’ όλον στεριμένον. Το διά Αλληλοδιδακτικόν δεν έχει
τίποτες άλλο ειμή τους: 72 πίνακας, του λείπουσι καλιγραφίαι και όσα άλλα αφορώσι την
αυτήν σχολή.
Αυτή είναι Κύριοι! Η ενεστώσα κατάστασις των σχολίων μας, την οποίαν θέτωμεν
ήδη υπ’ όψιν σας, όθεν επειδή έχουμεν αυτού πατριώτας αξίους παρακαλείσθε να
συσκευθήτε μετ’ αυτών, και ιδιαιτέρως μετά του Κ. Βερνάρδου όστις ως άνθρωπος με
παιδίαν και ηδήμων και ως όν ο κοινούν το μοχλόν αυτού του σκοπουμένου κοινοφελούς
καταστήματος, γνωρίζει κάλιστα ότι απαιτήται εις αυτό το κονοφελές έργον τόσον διά την
εκλογήν των διδασκάλων καθώς και δια όσα αφωρούν εις τα τοιαύτα καταστήματα 26 . Όθεν
ποιήσατε ότι το της πατρίδος χρέος Σας υπαγορεύει. Και αφού λάβη την ευκταίαν

αποκατάστασιν, ελπίζωμεν να επαυξινθή βαθμιδών επομένως δια της προθημίας των
πατριωτών.
Ταύτα τα επί του παρόντος και ασπαζόμενοί σας αδελφικώς μένομεν.
Εν Ρεθύμνη την: 25: Απριλίου: 1836 οι πατριώται27 Σας
Ν. Χα(τζή) Κωνστ(αντίνου) 28
Ν. Δάνδολος 29
Γρηγόριος σαουνάτζος 30
Χαρλ. Ασκουτσάκης 31
Μιχαήλ Χιονάκης 32
Γεώργιος Σ. Βλαστός 33
παυλιος πιστάκις 34
Ιωάννης δροσάκις 35
Αντώνιος Α. Μαρουλιανός 36
αναγνοστης φελουτζιδάκης 37
:Ν: λαμπριάκης 38
:Γ: παυλιουδάκης 39
Α. Παλαιολόγος 40 .».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Το έγγραφο, μαζί με άλλα της ίδιας περιόδου, πρόκειται να κατατεθεί στο Τμήμα
Κωδίκων και Χειρογράφων της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης.
2 Οι πιο κάτω παραπομπές στο δημοσίευμα αυτό γίνονται με την ένδειξη:
«Δρανδάκης σελ.…». πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός από την συμβολή στην ιστορία της
εκπαιδεύσεως του νομού Ρεθύμνης και γενικώτερα της Κρήτης, η μελέτη παρέχει πολλά
σημαντικά στοιχεία για την ζωή της πόλεως Ρεθύμνης κατά την περίοδο 1831-1850, όπως
και τα δημοσιεύματα του:
-Αποδεικτικά παρακαταθήκης ιερών σκευών και αμφίων του 1841, πε. «Κρητικά
Χρονικά» τομ. Β (1948) σελ. 203-212 (= Δρανδάκης Αποδεικτικά σελ. ) και
-Εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου: περ. «Κρητική Εστία» τεύχος 9
(Δεκέμβριος 1949) σελ. 17-18 και (συνέχεια) 10 (Ιανουάριος 1950) σελ. 17-18 (= Δρανδάκης
Βιβλιοθήκη σελ.…).
3 Η επιστολή διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Είναι γραμμένη σε δίφυλλο
χαρτί διαστάσεων (σελίδας) 31*21,5 εκ., καλής ποιότητας, στην α’ και β΄ σελίδα. Η γ΄
σελίδα είναι άγραφη και στην δ΄ σελίδα αναγράφεται στο μέσον οι παραλήπτες: «Προς
τους Κ. Μ. Ποθητόν και Γ. Καλέργην, εις Σύραν» με το ίδιο χέρι που έχει γραφεί και το
κείμενο. Στη μία γωνία της ίδιας (δ΄) σελίδας, υπάρχει, με άλλο χέρι, η σημείωση: «Οι
Κύριοι Πατριότα: από Ρέθεμνος την 25: απριλίου 1836 – περιλαβή την 28: απριλίου».
Τηρήθηκε η ορθογραφία του κειμένου.
4 Κ = Κύριος –ον – οι – ους

5 Μανουήλ Ποθητός: Ρεθεμνιώτης, εγκαταστημένος τότε στη Σύρο. Είχε αδελφό
(μικρότερο;) Αλέξανδρο Ποθητό που διατέλεσε κατά διαστήματα γραμματέας του
«Κρητικού Συμβουλίου» (Αύγουστος 1827 – Δεκέμβριος 1830).
6 Γεώργιος Καλλέργης: Μυλοποταμίτης (από το Χουμέρι;) πιθανόν κάτοικος
Ρεθύμνης πριν το 1821, διατέλεσε μέλος της «Προσωρινής Διοικητικής Επιτροπής Κρήτης»
(Αύγουστος 1825 – Ιούλιος 1827) και ανέλαβε διάφορα άλλα πολιτικά και διοικητικά
αξιώματα κατά την Επανάσταση του 1821.
7 Νικόλαος Χατζηκωνσταντίνου: Από την νήσο Ίο, ήλθε στην Κρήτη μάλλον κατά τη
διάρκεια της Επαναστάσεως του 1821. Ανέλαβε διάφορα πολιτικά και διοικητικά αξιώματα.
Παντρεύτηκε τη θυγατέρα του Εμμ. Χιονάκη, ανηψιά του Μιχαήλ Χιονάκη (γλ. Πιο κάτω στη
σημ. 32) και μετά τη λήξη της Επαναστάσεως ήταν έμπορος (υφασμάτων;) στο Ρέθυμνο
όπου πέθανε τον Οκτώβριο του 1858 (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και ίδιου Αποδεικτικά
σελ. 206-207)
8 Ελληνικά Σχολεία ή Κοινά Σχολεία ονομαζόταν γενικά όλα τα σχολεία των
ελληνικών γραμμάτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των Ελληνικών παροικιών του
Εξωτερικού. Λειτουργούσαν με δαπάνες των Ελληνικών Κοινοτήτων (της Τουρκίας και της
Αλλοδαπής). Η ονομασία διατηρήθηκε για διάκριση από τα Αλληλοδιδακτικά σχολεία που
ιδρύθηκαν αργότερα (βλ. σημ. 9) και σήμαινε σχολεία για προχωρημένους μαθητές ή
σχολεία που δεν εφάρμοζαν την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Η ίδια ονομασία καθιερώθηκε
μετά το 1830 για τα σχολεία του πρώτου κύκλου της Μέσης Παιδείας (Ελληνικά Σχολεία ή
Σχολαρχεία).
9 Αλληλοδιδακτικά Σχολεία = δημοτικά σχολεία (στοιχειώδους, κατωτέρας, βασικής
εκπαιδεύσεως) ονομαζόταν τα σχολεία που λειτουργούσαν με το σύστημα της
«αλληλοδιδακτικής» μεθόδου (διδακτική μέθοδος Λάγκαστερ), την οποία δίδαξε στους
Έλληνες δασκάλους πρώτος το 1818 στο Ιάσιο ο Γ. Κλεόβουλος. Τα πρώτα Αλληλοδιδακτικά
Σχολεία στην Κρήτη ιδρύθηκαν τον Σεπτέμβριο του 1820 στο Ρέθυμνο με δάσκαλο τον
Γεώργιο Βάο (ή Μπάο) από την Σίφνο, φιλικό και στα Χανιά με δάσκαλο τον ιεροδιάκονο
Καλλίνικο Γεωργιάδη από την Βέροια, επίσης φιλικό, μαθητές του Κλεόβουλου. Παράλληλα
διατηρήθηκαν τα Ελληνικά Σχολεία που λειτουργούσαν με την παλαιά μέθοδο, στο
Ρέθυμνο με διδάσκαλο (τουλάχιστο από το 1817;) τον ιεροδιάκονο, μετέπειτα Επίσκοπο
Ρεθύμνης, Ιωαννίκιο Λαζαρόπουλο (Λαζαρίδη ή Μεταξά) και στα Χανιά με διδάσκαλο (από
το 1818) τον Νικόλαο Φουράκη (βλ. Κ. Κριτοβουλίδη, Απομνημονεύματα. 1859 σελ. 1-4 και
Στ. Μ. Μανουρά, Η οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας στην Κρήτη. Προμηθεύς τομ. 7/1983
σελ. 350-351).
10 Μανουήλ Βερνάρδος (1777-1856), από το (νέφς) Αμάρι, ανηψιός του επισκόπου
Λάμπης Μεθόδιου Σιλιγάρδου που σκότωσαν οι Τούρκοι στις 9 Ιουλίου 1795. Σπουδαίος
λόγιος στο Ιάσιο πριν το 1821, πρώτος Κρητικός που μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία (1
Σεπτεμβρίου 1818), με σημαντική εθνική δράση πριν, κατά και μετά την Επανάσταση του
1821.
11 Κοκόνα σύζυγος Ευθυμίου: Πρόκειται για την Διαμάντα σύζυγο Ευθυμίου
Δαλαμπέλα (βλ. Δρανδάκη σελ. 41). Το όνομα Κοκόνα ήταν φαίνεται το χαϊδευτικό της, με

το οποίο ήταν γνωστή στο Ρέθυμνο ή αναγράφεται από παραδρομή. Πέθανε το 1831. Ο
Ευθύμιος Δαλαμπέλας ήταν από την επαρχία Μυλοποτάμου, εγκαταστημένος πριν το 1821
στην πόλη. Η Διαμάντα ήταν αδελφή της μητέρας του Επισκόπου Ρεθύμνης Ιωαννίκιου
Λαζαρόπουλου (βλ. πιο πάνω σχετικά στο Σημείωμα αρ.1).
12 Βλ. και Δρανδάκη σελ. 41
13 Μητροφάνης: Άγνωστα τα λοιπά στοιχεία του. Πιθανόν κληρικός (ή
ιερομόναχος).
14 Ακίνητο ιδιοκτησίας της Μονής Αρκαδίου. Πιθανώς στο οικόπεδό του είχε
ανεγερθεί η αίθουσα των «Τριών Ιεραρχών» της πόλεως Ρεθύμνης.
15 Ελληνικό Σχολείο (μέσης εκπαιδεύσεως) μετά τη λήξη (1830) της Επαναστάσεως
λειτούργησε στο Ρέθυμνο το 1835 με ένα διδάσκαλο, μάλλον τον Δημήτριο Βαρούχα που
είναι βέβαιο ότι υπηρετούσε το 1837 (βλ. Δρανδάκη σελ. 35).
16 Αλληλοδιδακτικό Σχολείο επαναλειτούργησε στο Ρέθυμνο το 1834 με
«αλληλοδιδάσκαλο» τον Α. Μακκά που αντικατέστησε το 1837 ο Νικόλαος Σταυράκης (βλ.
Δρανδάκη σελ. 31-32). Η αντικατάσταση ασφαλώς οφειλόταν στα αίτια που αναφέρονται
στην επιστολή.
17 Β. Δρανδάκη σελ. 38
18 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 56
19 Βλ. Δρανδάκη σελ. 59-60 όπου σημειώνεται ότι οι εισφορές άρχισαν το 1834 από
16 εμπόρους. Η πληροφορία έχει μεγάλο ενδιαφέρον και για την τοπική οικονομική
ιστορία, σε συνδυασμό με όσα αναφέρονται για το ποσόν που αντιστοιχεί στο ποσοστό 1%
του κύκλου εργασιών όλων των Ελλήνων εμπόρων (16;) της πόλεως.
20 Η λέξη «κάθε» έχει τεθεί αντί της λέξεως «ένα» που έχει διαγραφεί.
21 Δεν γνωρίζω την λέξη. Ίσως σημαίνει: μπακάλικο
22 Κατάστημα εμπορίας ελαιολάδου. Η λέξη ακούεται στο Ρέθυμνο πολύ συχνά και
σήμερα με την ίδια σημασία.
23 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 60
24 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 39-40
25 Πριν το 1821 στην περιφέρεια Ρεθύμνης υπήρχαν βιβλιοθήκες: στην Μονή
Αρκαδίου που είδε το 1700 ο περιηγητής Τουρνεφόρ, το 1730 ο υποπρόξενος της Γαλλίας
στο Ηράκλειο Baume (βλ. Μ. Μανούσακα, Άγνωστα κεφάλαια της παλαιότερης ιστορίας
του Αρκαδίου, Νέα Εστία τεύχ. 944/Νοέμβριος 1966 σελ. 1511-1512, 1516 σημ. 66) το 1779
ο περιηγητής Σαβαρή (βλ. Ν. Ζυγομαλά, Κρητικαί Επιστολαί Σαβαρή, Αθήναι 1845 σελ. 79,
Τιμοθέου Βενέρη, το Αρκάδι διά των αιώνων Αθήναι 1938 σελ. 86) το 1817 ο περιηγητής
Sieber με 500 τόμους βιβλία (βλ. Βενέρη ό.π. σελ. 84-85, Ι. Καλιτσουνάκη Περιηγηταί και
ιστορικοί νεωτέρων χρόνων περί της Κρήτης, Κρητ. Χρονικά 4/1950 σελ. 261, του ίδιου
Επίσκεψις εις το Αρκάδι κατά το 1817, Κρητ. Πρωτοχρονιά 1961 σελ. 224-225) και πιθανόν
στη Μονή Ασωμάτων (βλ. Μ. Μανούσακα όπ. Και Εμμ. Γενεράλι, Η Ι. Μ. Ασωμάτων ΕΕΚΣ
4/1941 σελ. 30-31). Επίσης ιδιωτικές αξιόλογες βιβλιοθήκες είχαν ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης
που διατέλεσε διδάσκαλος στο Ρέθυμνο το 1802-1808 (βλ. Ν. Β. Τωμαδάκη Η εν Κρήτη
Βιβλιοθήκη Ζαχ. Τσιριγιώτη ή Πρακτικίδου, Αμάλθεια τεύχ. 2-1975 σελ. 9-24) και ο Ιωάννης

Λαζαρόπουλος διδάσκαλος στο Ρέθυμνο πριν το 1817 – 1821 που είδε ο περιηγητής Sieber
και ήταν «μία βιβλιοθήκη από μερικές εκατοντάδες των πιο εκλεκτών έργων» (βλ. Γ.
Ζομπανάκη, ο Αυστριακός περιηγητής F.W. Sieber στην Κρήτη, Ε.Ε.Κ.Σ. 2/1939, σελ. 284. Βλ.
και Ν. Β. Δρανδάκη, εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου, Κρητ. Εστία, τεύχη
9/Δεκεμβρίου 1949 σελ. 17-18 και (συνέχεια) 10/Ιανουαρίου 1950 σελ. 17-18). Η
διαπίστωση της ανάγκης για την δημιουργία σχολικής βιβλιοθήκης στο Ρέθυμνο, που
αναφέρεται στην Έκθεση, είναι αξιοσημείωτη. Ο διδάσκαλος Ιωάννης Λαζαρόπουλος
μετέπειτα, με το όνομα Ιωαννίκιος, Επίσκοπος Ρεθύμνης (1826-1838) και Μητροπολίτης
Ιωαννίνων (1838-1840) δώρησε πολλά βιβλία της βιβλιοθήκης του στην Εκκλησία
(επισκοπή) Ρεθύμνης πριν φύγει για τα Ιωάννινα, που αποτέλεσαν τον πυρήνα της πρώτης
«δημόσιας» βιβλιοθήκης στο Ρέθυμνο και αργότερα φρόντισε για την αποστολή και άλλων
βιβλίων στην ιδιαίτερη Πατρίδα του. Περίπου 15 από τα βιβλία αυτά σώζονται και σήμερα
στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης.
26 Είναι αξιοπρόσεκτη αυτή η περικοπή της Εκθέσεως για την φήμη του Μανουήλ
Βερνάρδου ως εκπαιδευτικού.
27 Από τους 13 που υπογράφουν στο έγγραφο οι 11 είναι Ρεθεμνιώτες (βλ. πιο
κάτω σημ. 29-39) και 2 μη Κρητικοί (βλ. πιο κάτω σημ. 28-40). Από τους 13 οι 8 τουλάχιστο
είναι έμποροι (βλ. Δρανδάκη σελ. 55). Υπήρχαν τότε τουλάχιστο 16 Έλληνες έμποροι στο
Ρέθυμνο (βλ. Δρανδάκη σελ. 60 σημ. 195) μεταξύ των οποίων όσοι αναφέρονται πιο κάτω
(σημ. 28-31 και 34-37), οι Σπυρίδων Χρωμοναστηριανός (τοπικό προσωνύμιο ή επώνυμο
από τοπικό προσωνύμιο), Ιωάννης Αετός (βλ. Δρανδάκης σελ. 55) και Κωνσταντίνος Μ.
Μπολανάκης Έμπορος της «μαληφατούρας» (βλ. Δρανδάκη, Αποδεικτικά σελ. 208). Όλοι
που υπογράφουν στο έγγραφο ανήκαν στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον του τότε
Επισκόπου Ρεθύμνης Ιωαννίκιου και αποτελούσαν, όπως προαναφέρθηκε, στην δεκαετία
1831-1840 την de facto ηγετική ομάδα της Ελληνικής Κοινότητας Ρεθύμνης.
28 Νικόλαος Χατζηκωνσταντίνου: Έμπορος υφασμάτων (βλ. πιο πάνω στη σημ. 7)
29 Νικόλαος Δάνδολος: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1837-1841 (βλ.
Δρανδάκη σελ. 55,52). Είχε δύο γιούς: Ιωάννην και Ευαγγελίναν.
30 Γρηγόριος Σαουνάτσος: Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177).
31 Χαράλαμπος Ασκούτσης: Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σ. 48).
32 Μιχαήλ Χιονάκης: Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη σελ. 52).
Είχε αδελφό Στυλιανός, έμπορο στο Ρέθυμνο πριν το 1821.
33 Γεώργιος Σπ. Βλαστός: Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη σελ.
52). Είναι μάλλον ο πατέρας του Παύλου Βλαστού (1836-1926)
34 Παύλος Βιστάκης: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη
σελ. 55,52)
35 Ιωάννης Δροσάκης: Έμπορος «λαδικής» (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 και Ίδιου,
αποδεικτικά… σελ. 209), πατέρας της μητέρας του Γυμνασιάρχη Μιχαήλ Γ. Πρεβελάκη, ο
επονομαζόμενος Κουκάς. Ασκούσε και εμπόριο τροφίμων.
36 Αντώνιος Αναγνώστου Μαρουλιανός: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1837-
1841 (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και σελ. 52).

37 Αναγνώστης Φελουτζιδάκης: Ίσως ο Χαράλαμπος Φελουτζής (Φελουτζιδάκης),
Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και σελ. 53).
38 Ν. Λαμπριάκης: άγνωστος. Ίσως Λαμπρόπουλος (= Μουσούρος).
39 Γεώργιος Παυλιουδάκης ή Λαγός: Επίτροπος (μόνος) των Σχολείων 1834-1836
(βλ. Δρανδάκης σελ. 52 και σημ. 162). Είναι ένας από εκείνους που φρόντισαν για την ταφή
των Τεσσάρων Μαρτύρων το 1826.
40 Άγγελος Παλαιολόγος: από την Λήμνο «ανήρ λόγιος, πολύγλωσσος και
χρηστότατος», έδρασε στην Κρήτη κατά την Επανάσταση του 1821 και παντρεύτηκε την
Ελένην Μοσχάκη (βλ. Β. Ψιλάκη, Ιστορία της Κρήτης, τομ. 3 Χανιά 1909 σελ. 626 σημ. 2 και
678 σημ. 1) μάλλον από τις Μαργαρίτες (ή Μαρουλά ή Μέρωνα). Μετά το 1831
εγκαταστάθηκε στο Ρέθυμνο αλλά είναι άγνωστο πόσο παρέμεινε. Πάντως το 1858 και
1868 κατοικούσε στην Αθήνα, όπου πέθανε τον Δεκέμβριο του 1871.

The post Μια έκθεση του 1836 για την κατάστασητης εκπαιδεύσεως στο Ρέθυμνο appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

του Σέργιου Μανουρά

Οι πρώτες πληροφορίες για τα τραγικά περιστατικά του αποκεφαλισμού στο
Ρέθυμνο των συγγενών κρυπτοχριστιανών από τις Μέλαμπες δημοσιεύθηκαν, όπως είναι
γνωστό, από τον Άγγλο περιηγητή Robert Pashley, που επισκέφθηκε το Ρέθυμνο τον
Φεβρουάριο του 1834.

Στο βιβλίο του με τίτλο: Travels in Crete (δύο τόμοι, Λονδίνο 1837)
γράφει σχετικά, μεταξύ άλλων, στο τόμο I, σελ. 107, τα εξής:
“In the year 1824, three Kurmulidhes, two brothers, and one of their cousins, were
executed, outside the walls of Rhithymos by Mustafa – bey, the Turkish general”. Δηλαδή
«το έτος 1824 τρεις Κουρμούληδες, δύο αδελφοί και ένας από τους εξαδέλφους τους,
εκτελέστηκαν έξω από τα τείχη του Ρεθέμνους υπό του Μουσταφά – μπέη, τον Τούρκο
στρατηγό». Στην συνέχεια αναφέρει διάφορες λεπτομέρειες, όπως τις άκουσε επιτόπου.
Το απόσπασμα τούτο από το βιβλίο του Pashley δεν συμφωνεί με τις αντίστοιχες
πληροφορίες που μνημονεύονται στο Συναξάρι της Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων
και γιαυτό προξένησε την περιέργεια και το ενδιαφέρον όσων ασχολούνται με την τοπική
ιστορία 1 . Από νεώτερα δημοσιεύματα, που αναφέρονται στο ίδιο θέμα, γνωρίζομε τώρα με
βεβαιότητα ότι το πραγματικό επώνυμο των Νεομαρτύρων της Ρεθύμνης δεν ήταν
Κουρμούλης, όπως γράφει ο Άγγλος περιηγητής, αλλά Βλατάκης 2 και έχει εξηγηθεί γιατί
έγραψε Κουρμούλη αντί Βλατάκη 3 . Το ερώτημα όμως γιατί ο Pashley γράφει τρεις αντί
τέσσερεις Κουρμούληδες (= Βλατάκηδες), παρά την προσπάθεια να δοθεί σχετική
απάντηση, εξακολουθεί να παραμένει σε ορισμένους μελετητές της τοπικής ιστορίας. Για
να γίνει αργότερα δυνατή μια τεκμηριωμένη απάντηση στο ειδικώτερο αυτό ερώτημα,
καταθέτονται τούτες οι γραμμές, που στηρίζονται στις ακόλουθες παρατηρήσεις.
Οι πληροφορίες για τον τραγικό θάνατο των Νεομαρτύρων στο Ρέθυμνο δόθηκαν
στο Pashley μάλλον από τον ίδιο τον τότε (1826-1838) Επίσκοπο Ρεθύμνης Ιωαννίκιο 5 , που
βρέθηκε στο Ρέθυμνο κατά την έναρξη της Επαναστάσεως του 1821, φυλακίσθηκε και
αποκλείστηκε στην πόλη μέχρι το 1830, στις ενέργειες του οποίου οφείλεται και η ταφή
των Μαρτύρων στα Περιβόλια 6 . Ο Επίσκοπος γνώριζε ασφαλώς όλες τις λεπτομέρειες των
σχετικών περιστατικών και επομένως αποκλείεται να έδωσε ανακριβείς πληροφορίες.
Επίσης ο Pashley δεν είναι πιθανόν να σημείωσε λάθος δύο και ένα, αντί δύο και δύο, των
αδελφών και εξαδέλφων. Η μαρτυρία όμως αυτή, που κατέγραψε το 1834 και δημοσίευσε
το 1837 ο Pashley, η οποία αποτελεί αναμφισβήτητα «ιστορική πηγή», αναιρείται από τις
πληροφορίες για τον αριθμό των Μαρτύρων που περιλαμβάνονται σε άλλα χρονολογημένα
αναμφισβήτητα επίσης, ιστορικά στοιχεία, όπως είναι (α) η απεικόνιση το 1836 Τεσσάρων
Μαρτύρων σε μεγάλη φορητή Εικόνα, που βρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό της Ρεθύμνης 7 .
(β) ο εορτασμός πρώτη φορά στο Ρέθυμνο στις 28 Οκτωβρίου 1837 των «Τεσσάρων
Μαρτύρων», που προκύπτει από τη γραπτή είδηση 8 , και (γ) η κατάρτιση μεταξύ 1837-1840
Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων, η οποία έγινε με συλλογική προσπάθεια των

λογίων της πόλεως 9 , όπου περιλαμβάνεται και η εξιστόρηση (συναξάρι) της ζωής και του
μαρτυρικού τους θανάτου 10 .
Το έρεισμα για να διευκρινισθεί το ζήτημα τούτο, δηλαδή γιατί ο Pashley γράφει
περι αποκεφαλισμού στο Ρέθυμνο τριών μόνον προσώπων 11 , βρίσκεται νομίζω στα
Απομνημονεύματα του Κριτοβουλίδη, που αναφέρονται στα γεγονότα της Επαναστάσεως
του 1821 στην Κρήτη. Ειδικότερα στην σελίδα 404 του πολύτιμου αυτού βιβλίου (έκδοση
1859), που αποτελεί επίσης μία άλλη έγκυρη «ιστορική πηγή», εξιστορείται η ηρωική
αντίσταση του Ιωασάφ Ξωπατέρα 12 και των συντρόφων του κατά ισχυρού Τουρκικού
στρατιωτικού αποσπάσματος το 1828, κοντά στο Μοναστήρι της Οδηγήτριας και ο ένδοξος
θάνατός τους. Ο Κριτοβουλίδης γράφει σχετικά ότι σύντροφοι του Ξωπατέρα ήσαν η
αδελφή του, ένας ανηψιός του, που δεν τον κατονομάζει, ο Κωνσταντίνος Τρουλινάκης και
ο Νικόλαος Βλατάσης 13 .

Ο ιστορικός Βασίλειος Ψιλάκης, που αναφέρει επίσης τον ηρωικό θάνατο του
Ξωπατέρα και των συντρόφων του, παραλαμβάνει μάλλον από τον Κριτοβουλίδη τα
ονόματά τους, αλλά διορθώνει σιωπηρά το επώνυμο του Νικολάου Βλατάση σε Βλατάκη 14
και συμπληρώνει ως τόπο καταγωγής του τις Μέλαμπες 15 .
Από τα κείμενα δηλαδή των δύο Κρητικών ιστορικών προκύπτει ότι και ένας άλλος
Νικόλαος Βλατάκης από τις Μέλαμπες βρήκε τραγικό θάνατο τον Μάρτιο του 1828 16 στον
Πύργο του Ξωπατέρα, ενώ πολεμούσε κατά των Τούρκων. Επομένως ο συμπολεμιστής του
Ξωπατέρα είναι πιθανόν να ταυτίζεται με τον Μάρτυρα Νικόλαο, συνεπώνυμο και
συγχωριανό του. Η πιθανότητα της εκδοχής αυτής ενισχύεται από τις ακόλουθες σκέψεις.
Η διήγηση στον Pashley το 1834 των περιστατικών του αποκεφαλισμού των τριών
Βλατάκηδων και η μεγάλη εντύπωση που του προξένησε η αυτοθυσία τους, δεν
αποκλείεται να έγιναν αφορμή σχετικών συζητήσεων που οδήγησαν τον Επίσκοπο
Ιωαννίκιο στις ενέργειες, οι οποίες είχαν στόχο να τιμηθεί με πιο επίσημο τρόπο η Μνήμη
των Βλατάκηδων. Το 1836 που βρέθηκαν τα οστά των ηρώων στο Πύργο του Ξωπατέρα 17 ,
έγινε ευρύτερα γνωστή και η θυσία του άλλου Βλατάκη από τις Μέλαμπες. Ο Επίσκοπος
Ιωαννίκιος τότε θεώρησε σκόπιμο να προσθέσει στους τρεις που μαρτύρησαν στο Ρέθυμνο
και τον τέταρτο συγγενή τους Νικόλαο Ιωάννου 18 Βλατάκη που σκοτώθηκε από τους
Τούρκους κοντά στο Μοναστήρι της Οδηγήτριας. Η πρωτοβουλία του Ιωαννίκιου ήταν
εύλογη και δικαιολογημένη, παρά την διαφορά τόπου και χρόνου θανατώσεώς τους, για να
τονισθεί ο αριθμός των θυμάτων από οικογένεια κρυπτοχριστιανών και να εξαρθεί η
συμμετοχή τους στην Επανάσταση. Γιαυτό υπέδειξε το 1836 να αγιογραφηθούν μαζί και οι
τέσσερεις, ασχολήθηκε με την σύνταξη σχετικής ακολουθίας ο ίδιος 19 και μερίμνησε να
εορτασθεί η Μνήμη τους στις 28 Οκτωβρίου 1837 για να ενισχυθεί τοπικά το εθνικό και
θρησκευτικό φρόνημα του χριστιανικού πληθυσμού. Η διαφορά τόπου και ημερομηνίας
θανάτου του τέταρτου Νεομάρτυρα αποσιωπήθηκε στο Συναξάρι και αιτιολογήθηκε η μη
διατήρηση της τέταρτης κάρας με την δήθεν αποστολή της στην Ρωσία, για να είναι
δυνατός ο ενιαίος και ταυτόχρονος εορτασμός της Μνήμης και των Τεσσάρων
Νεομαρτύρων.

Η παραπάνω πιθανή εκδοχή εξηγεί και την αναφορά ή απεικόνιση ως τέταρτου
μάρτυρα του Νικολάου στα διάφορα μέρη της σχετικής Ακολουθίας και στις περισσότερες
Εικόνες των Τεσσάρων Μαρτύρων.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Μιχ. Παπαδάκις, Οι Τέσσερις Νεομάρτυρες του Ρεθέμνου, Προμηθεύς τομ 4/1980
σελ. 286,
2 Ιωάννης Χαχαριδάκης, Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη και οι αγώνες των
Μελαμπιανών, Ρέθυμνο, 1977, σελ. 40, απ’ όπου και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ 280-281.
Βλ. και Αγης. Παπαδογιάννη, Συμπληρωματικά στοιχεία για τους Τέσσερις Μάρτυρες,
Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 354, Γεώργ. Μαραγκάκη, Νέα συμπληρωματικά στοιχεία για
τους Τέσσερις Μάρτυρες Προμηθεύς 5/1981 σελ. 126-128.
3 Ν. Β. Τωμαδάκης, Κρήτες Νεομάρτυρες, Προμηθεύς τον. 4/1980 σελ. 326.
4 Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ 286
5 Βλ. σχετικά βιογραφικά στοιχεία του Ιωαννίκιου – Ιωάννου Λαζαρόπουλου στο πιο
πάνω σημείωμα αρ. 1.
6 Βλ. στο Συναξάρι της Ακολουθίας στις διάφορες εκδόσεις (πρόχειρα: Ν. Β.
Τωμαδάκης, Η Εκκλησιαστική Ιστορία ης Κρήτης… Αι πηγαί… 1974 σελ. 227-229 που
παραλαμβάνει από την έκδοση 1888, Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 273-276 από την έκδοση
1865 και Μιχ. Παπαδάκι έκδοση από το χειρόγραφο 1852 της Ακολουθίας, Κρητ. Εστία
τεύχ. 278-279/1982 σελ. 223-225.
7 Βλ. φωτογραφία της Εικόνας στο περ. Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 309 και Ν. Β.
Δρανδάκη, αποδεικτικά παρακαταθήκης ιερών σκευών και αμφίων του 1841, Κρητ.
Χρονικά, τομ 2/1948 σελ. 206-207, όπου δημοσιεύθηκε πρώτη φορά η σχετική επιγραφή.
8 Ν. Β. Δρανδάκης, Ειδήσεις περί των Σχολείων Ρεθύμνης κατά το δεύτερον
τέταρτον του 19 ου αιώνος, Κρητ. Χρονικά, τομ. 4/1950 σελ. 60, σημ. 198, όπου αναφέρεται η
28 Οκτωβρίου 1837 ως η πρώτη μνεία εορτασμού των Νεομαρτύρων Ρεθύμνης. Ας
σημειωθεί ακόμη ότι η ημερομηνία αυτή 28 Οκτωβρίου 1837 συμπίπτει με ημέρα της
εβδομάδος Πέμπτη και συνεπώς δεν πρόκειται περί μνημόσυνου αλλά για τέλεση
εορταστικής λειτουργίας.
9 Οι συντάκτες διαφόρων τμημάτων της Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων
είναι οι: (α) Νικόλαος Σταυράκης (β) Μελέτιος Νικολετάκης και (γ) Καλλίνικος Νικολετάκης
(βλ. Θεοχ. Δετοράκη, η Υμνογραφία των τεσσάρων Νεομαρτύρων του Ρεθέμνου
Προμηθεύς 4/1980 σελ. 291-296). Ο Μελέτιος Νικολετάκης ήταν Μητροπολίτης Κρήτης από
το 1832 μέχρι το 1852 (βλ. Τωμαδάκη ό.π.). ο Καλλίνικος Νικολετάκης έγινε επίσκοπος
Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου το 1838 (-1868) ( βλ. Τωμαδάκη Έλεγχος… σελ. 140) και ο
Νικόλαος Σταυράκης ήταν δάσκαλος στο Ρέθυμνο από τον Σεπτέμβριο 1837 μέχρι 24
Μαΐου 1840 (βλ. Ν. Β. Δρανδάκη Ειδήσεις… Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 32, σημ. 37). Αφού όμως
έχομε δεδομένη την ημερομηνία 28 Οκτωβρίου 1837 ως πρώτο εορτασμό των
Νεομαρτύρων τούτο οφείλεται αναμφισβήτητα, στον Επίσκοπο Ιωαννίκιο, όπως και η
υπόδειξη της πρώτης εικονογραφήσεως το 1836 των τεσσάρων Μαρτύρων. Δεν

αποκλείεται τα τμήματα της Ακολουθίας των Νεομαρτύρων (και το Συναξάρι) που δεν
αναφέρονται ότι ανήκουν σε συγκεκριμένα πρόσωπα να συντάχθηκαν από τον επίσκοπο
Ιωαννίκιο Λαζαρόπουλο.
10 Βλ. πιο πάνω σημ. 6 και 9.
12 Ιωάσαφ Ξωπατέρας ή Ξεπατέρας, προεπαναστατικά ιερομόναχο της Μονής
Οδηγήτριας που βρίσκεται στις πλαγιές του όρους Κόφινας (Αστερούσια), της επαρχίας
Καινούργιου (περιφέρεια Κοινότητας Πηγαϊδάκια). Το κοσμικό του όνομα ήταν Ιωάννης
Μαρκάκης και γεννήθηκε το 1788 στο μικρό χωριό Μανουσανά που βρισκόταν κοντά στο
Μοναστήρι της Οδηγήτριας, ερειπωμένο και ακατοίκητο από πολλά χρόνια. (Το 1831
κατοικούσαν 2 χριστ. Οικογένειες, Pasley, Travels… II σελ. 316). Την ηρωική αντίσταση του
Ξωπατέρα τραγούδησε άγνωστος λαϊκός στιχουργός. Το σχετικό τραγούδι και παραλλαγές
του βλ. στους: Anton Jeanoarakis, Kretas Volkslieder 1876, σελ. 59-60 (= Ν. Β. Τωμαδάκης,
Ιστορία της Εκκλησίας Κρήτης … Αι πηγαί… 1974 σελ. 187-188), Π. Φαφουτάκης, Συλλογή
Ηρωικών Κρητικών Ασμάτων Αθήναι 1889 σελ. 79-81, Π. Βλαστού, ο γάμος εν Κρήτη…
Αθήναι 1890, σελ. 222-123. Α. Κριάρη, Πλήρης Συλλογή Κρητικών Δημοτικών Ασμάτων,
Αθήναι 1920, σελ. 99-101 (δύο παραλλαγές), Θεοχ. Δετοράκη, Ανέκδοτα Δημοτικά
Τραγούδια της Κρήτης, Ηράκλειο 1976, σελ. 60. Επίσης βλ. Β. Ψιλάκη, Ιστορία της Κρήτης,
τομ. 3 Χανιά 1909 σελ. 635, Π. Κριάρη, Ιστορία της Κρήτης (νέα) τομ. Β΄ 1934 σελ. 630 (α), Ι.
Μουρέλλου, Ιστορία της Κρήτης, Ηράκλειο 1950 σελ. 285,707-708, Π. Βαβουλέ, Βιογραφίες
Κρητικών Ηρώων. Ο Ξωπατέρας, περ. Κρητ. Εστία, τεύχ. 113-114 (1961) σελ. 168-170 και Ν.
Σταυρινίδη, ο καπετάν Μιχάλης Κόρακας και οι συμπολεμιστές του, Ηράκλειο 1971, σελ.
75,112,125-126.
13 Έτσι και στην σελ. 405. Πρόκειται όμως για πρόδηλο τυπογραφικό σφάλμα.
14 Ψιλάκης, Κριάρης, Μουρέλλος, Βαβουλές, Σταυρινίδης, ό.π. σημ. 11. Ο
Σταυρινίδης σημειώνει ότι παραλαμβάνει από τον Κριτοβουλίδη.
15 Από τις Μέλαμπες σημειώνουν ότι ήταν ο Ν. Βλατάκης οι Ψιλάκης, Κριάρης και
Μουρέλλος (ό.π. σημ. 11) ενώ ο Σταυρινίδης (ό.π. σελ. 126) αναφέρει ότι από τις
Μέλαμπες καταγόταν μόνο ο Τρουλινάκης.
16 Η ακριβής ημερομηνία παραμένει αδιευκρίνιστη. Ο Ψιλάκης (ό.π. σελ. 634)
γράφει «φθίνοντος του Ιανουαρίου 1828» (έτσι και Βαβουλές σελ. 169), ο Σταυρινίδης (ό.π.
σελ. 125) τέλη Ιανουαρίου – αρχές Φεβρουαρίου 1828 ενώ ο Κριτοβουλίδης (σελ. 402,
404), τον οποίο ακολουθούν Βλαστός (ό.π. σελ 11) και Δετοράκης (ό.π. σελ. 60) τον Μάρτιο
του 1828.
17 Κ. Χαριτάκης, Κρητικόν Πάνθεον 1908 σελ. ; (από Ι. Μουρέλλον ό.π. σελ. 708
σημ.).
18 Το όνομα του πατέρα του αναφέρεται μόνο στο Συναξάρι (βλ. πιο πάνω στην
σημ. 6
19 Κατά την αρχιερατεία του Ιωαννίκιου φιλοτεχνήθηκε στο Ρέθυμνο το 1836 η
πρώτη γνωστή Εικόνα των Τεσσάρων Μαρτύρων, εορτάσθηκε η Μνήμη τους (28
Οκτωβρίου 1837) και συντάχθηκε η σχετική Ακολουθία (βλ. πιο πάνω στις σημ. 9).

The post Έλεγχος πληροφορίας του Πάσλεϋ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

του Σέργιου Μανουρά

Στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης (Χανιά) υπάρχει και η «Συλλογή Κρέμου», που
περιλαμβάνει πολλά έγγραφα τα οποία αφορούν τα Κρητικά πράγματα κατά την
Επανάσταση του 1821. Ένα από τα ανέκδοτα έγγραφα της Συλλογής αυτής είναι μια
πρωτότυπη επιστολή του Ζαχαρία Πρακτικίδη, με τόπο και ημερομηνία συντάξεως
«Τριπολιτζά, 23 Μαΐου 1823», που απευθύνεται στον «εξοχώτατον Κύριον Μιχαήλ
Λαζαρόπουλον, εις Κρήτην, κατά τη Γωνιάν ή Ρέθεμνος».
Ο συντάκτης της επιστολής Ζαχαρίας Πρακτικίδης ή Τσιριγώτης (1774-1845) 2 , από το
χωριό Μουχτάροι επ. Πεδιάδος, είχε διατελέσει προεπαναστατικά διδάσκαλος στο
Ρέθυμνο (1802-1808), αργότερα έγινε φιλικός, αναμείχθηκε στα γεγονότα της
προετοιμασίας και ενάρξεως της Επαναστάσεως του 1821 στην Κρήτη, ενώ υπηρετούσε ως
διδάσκαλος (από τον Οκτώβριο του 1820) στη Μονή της Θυμιανής στα Σφακιά, έλαβε
μέρος στην Κρητική Συνέλευση στους Αρμένους –Αποκορώνου τον Μάιο 1822 και ανέλαβε
διάφορα πολιτικά, διοικητικά και δικαστικά αξιώματα κατά την διάρκεια της
Επαναστάσεως. Το Φεβρουάριο του 1823 εκλέχθηκε «παραστάτης» Κρήτης και έλαβε
μέρος ως πληρεξούσιος στην Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους και ως βουλευτής στην β’
(και γ΄) βουλευτική περίοδο. Την επιστολή έγραψε στην Τρίπολη, γιατί εκεί εγκαταστάθηκε
το Βουλευτικό Σώμα μετά η λήξη των εργασιών της Β’ Εθνοσυνελεύσεως.
Ο παραλήπτης της επιστολής Μιχαήλ Λαζαρόπουλος, όπως προκύπτει από άλλα
έγγραφα της «Συλλογής Κρέμου» και από όσα διάσωσε ο Ρεθεμνιώτης λόγιος Παύλος
Βλαστός 3 , σε συνδυασμό με γνωστά στοιχεία 4 , ήταν προεπαναστατικά γιατρός 5 στο
Ρέθυμνο, αδελφός του Ιωάννου Λαζαρόπουλου, που έγινε, με το όνομα Ιωαννίκιος
Επίσκοπος Ρεθύμνης (1826 – Αυγ. 1938) και Μητροπολίτης Ιωαννίνων (1838-1840). Ο
Ιωάννης – Ιωαννίδιος Λαζαρόπουλος, γνωστός και με τα επώνυμα Λαζαρίδης ή Μεταξάς,
ως ιεροδιάκονος (;) διατέλεσε διδάσκαλος στο Ρέθυμνο τουλάχιστο από το 1817 (μέχρι το
1821) 6 , και έγινε φιλικός στην Κωνσταντινούπολη μεταξύ Ιανουαρίου – Μαΐου 1820 από
τον Σωτήριο Θεαγένη 7 . Φυλακίσθηκε από τους Τούρκους τον Μάιο του 1821, ενώ οι
συγγενείς του κατόρθωσαν να διαφύγουν από το Ρέθυμνο 8 .

Από το περιεχόμενο της πιο πάνω επιστολής, σε συνδυασμό με άλλα γνωστά
στοιχεία, προκύπτουν και άλλες σημαντικές πληροφορίες 9 , άγνωστες μέχρι τώρα, οι οποίες
αφορούν τους συγγενικούς δεσμούς των δύο αδελφών με την οικογένεια Δαμβέργη και
άλλους Ρεθεμνιώτες. Οι συγκεχυμένοι ή άγνωστοι μέχρι τώρα δεσμοί αυτοί,
διευκρινίζονται σε πολλά σημεία και βοηθούν στην πληρέστερη γνώση της κοινωνικής
συνθέσεως, προεπαναστατικά, της (Ελληνικής ) Κοινότητας Ρεθύμνης.
Το έγγραφο10 δημοσιεύεται πιο κάτω με σχόλια στις υποσημειώσεις για τον
Μιχαήλ Λαζαρόπουλο, τους συγγενείς του και άλλους Ρεθεμνιώτες που αναφέρονται σ’
αυτό. Το περιεχόμενό του έχει ως εξής: 11
Τω Εξοχωράτω 12 Κυρίω Μιχαήλ Λαζαροπούλω
λίαν μοι αγαπητώ και περιποθήτω.
Εις Κρήτην, κατά την Γωνιάν 13 , ή Ρέθεμνος 14
Φίλτατε!
Σας έγραψα κοινώς με την απ’ εδώ εις την Πατρίδα μας αισίαν αναχώρησιν του
Κυρίου Γενικού Αρμοστού μας Εμμανουήλ Τομπάζη, ειδοποιών Σας τα απ’ αρχής άχρι
τέλους της αναχωρήσεώς του επακολουθήσαντα εις ημάς άπειρα εμπόδια και τους
οποίους μετεχειρίσθημεν τρόπους εις το να τ’ απαντήσωμεν και ν’ απολαύσωμεν το
ποθούμενον.
Τυχών και τώρα δύω φίλων νέων εδώ εις Πελοπόννησον, του εξοχωτάτου λέγω εν
Ιατροφιλοσόφοις 15 Κυρίου Δημητρίου Δεσίλα εκ Πάργας 16 , και του Κυρίου Φωκά
Φραγκούλη Ολυμπίου 17 , ανδρών τωόντι ειλικρινών και με παιδείαν εστολισμένων γράφω
και δι’ αυτών, συνιστών αυτούς προς την αγάπην Σας . τους οποίους, ως όντας
εστολισμένους, με τοιαύτα προτερήματα, γνωρίσαντες αναγκαίως πολλά δια την πατρίδα
μας, παρακαλέσαντές τους τα δυνατά μετά του κυρίου Παρδαλάκη 18 , αποστέλλονεν,
επευχόμενοι να τους απολαύσητε εν υγεία, και να εκτελήτε πάντοτε δι’ αυτών, όσα προς
την Πατρίδα κρίνετε αναγκαία και συμφέροντα.
Η πείρα θέλει Σας αποδείξη την αξιότητα των δύω τούτων υποκειμένων και τότε
θέλει επαινέσητε τον Ζαχαρίαν, ότι δεν απατάται από ταις πολιτικαίς τζηριμόνιαις, αλλά
γνωρίζει τα χαρακτηριστικά υποκείμενα και τα έχοντα ψυχήν ειλικρινή και ζήλον ένθερμο
δια την της Πατρίδος Ανεξαρτησίαν.
Τα Πρακτικά της Εθνικής Συνελεύσεως, τον Οργανικόν Νόμον, τα εδικά μας
πρακτικά, όσα δηλαδή επράξαμεν και είπομεν υπέρ της πατρίδος εις την Εθνική Συνέλευσιν
και εις άλλας συνελεύσεις του Βουλευτικού σώματος, μετά τον ερχομόν μας εις
Τριπολιτσάν, γράψαντες, εστείλαμεν του αγίου Οικονόμου μας 19 , τα οποία έχετε όλοι οι
Πατριώται το δικαίωμα να ζητήσετε ελευθέρωο να Σας δοθώσι, δια να ηξεύρετε το οποία
πράττομεν και λέγομεν εδώ υπέρ της Πατρίδος κατά την πληρεξουσιότητα οπού μας
εδώκατε.
Τον Παραστάτην Σας, ομού με τους άλλους οπού ζητούμεν, να στείλλετε ευθύς,
εκλέγοντάς τους, καθώς διορίζεται από τον Νόμον τακτικώς η εκλογή των Παραστατών . ότι
άλλως (καθώς και προεγράψαμεν), δεν θέλουν είναι δεκτοί εις το Βουλευτικόν και

κινδυνεύομεν αντί τιμής να κατηγορηθώμεν και ν’ αναχωρήσωμεν απ’ εδώ χωρίς
υπόληψιν. Έχετε τους ήδη συνιστωμένους φίλους, Κύριον Δεσίλαν και Κον Φωκάν, να Σας
οδηγήσωσιν εις τούτα τα συμφέροντα.
Τους εν Χ(ριστ)ώ μοι αγαπητούς Κυρίους: Χ. Ιωάννην Γαμβρόν Σας 20 , Γρηγόριον και
Τζορτζάκην γυναικαδέλφους Σας 21 , μετά των ευγενικών οικογενειών Σας, ολοψύχως
ασπάζομαι. Τον πατέρα Σας 22 ως Πατέρα μου, την ευγενεστάτην κυρίαν πενθεράν Σας 23 ως
Μητέρα μου προσκυνώ. Τον Κον Κωνσταντίνον γαμβρόν Σας 24 , Κ(υρίους) Χιονάκιδες 25 ,
Κύριον Ευθύμιον θείον Σας 26 μετά της Αρχοντίσσης του και της Κυρίας Χατζίνας 27 , τον
Κύριον Αναγνώστην και αυτάδελφόν του Κωνσταντίνον 28 , όλους ο Θεός και η ψυχή σου, μα
την πίστιν σου, ειπέ τους, ότι τους γλυκοασπάζομαι, ως συγγενής Σας, και κοινούς φίλους
μας.
Επεύχομαι ομού με την αποστολήν των Παραστατών, να έχωμεν και τας χαροποιάς
ειδήσεις του αποκλεισμού εις Κάστρον, ή του παντελούς εξολοθρεμού του μισυριώτου
Χασάνη, την κυρίευσιν του Ρεθέμνου και Χανίων και της προ πάντων ποθουμένης
ευδαιμονίας εις την Πατρίδα του φιλογενεστάτου Γενικού Αρμοστού μας, ομού με την
θεοστοτάτην χορείαν των Παιόνων – Ιλλυριών, Ποριωτών και Κρανιδιωτών επτακοσίων
στρατιωτών του και την οποίαν τοις εκάμετε υποδοχήν, και όσα άλλα γνωρίζετε ότι θέλουν
μας χαροποιήσουν τα μέγιστα.
Ο γλυκύς αδελφός και μόνος ειλικρινής Πατριώτης μας, κύριος Γεώργιος
Παππαδάκης 29 , θέλει Σας εξιστορήση πόσα εδοκιμάσαμεν, και μάλιστα η τιμιότητά του,
όσον να κατορθώσωμεν τους σκοπούς μας και να απολαύσωμεν το ποθούμενον. Εγώ να
Σας τα περιγράψω παραστατικώς, δεν ημπορώ, ότι πρέπει να γίνωσι τόμος ολόκληρος.
Τούτο μόνον Σας λέγω ότι όλας τας περιστάσεις απαντήσαμεν γενναίως και ως Κρήτες
ελάβομεν το νικητήρια.
Σας επεύχομαι επί πάσι τούτοις αδελφοί περιπόθητοι! Ομόνοιαν, σύμπνοιαν,
ειρήνην προς αλλήλους και πάντα τα υπέρ Πατρίδος εφετά και σωτήρια! Και
γλυκοασπαζόμενός Σας μετά των φιλτάτων σας, μένω,
Την 23 Μαΐου 1823 ως αδελφός
Εν Τριπολιτζά. Ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης…» 30 .
Από ένα πιστοποιητικό του Νικολάου Ι. Δαμβέργη που εκδόθηκε το 1835 από τον
Δήμαρχο Μινώας (Ναυπλίου) Βασίλειο Χάλη, σε συνδυασμό με όσα γράφει ο ιστορικός
Βασίλειος Ψιλάκης, που είχε παντρευτεί θυγατέρα του Τίτου Ι. Δαμβέργη, προκύπτει η
οικογενειακή κατάσταση του Χ΄΄ Ιωάννου Δαμβέργη. Το πιστοποιητικό αυτό έχει ως
εξής:30 α
Αριθ΄΄ 449

Εν Προνοία τη 28 Οκτωβρίου 1835
Το Δημαρχείον Μινώης
Πιστοποιεί ότι

Ο Δημότης ημίν Κος Νικόλαος Δαμβέργης, υστερήθη εις το διάστημα του Ιερού
Αγώνος Γονείς και αδελφούς του, καθότι ο πατήρ του χρηματήσας μέλος του Συμβουλίου
της Κρήτης κατά το 1823 επί της Διοικήσεως του Κου Εμμανουήλ Τουμπάζη, δεν ηδυνήθη
να διαφύγη την θηριωδίαν των Τούρκων οίτινες τον κατέσφαξαν ανιλεώς μετά της συζύγου
του και ενός τέκνου τους, αιχμαλωτίσαντες και τα λοιπά 4 ανήλικα αδέλφια του, υστερήθη
την Πατρομητρικής χρηματικήν και Κτηματικήν κατάστασιν, ελαβώθη καιρίως κάτωθεν του
δεξιού οφθαλμού μαχόμενος κατ’ εχθρών, υπηρέτησεν αμισθί εις το δεκαετές του αγώνος
διάστημα και τον οποίον η Πατρίς τίμησε με τον βαθμόν Πεντηκοντάρχου, ήδη κατεγράφη
εις τον Δήμον Μινώης υπό τον αριθ΄΄ 37 δώσας τον όρκον της υποταγής.
Όθεν του δίδεται το παρόν επίσημον να του χρησιμεύση όπου ανήκει.
Ο Δήμαρχος
(Τ.Σ.) Β. Χάλης»

Μέλη και συγγενείς των οικογενειών Λαζαροπούλου και Δαμβέργη, σύμφωνα με τα
πιο πάνω στοιχεία, ήσαν:
-Νεόφυτος: επίσκοπος Αυλοποτάμου από το 1755 μέχρι το 1775 ή 1776, από την
Δημητσάνα – Πελοποννήσου, που ήλθε στην Κρήτη από την Κων/πολη, όπου ήταν
εφημέριος στο Πατριαρχείο 31 . Είχε συγγενή (πρώτο εξάδελφο;) τον εθνομάρτυρα
Πατριάρχη (1797-1798,1806-1808 και 1818-1821 +) Γρηγόριο τον Ε΄ και ήταν θείος δύο
αδελφών Λαζαρόπουλου, τους οποίους προσκάλεσε και αποκατέστησε στην Κρήτη.
-Παρθένιος Λαζαρόπουλος32: έγινε επίσκοπος Αυλοποτάμου το 1775 ή 1776, μετά
την παραίτηση του θείου του, και αρχιεράτευσε τουλάχιστο μέχρι το 1817 που τον
συνάντησε ο περιηγητής Sieber στο Μελιδόνι 33 (έδρα της Επισκοπής). Πέθανε μεταξύ 1817-
1820.
-Σιόρ 34 Ανάστος (Αναστάσιος) Λαζαρόπουλος: αδελφός του επισκόπου
Αυλοποτάμου Παρθενίου 35 .
-Μαρία Μεταξά (ή Μεταξάκη;): σύζυγος του σιόρ Ανάστου Λαζαρόπουλου 35 .
-Διαμάντα (ή Κοκόνα) Μεταξά: σύζυγος Ευθυμίου Δαλαμπέλα (από τις Μαργαρίτες),
αδελφή της Μαρίας συζ. Α. Λαζαροπούλου 35 .
-Γερβάσιος Μεταξάκης: ιερομόναχος της Μονής Μπαλή πριν το 1761 μέχρι το 1795,
τουλάχιστο 36 . Πιθανώς ήταν αδελφός ή θείος των δύο αδελφών Μαρίας και Διαμάντας το
γένος Μεταξά 37 .
-Ιωάννης Ανάστου Λαζαρόπουλος = Ιωαννίκιος επίσκοπος Ρεθύμνης (1826 – Αυγ.
1838) και μητροπολίτης Ιωαννίνων (1838 – Αυγ. 1840) που πέθανε το 1843 στο Ρέθυμνο 38 .

-Μιχαήλ Ανάστου Λαζαρόπουλος: γιατρός πριν το 1821 στο Ρέθυμνο. Είχε
παντρευτεί αδελφή του Τζώρτζη (Γεωργίου) και Γρηγορίου Σαουνάτσου 39 (από το Βιζάρι –
Αμαρίου) που πιθανώς ονομαζόταν Αικατερίνη (Κατίγκω) και διατέλεσε το 1845 δασκάλα
στο Ρέθυμνο 40 .
-Ελένη Ανάστου Λαζαρόπουλου: σύζυγος Χ΄΄ Ιωάννη Δαμβέργη (από τη Μέση –
Ρεθύμνης).
-Χρυσάνθη Ανάστου Λαζαρόπουλου: σύζυγος Κωνσταντίνου Μ. Μπολανάκη (από το
Αποδούλου – Αμαρίου).
Τέκνα του Χ΄΄ Ιωάννη Δαμβέργη 41 και της Ελένης το γένος Λαζαροπούλου ήσαν:
-Νικόλαος Ι. Δαμβέργης: πολεμιστής κατά την Επανάσταση του 1821
(τραυματίστηκε σε μάχη τον Ιανουάριο 1822) και τελευταίος γραμματέας του Κρητικού
Συμβουλίου. Μετά το 1831 υπηρέτησε ως λιμενικός στην Σύρο, όπου πέθανε τον Ιανουάριο
του 1867 42 .
-Κωνσταντίνος Ι. Δαμβέργης: πολεμιστής επίσης κατά την Επανάσταση του 1821.
Παντρεύτηκε τη Μαρία το γένος Εμμανουήλ Μοσχονά (γιατρού, από το Μυλοπόταμο
+Μάρτιο 1824 43 ). Μετά το 1831 έζησε μεγάλο διάστημα στη Σύρο και πέθανε το 1889 στην
Αθήνα 44 .
-Μαρία (Μαρουλή) Ι. Δαμβέργη: μνηστή του Γεωργίου Δεληγιαννάκη (+1822),
σύζυγος Στρατή Δεληγιαννάκη 45 , έζησε μετά την Επανάσταση στη Μήλο.
-Αναστάσιος Ι. Δαμβέργης: αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους τον Μάρτιο του
1824 στην Κίσαμο με δύο από τους αδελφούς του και αυτοκτόνησε (1828;) στην Αίγυπτο 46 .
-Τίτος Ι. Δαμβέργης: απελευθερώθηκε το 1831 από την αιχμαλωσία, παντρεύτηκε
συγγενή του Πασχάλη, έζησε μεγάλο διάστημα στη Σύρο και πέθανε το 1888 στην Αθήνα 47 .
-Μιλτιάδης Ι. Δαμβέργης: απελευθερώθηκε το 1831 από την αιχμαλωσία, πέθανε το
1889 στην Αθήνα 48 . Γιός του ο Ιωάννης Μ. Δαμβέργης (1862-1938) 49 .
-Αγνώστου ονόματος ανήλικο τέκνο του Ι. Δαμβέργη που το σκότωσαν οι Τούρκοι
τον Μάρτιο του 1824.
Τέκνα του Κων/νου Μ. Μπολανάκη 50 (ή Βολανάκη) και της Χρυσάνθης το γένος Α.
Λαζαροπούλου ήσαν:
-Μανουήλ Κ. Μπολανάκης (Βολανάκης): ζούσε το 1888 στην Κων/πολη 51 .
-Αριστείδης Κ. Μπολανάκης: μαθητής το 1835 στο Ρέθυμνο 51 .

-Ανάστος Κ. Μπολανάκης: μαθητής το 1835 στο Ρέθυμνο 52 .
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Ευχαριστώ θερμά και από εδώ την Προϊσταμένη του Ι.Α.Κ. κ. Ζαχαρένια
Σημανδηράκη για την πρόθυμη εξυπηρέτησή της κατά την έρευνά μου στο Αρχείο τον
Ιούλιο 1983.
2 Θ.Ν. Φ(ιλαδελφεύς), Σημειώσεις (= βιογραφικό σημείωμα Ζαχαρία Πρακτικίδη)
περ. Χρυσαλλίς τεύχ. 81 (1866) σελ. 211-212, Ζαχ. Πρακτικίδου, Χωρογραφία Κρήτης
Αθήναι 1890 (= ανατύπωση εκδόσεως Τεχνικού Επιμελητηρίου Ηρακλείου 1983) σελ. Στυλ.
Μοτάκης, Συλλογή εγγράφων Ζαχαρία Πρακτικίδη, Χανιά 1953 σελ. 5-6, Ν.Β. Τωμαδάκης
Έκκλησις του Παραστάτου Κρήτης Ζαχ. Πρακτικίδου… Δ.Ι.Ε.Ε.Ε 13/1959 σελ. 1-13, ο ίδιος,
Τρία γράμματα του Ιεράς Αρτεμίου προς τον Ζαχαρίαν Πρακτικίδην, Αμάλθεια 5/1974 σελ.
207-216, ο ίδιος, Η εν Κρήτη βιβλιοθήκη Ζαχαρίου Τσιριγώτη ή Πρακτικίδου, Αμάλθεια
6/1975 σελ. 9-24, ο ίδιος, Οι μεταξύ του 1713 και 1832 Επίσκοποι Αυλοποτάμου, Βυζαντινά
και Μεταβυζαντινά, Αθήναι 1977, σελ. 345, Ανθούλα Παπαδάκη, Ήταν ο Ζαχαρίας
Πρακτικίδης ιεροδιάκονος Αμάλθεια 11/1980 σελ. 13-16.
3 Ι.Α.Κ. Συλλογή Π. Βλαστού, χειρόγραφος τόμος 24 σελ. 308-309 όπου έχει
αντιγραφεί επιστολή του Νικολάου Κ. Δαμβέργη «προς τον κ. Εμμ. Βιβιλάκην, Κρήτα εις
Αθήνας» (Πειραιάς 14 Φεβρουαρίου 1874) «περί συγγενείας του αειμνήστου Στρατή
Δεληγιαννάκη μετά του Πατριάρχου Γρηγορίου του Ε΄».
4 Κ. Κριτοβουλίδης, Απομνημονεύματα… 1859 σελ. 297,528, Β. Ψιλάκης, Ιστορία της
Κρήτης, τομ. Γ, Χανιά 1909 σελ. 324 σημ. 1, 343,427,575,576, σημ. 1, 590,854, Π. Κριάρης,
Ιστορία της Κρήτης (νέα) 1932 σελ. 483,504.
5 Ι.Α.Κ. Συλλογή Κρέμου, διάφορα έγγραφα και Συλλογή Βλαστού ό.π. Είναι
άγνωστο που και πότε σπούδασε (μάλλον σε Ιταλικό Πανεπιστήμιο).
6 Ν.Β. Δρανδάκης, Εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου, περ. Κρητική Εστία
τεύχος 9 (1949) σελ. 17 – 18 και (συνέχεια) τεύχος 10 (1950) σελ. 17-18 και Ν.Β.
Τωμαδάκης, Δύο Ιωαννίκιοι Μητροπολίται Ιωαννίνων, Μνημοσύνη 4/1972 – 73, σελ. 229-
235.
7 Στ. Μ. Μανουράς, Η οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας στην Κρήτη, Προμηθεύς,
6/1982 σελ. 345 (σημ. 27). Ο Ιωάννης ασφαλώς θα εμύησε τον Μιχαήλ στην Φιλική
Εταιρεία.
8 Βλ. πιο κάτω στην σημ. 20.
9 Και «αυθεντικές» γιατί ο συντάκτης της επιστολής Ζ. Πρακτικίδης ήταν σε θέση να
γνωρίζει καλά τα πρόσωπα της πόλεως αφού διατέλεσε διδάσκαλος προεπαναστατικά στο
Ρέθυμνο.
10 Είναι γραμμένο στην πρώτη και δεύτερη σελίδα δίφυλλου χαρτιού. Στο μέσο της
4 ης σελίδας αναφέρεται: «Τω εξοχωτάτω Κυρίω Μιχαήλ Λαζαροπούλω, λίαν μοι αγαπητώ
και περιποθήτω εις Κρήτην, κατά την Γωνιάν ή ρέθεμνος» . και με άλλο χέρι η σημείωση:
«Του Ζ. Πρακτικίδου, Πατρός μου εν Τριπολιτζά τη 23 Μαΐου 1823… Τω ειδοποιεί ότι με την
αποστολήν του Γεν. Επάρχου εις Κρήτην του οποίου διορισμού πόνοις και μόχθοις ουχ

ολίγοις κατώρθωσαν απέστειλαν τα Αγ. Οικονόμω τον Οργανικόν Νόμον, τα Πρακτικά της
Συνελεύσεως, τα ημέτερα Πρακτικά κλπ.… Αναγκαιότατον».
11 Τηρήθηκε η ορθογραφία του κειμένου
12 Έτσι προσφωνούσαν τότε τους επιστήμονες γιατρούς (βλ. αντίστοιχα και τη σημ.
15).
13 Μονή Γωνιάς – Κισάμου, όπου τότε η έδρα των Διοικητικών Αρχών Κρήτης.
14 Η προσφώνηση στην 4 ην σελίδα της επιστολής (βλ. σημ. 10).
15 Εδώ πλήρης η τυπική προσφώνηση
16 Δημήτριος Δεσύλλας, από την Πάργα.
17 Φωκάς Φραγκούλης, από την επ. Ολύμπου.
18 Δημήτριος Παρδαλάκης, αδελφός του επισκόπου Ιεράς Αρτεμίου και ανιψιός του
εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Κρήτης Γερασίμου Παρδάλη (23/24 Ιουνίου 1821+), βουλευτής
Κρήτης και αυτός μαζί με τον Πρακτικίδη.
19 Νεόφυτος, οικονόμος (= επιστάτης) στο Σιναΐτικο Μετόχι στα Περβόλια Χανίων
προεπαναστατικά, φιλικός, ασκούσε τότε, ως Γενικός Γραμματέας της Γ. Διοικήσεως
Κρήτης, καθήκοντα «Γενικού Επάρχου Κρήτης» και είχε την έδρα του στη Μ. Γωνιάς
20 Χ΄΄ Ιωάννης Δαμβέργης: προύχοντας και έμπορος στο Ρέθυμνο
προεπαναστατικά, από το χωριό Μέση (επ. Ρεθύμνης) έγινε φιλικός από τον Ιωάννη
Λαζαρόπουλο. Είχε σύζυγο την Ελένη αδελφή του Μιχαήλ (και Ιωάννου) Λαζαρόπουλου.
Τον σκότωσαν οι Τούρκοι μαζί με την γυναίκα του τον Μάρτιο του 1824 στην Κίσαμο. Βλ.
πιο κάτω τα ονόματα των παιδιών του.
21 Γρηγόριος και Γεώργιος (ή Τζώρτζης), αδελφοί Σαουνάτσου: έμποροι στο
Ρέθυμνο προεπαναστατικά, φιλικοί. Η αδελφή τους ήταν σύζυγος του Μιχαήλ
Λαζαρόπουλου. Έλαβαν μέρος την Επανάσταση του 1821 και ανέλαβαν διάφορα πολιτικά
και διοικητικά αξιώματα. Ο Γρηγόριος επαναγκαταστάθηκε στο Ρέθυμνο μετά το 1831 και
άσκησε πάλι το επάγγελμα του εμπόρου (βλ. πιο κάτω στο Σημείωμα αρ. 3).
22 Πατέρας των δύο αδελφών ήταν ο Σιόρ Ανάστος Λαζαρόπουλος και μητέρα τους
η Μαρία το γένος Μεταξά (Π. Βλαστός ό.π. όπου αναφέρει και τα ονόματα των παιδιών
τους: «Μιχαήλ ιατρού, Ιωάννου, Ελένης συζ. Χ΄΄ Ι. Δαμβέργη και Χρυσάνθης).
23 Άγνωστο το όνομα της μητέρας των αδελφών Σαουνάτσου.
24 Κωνσταντίνος Μπολανάκης: από το Αποδούλου, είχε σύζυγο την Χρυσάνθη,
αδελφή των Μιχαήλ και Ιωάννου. Σε αντίτυπο του βιβλίου «Αριστοφάνους Κωμωδίαι
εννέα, Βενετία 1498» που βρίσκεται στη Δημοσία Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης οι σημειώσεις:
«Κωνσταντινούπολις τη 6/18 Σεπτεμβρίου 1888 – Τω εν Ρεθύμνη Φιλεκπαιδευτικώ
Συλλόγω – Μ. Κ. Βολανάκης» και «Μοι εδωρήθη παρά του Σεβασμιωτάτου Αγίου
Ιωαννίνων κ.κ. Ιωαννικίου του προς Μητρός θείου μου Μ. Κ. Μπολανάκης» (βλ. Ν. Β.
Δρανδάκης, ό.π. Κρητ. Εστία, τεύχ. 7 (1949) σελ. 17 σημ. 6).
25 Στυλιανός και Μιχαήλ Χιονάκης: αδελφοί, από το Χρομοναστήρι. Ο Στυλιανός
ήταν προεπαναστατικά έμπορος στο Ρέθυμνο, τέκτονας και φιλικός (μυήθηκε προφανώς
από τον Ιωάννη Λαζαρόπουλο). Η οικογένεια του, που δεν κατόρθωσε να διαφύγει, πέθανε
στο Ρέθυμνο το 1822 από πανούκλα. Και ο Μιχαήλ έγινε φιλικός προφανώς από τον ίδιο

τον Ιωάννη Λαζαρόπουλο ή τον αδελφό του (ή αντίστροφα). Επαναγκαταστάθηκε στο
Ρέθυμνο μετά το 1831. Και οι δύο αδελφοί ανέλαβαν διάφορα πολιτικά και διοικητικά
αξιώματα κατά την Επανάσταση του 1821.
26 Ευθύμιος Δαλαμπέλας: από χωριό (πιθανώς Μαργαρίτες) της επ. Μυλοποτάμου
προεπαναστατικά έμπορος στο Ρέθυμνο η σύζυγος του Διαμάντα (ή Κοκόνα) ήταν αδελφή
της μητέρας των αδελφών Λαζαρόπουλου, δηλαδή το γένος Μεταξά. Οι δύο αδελφές το
γένος Μεταξά (ή Μεταξάκη;) ίσως είχαν συγγενικό δεσμό με τον ιερομόναχο Γερβάσιο
Μεταξάκη δωρητή Ευαγγελίου στη Μονή Μπαλή (βλ. πιο πάνω στη σελ. 47)
27 Στοιχεία της ταυτότητάς της δεν συνάγονται.
28 Το επώνυμο των αδελφών Αναγνώστη και Κωνσταντίνου δεν συνάγεται από
άλλα στοιχεία.
29 Γεώργιος Παπαδάκης ή Ξέπαπας: από τον Τζιτζιφέ Αποκορώνου,
προεπαναστατικά έμπορος στα Χανιά, έγινε φιλικός, έλαβε από τους πρώτους μέρος στην
Επανάσταση, «παραστάτης» Κρήτης στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους, σκοτώθηκε
αργότερα κατά την πρώτη επιχείρηση της Γραμπούσας στις 12 Δεκεμβρίου 1823.
30 Στην υπογραφή του ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης έχει σημειώσει τα συνθηματικά
σημεία αναγνωρίσεως της τεκτονικής ιδιότητας (τρεις στιγμές μέσα σε δυο παράλληλες
γραμμές, όπως φαίνεται στη φωτογραφία της υπογραφής του). Τα ίδια σημεία έχει
σημειώσει και στην υπογραφή του στο κείμενο του «Πολιτεύματος των Αρμένων» (Μάιος
1822) που δημοσίευσε ο Ανδρέας Μάμουκας (τόμος Γ΄ σελ. 127). Από τα σημεία αυτά
προκύπτει ότι ο Πρακτικίδης είχε γίνει τέκτονας άγνωστο που και πότε, μάλλον όμως εκτός
Κρήτης.
30 α . Το έγγραφο έχω στην κατοχή μου και θα κατατεθεί μαζί με άλλα της
οικογένειας Δαμβέργη στο Τμήμα Χειρογράφων της Δ. Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης.
31 Ν. Β. Τωμαδάκης Έλεγχος των εν Κρήτη αρχιερατευσάντων επί Τουρκοκρατίας
ΕΕΚΣ 3/1940 σελ. 139, Θεοχ. Δετοράκης, Γεωργίου Νικολετάκη. Ανέκδοτοι επισκοπικοί
κατάλογοι Κρήτης, Κρητολογία τευχ. IV (1977) σελ. 76, 91 (όπου ο Νεόφυτος αναφέρεται
ως θείος του Παρθενίου επισκόπου Μυλοποτάμου) και Ν. Β. Τωμαδάκης. Οι μεταξύ του
1713 και 1832 επίσκοποι Αυλοποτάμου, Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά τεύχ. Β΄ Αθήναι

1977. Σελ. 343-357 και τις εκεί σχετικές παραπομπές.
      32 Το επώνυμο του επισκόπου Παρθενίου προκύπτει από την επιστολή Δαμβέργη
      προς Εμμ. Βιβιλάκη (βλ. πιο πάνω σημ. 3)
      33 Ν. Β. Τωμαδάκης, … Επίσκοποι Μυλοποτάμου (ό.π.) όπου μνημονεύονται
      έγγραφα που υπογράφει ή αναφέρουν το όνομά του το 1777, 1779, 1782 και 1791.
      34 Προσφωνείται «σιόρ» Ανάστος (αντί «κύρ.» ή κύριος) σε διάφορα έγγραφα γιατί
      μάλλον είχε ζήσει στην Ιταλία.
      35 Βλ. πιο πάνω στην σημ. 22
      36 Βλ. πιο πάνω στο τεύχος τούτο στην σελ. 47
      37 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα στις σημ. 22 και 35
      38 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στις σημ. 6,7,8
      Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στην σημ. 21

40 Ν. Β. Δρανδάκης ό.π. σελ. 37
41 Γλ. Πιο πάνω σημ. 4
42 Ψιλάκης σελ. 427 (-428) σημ. 2, 782
43 Ψιλάκης σελ. 782-783
44 Ψιλάκης σελ. 576 σημ. 1, 590. Είχε γιο Νικόλαο (βλ. στη σημ. 3)
45 Ψιλάκης σελ. 427 (-428) σημ.2
46 Ψιλάκης σελ. 576 σημ. 1
47 Ψιλάκης σελ. 854 (όπου αναφέρει και ότι ο Τίτος Δαμβέργης ήταν πεθερός του),
σελ. 576 σημ. 1.
48 Αχ. Κύρου, Νεκρολογία, ΕΕΚΣ 2/1939 σελ. 560-562
49 Ψιλάκης σελ. 576 σημ. 1
50 Πιθανώς είχε αδελφών Ιωάννην του οποίου γιος ήταν ο Αντώνιος Ι. Μπολανάκης
που ζούσε το 1858 στο Ρέθυμνο
51 Δρανδάκης Κρητική Εστία τεύχ. 9 (1949) σελ. 17 σημ. 6
52 Δρανδάκης Κρητ. Χρονικά 4/1950 σελ. 48

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΠΥΡΦΟΡΟΣ

The post Οι Ρεθεμνιώτικες Οικογένειες ΛαζαροπούλουΚαι Δαμβέργη. appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

ΤΟΥ ΛΕΥΤΕΡΗ ΚΡΥΟΒΡΥΣΑΝΑΚΗ

Στα πρότυπα της επανάστασης του 1821, στις 20 Ιουνίου 1941 στην εκκλησία του
Αγίου Φανουρίου στο Βαρσαμόνερο, κοντά στα Βορίζα, μεταξύ των 20 πρώτων
ανδρών της αντιστασιακής ομάδας του Πετρακογιώργη που ορκίστηκαν ήταν έξι
από τη Λοχριά.
Αυτοί ήταν: Αντώνης Ηλ. Κρυοβρυσανάκης ή Ηλιαντώνης, Γεώργιος Ηλ.
Κρυοβρυσανάκης, Χαράλαμπος Κατσούγκρης, Γιάννης Μανουσάκης ή
Μανουσογιάννης, Χαρίδημος Χαριτάκης και Φραγκιάς Κατσούγκρης.
Ο όρκος ήταν: «Διαθέτουμε στον αγώνα όλα τα υπάρχοντά μας κι όλες τις
δυνάμεις μας για την πατρίδα. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ή ΘΑΝΑΤΟΣ».
ΜΑΧΗ ΣΤΗ ΧΟΝΤΡΑΔΑ ΚΟΥΡΟΥΠΗΤΟΥ

(17 ΙΟΥΛΙΟΥ 1943)

Η ομάδα του Πετρακογιώργη με 17 άνδρες στις 16 Ιουλίου 1943 διανυκτέρευσε
στη θέση Απιδάκι ή Χοντράδας του Κουρουπητού, απέναντι από τη βρύση. Το πρωί
της 17ης Ιουλίου ανήμερα της Αγίας Μαρίνας ειδοποιήθηκε από το Μανουσογιάννη
ότι έρχονται Γερμανοί με το σύνθημα «ελάτε να ξεχωρίσουμε τα έγκαλα από τα
στείρα!», ενώ για να έρθει προς το μέρος των ανταρτών κρατούσε ένα ξύλινο ζυγό,
δήθεν ότι πήγαινε για αλώνισμα.
Όταν πήρε το μήνυμα ο Πετρακογιώργης έστειλε μια ομάδα από 10 αντάρτες να
το επιβεβαιώσουν, όμως έπεσαν στην ενέδρα 200 περίπου Γερμανών και άρχισε
σκληρή μάχη στις 17 Ιουλίου που κράτησε αρκετή ώρα.
Οι Γερμανοί πίστεψαν ότι είχαν κυκλωθεί από αρκετούς αντάρτες, αφού γινόταν
χαλασμός από τα πολυβόλα και άρχισαν να υποχωρούν.
Δεν υπήρξαν απώλειες από πλευράς ανταρτών, όμως το άσχημο της ιστορίας το
πλήρωσαν όσοι βοσκοί βρέθηκαν στον κλοιό, αφού οι Γερμανοί τους συνέλαβαν.
Συνολικά συνελήφθησαν 14 άτομα (εννιά από Άρδακτο και Λοχριά):
1) Δέσποινα Μανουσάκη – Καρπούζη, 2) Μανόλης Β Βρέντζος, 3) Γιάννης Β.
Βρέντζος), 4) Γιώργης Β. Βρέντζος, 5) Μιχάλης Ζ. Μανουσάκης, 6) Μιχάλης Κ.
Μανουσάκης, 7) Κώστας Γ. Καρπούζης, 8) Γιώργης Στ. Καρπούζης, 9) Βασίλης
Αλεξαδράκης.
Επίσης συνέλαβαν τους Γιάννη Μυρ. Βρέντζο, Μιχάλης Κωνσταντάκη και Μιχάλη
Ζαχαριουδάκη από τον Πλάτανο και όλους τους έφεραν στο Ρέθυμνο.
Τον Μανουσάκη Μιχάλη από το πολύ ξύλο αναγκαστήκανε και τον πήγαν στο
νοσοκομείο. Μετά από δύο μήνες άφησαν ελεύθερους τους δύο μικρούς Μανόλη Β.

Βρέντζο και Γιάννη Μυρ. Βρέντζο ενώ τους υπόλοιπους τους πήγαν στα Χανιά και
τους έστειλαν στα στρατόπεδα της Γερμανίας χωρίς να γυρίσουν ποτέ.
Ο 27χρονος Μιχάλης Μανουσάκης δραπέτευσε από το νοσοκομείο και γύρισε
στη Λοχριά εντοπίστηκε όμως από τους Γερμανούς το Δεκέμβριο του 1943, τότε
προσπάθησε να διαφύγει και εκτελέστηκε από το Χανς ή Κακογιαννιό.

ΜΑΧΗ ΣΤΟΝ ΠΟΡΟ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ
(7 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1943)

Στις 7 Αυγούστου 1943 στον Πόρο του Σταυρού δόθηκε σκληρή μάχη ανάμεσα σε
100 Γερμανούς που προσπαθούσαν ν’ ανεβούν στον Ψηλορείτη και σε 10 αντάρτες.
Η μάχη τελείωσε μετά από τρεις ώρες το βράδυ, αναγκάζοντας τους Γερμανούς ν’
επιστρέψουν, ενώ οι αντάρτες συνέχισαν προς το λημέρι τους.
Χωρίς απώλειες από πλευράς ανταρτών ενώ σκοτώθηκε ένας Γερμανός και
τραυματίστηκαν τρεις.

ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΤΡΑΧΗΛΙ ΨΗΛΟΡΕΙΤΗ
(15 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1943)

Ένα μήνα μετά τη μάχη στη Χοντράδα (17 Ιουλίου 1943) και μια βδομάδα μετά τη
μάχη στον Πόρο του Σταυρού δόθηκε η μεγαλύτερη και πολύνεκρη μάχη των
ανταρτών της εθνικής αντίστασης με τους Γερμανούς στο Τραχήλι (15 Αυγούστου
1943).
Η μάχη αυτή αποτελεί το απαύγασμα της συνέπειας προς τον όρκο που έδωσαν
άλλοτε στην εικόνα του Αγίου Φανουρίου στην Ιερά Μονή Βαρσαμόνερου Βοριζίων
το 1941. Ανήμερα της γιορτής της Παναγίας, η ομάδα του Πετρακογιώργη κοινωνά
από τον ηγούμενο της Ι.Μ. Βροντισίου, κοντά στο μοναστήρι και σε πλαγιά του
Ψηλορείτη. Μετά τη θεία κοινωνία, ακολούθησε γεύμα λιτό, αλλά εορτάσιμο που
όμως δεν τελείωσε. Το όνειρο που είχε δει ο 46χρονος Πλατανιανός Αλέξης
Ανυφαντάκης (γαμπρός Λοχριανός του Γεωργίου Κρυοβρυσανάκη και σύντεκνος του
Πετρακογώργη), δυστυχώς βγήκε αληθινό.
Είχε δει ότι το φαγητό τους, τούς το έφαγαν τα όρνια. Οι Γερμανοί γνώριζαν κάθε
λεπτομέρεια των κινήσεων των ανταρτών και αποφάσισαν να χτυπήσουν την ώρα
του φαγητού. Το τραπέζι διακόπηκε όταν οι Γερμανοί κατέφθασαν από τρεις
διαφορετικές μεριές, από Ηράκλειο, Ρέθυμνο και Τυμπάκι.
Οι γερμανικές δυνάμεις ήταν περίπου 2.000 ενώ οι αντάρτες 180. Οι απώλειες
για τους Γερμανούς ήταν 58 νεκροί και αρκετοί τραυματίες, ενώ από τους αντάρτες
επτά νεκροί και τέσσερις τραυματίες.

ΟΙ ΝΕΚΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ

Ανάμεσα στους επτά νεκρούς ήταν και δύο Λοχριανοί, ο Χαράλαμος
Κατσούγκρης (30 ετών) και ο χωροφύλακας Γεώργιος Ηλ. Κρυοβρυσανάκης (40
ετών), ενώ οι άλλοι ήταν: Αλέξανδρος Ανυφαντάκης (Πλάτανος), Διον.
Φραγκιαδάκης (Βορίζα), Γ. Σαρτζετάκης (Κρύα Βρύση), Κ. Αποστολάκης (Μιαμού)
και Πολ. Λιανουδάκης (Σκούρβουλα).
Λίγο αργότερα πιάστηκαν όμηροι άλλοι δυο Λοχριανοί, ο πρόεδρος Στέργιος Ιωσ.
Στεργιάκης (41) και Γεώργιος Αστρ. Κρυοβρυσανάκης (39), οδηγηθήκαν στις
φυλακές Αγιάς Χανίων και στη συνέχεια στα στρατόπεδα της Γιουγκοσλαβίας, όπου
έχασαν τη ζωή τους.

ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ ΤΗΣ ΛΟΧΡΙΑΣ ΣΤΙΣ 4 ΜΑΪΟΥ 1944

Έχουν περάσει επτά ημέρες από την ημέρα της απαγωγής. Φτάνομε στις 3 Μαΐου

1944. Ένας ολόκληρος λόχος Γερμανών στρατιωτών καλά εξοπλισμένος φτάνει από
      το Τυμπάκι στη Λοχριά μέσα στη νύχτα. Καταλαμβάνει όλα τα επίκαιρα σημεία και
      στήνει πολυβολεία σ’ αυτά, ενώ αποκλείει με φρουρές όλους τους δρόμους που
      οδηγούν προς Καμάρες Γρηγοριά, Πλάτανο και προς το βουνό. Έχει πια ξημερώσει
      και το πολυβολείο στο Ασπαλαθομούρι αντιλαμβάνεται κάποιον άντρα να
      κατεβαίνει από τον Ψηλορείτη. Του φωνάζουν αλτ! Και αυτός αντί να μπει στο
      ρυάκι και να φύγει προς τα πίσω, παίρνει τη δεξιά πλαγιά προς του Καλαθά τα
      Πεζούλια, αποτελώντας έτσι εύκολο στόχο των γερμανικών πολυβόλων. Τον
      σκότωσαν εύκολα. Ήταν ο Στυλιανός Ιωάννη Κρυοβρυσανάκης, που μετείχε στην
      ομάδα φρούρησης του αιχμαλώτου Κράιπε και ζήτησε 2-3 ώρες άδεια από τον
      Πάτρικ Λη Φέρμορ για να ιδεί τους γέροντες γονείς του, μη γνωρίζοντας τίποτε για
      το μπλόκο. Του βρήκαν ταυτότητα κομάντος και χρυσές λίρες και με τη βοήθεια των
      κουκουλοφόρων προδοτών έμαθαν ποια ήταν η οικογένειά του και τα αδέλφια του.
      Με το που ξημέρωσε με διερμηνέα και από μεγάφωνο ζητούν όλοι οι άντρες από 18
      χρόνων και πάνω να συγκεντρωθούν στην αίθουσα του σχολείου. Συγχρόνως λένε
      στις γυναίκες και στους ηλικιωμένους άντρες να πάρουν από τα σπίτια τους ό,τι
      μπορούν να σηκώσουν σε τρόφιμα και ρουχισμό, γιατί θα ανατινάξουν και θα
      κάψουν το χωριό. Ένα 18χρονο παλικάρι, ο Εμμανουήλ Αντωνίου Δημητρακάκης
      που είχε βγει βόλτα στο χωριό να μαζέψει τρόφιμα για τους Γερμανούς, φαίνεται
      μπερδεύτηκε κι από την αίθουσα του σχολείου δίνει ένα σάλτο και πέφτει στο από
      δίπλα διερχόμενο ρυάκι τρέχοντας ορμητικά προς τα κάτω. Το πολυβολείο από τα
      Πέρα Σώχωρα τον αντιλαμβάνεται και πριν διανύσει 200 μέτρα πέφτει νεκρός. Δυο
      γεροντάκια, ο Γεώργιος Κατσούγκρης και ο Γεώργιος Ανδρουλάκης τον έθαψαν σ’
      ένα λάκκο που άνοιξαν δίπλα στο σημείο που έπεσε νεκρός.
      Ο άμαχος πληθυσμός, γυναικόπαιδα και γέροντες, φορτώνουν στα ζώα λίγο λάδι,
      ψωμί, κλινοσκεπάσματα σέρνουν κα καμιά γίδα ή κανένα πρόβατο και παίρνουν το
      δρόμο για τη Γρηγοριά, ένα γειτονικό χωριό. Ψιλόβρεχε κιόλας. Δεν είχαμε βαδίσει

500 μέτρα και δίνεται διαταγή να επιστρέψομε και να βαδίσομε δυτικά προς
Άρδακτο και Πλάτανο.
Το θλιβερό κοπάδι με θρήνους και μοιρολόγια άλλαξε κατεύθυνση. Τους άντρες
που είχαν στο σχολείο τούς πήραν και με συνοδεία Γερμανών τούς οδήγησαν στις
φυλακές των Μοιρών.
Εκεί έγινε το ξεκαθάρισμα. Όσοι είχαν αδερφούς στο αντάρτικο του
Πετρακογιώργη κρατήθηκαν και τους υπόλοιπους άφησαν ελεύθερους. Έτσι οι τρεις
αδερφοί του Στυλιανού Κρυοβρυσανάκη, ο Κωνσταντίνος, ο Μανόλης, ο Νικόλαος,
ο αδερφός του Φραγκίσκου Κατσούγκρη, που ήταν αξιωματικός στη Μέση Ανατολή
ο Αλέξανδρος, ο αδερφός του Χαράλαμπου Κατσούγκρη, που είχε σκοτωθεί στη
μάχη στο Τραχήλι Βοριζίων, ο Διογένης, ο αδερφός του Ηλιαντώνη Κρυοβρυσανάκη
συντρόφου του Πετρακογιώργη, ο Ηλιόκωστας, οι δύο αδερφοί του Χαρίδημου
Χαριτάκη αντάρτη του Πετρακογιώργη, ο Μιχαήλ και Ιωάννης σύνολο οκτώ
Λοχριανοί άντρες μεταφέρθηκαν από τις Μοίρες στις φυλακές της Αγιάς Χανίων και
πριν φύγουν οι Γερμανοί από την Κρήτη, τους έβαλαν μαζί με τους Εβραίους της
Κρήτης στο πλοίο «ΔΑΝΑΗ» και έξω από τη Μήλο το ετορπίλισαν ίσως και αγγλικό
υποβρύχιο και το βούλιαξαν αύτανδρο στις 9 Ιουνίου 1944.
Την επομένη 4 Μαΐου 1944, ημέρα Τρίτη, ναρκοθέτησαν όλα τα σπίτια του
χωριού και τα ανατίναξαν και το έργο ετελείωναν με φωτιά, που έβρισκε εύφλεκτη
ύλη τα ξύλινα μεσοδόκια, αλλά βοηθούσε η άφθονη βενζίνη που έριχναν οι
κακούργοι. Από τον γειτονικό Άρδακτο έβλεπαν πελώριες στήλες φωτιάς και
καπνού να ανεβαίνουν προς τον ουρανό. Δεν έμεινε πέτρα πάνω στην πέτρα αφού
από τα 215 σπίτια που υπήρχαν δεν έμεινε κανένα και μέχρι σήμερα σώζονται
ερειπωμένα σπίτια από τον μεγάλο εκείνο χαλασμό. Πάνω από ένα χρόνο οι
Λοχριανοί πρόσφυγες φιλοξενήθηκαν στον Άρδακτο και στον Πλάτανο με μύριες
στερήσεις. Από το καλοκαίρι του 1945 άρχισαν δειλά – δειλά να επιστρέφουν στο
ερειπωμένο χωριό οι πρόσφυγες Λοχριανοί.
Η Λοχριά όμως δεν έδωσε μόνο αυτούς τους δέκα νεκρούς στον αγώνα για τη
λευτεριά.
Μετά τη μάχη στη Χοντράδα, 17 Ιουλίου 1943, έπιασαν επτά βοσκούς, τους
Γεώργιο Στ. Καρπουζάκη, Κωνσταντίνο Γ. Καρπουζάκη, Αντώνη Κ. Μανουσάκη,
Βασίλη Αλεξανδράκη, Μιχάλη Ζ. Μανουσάκη, Ιωάννη Β. Βρέντζο και Γεώργιο Β.
Βρέντζο, τούς έστειλαν σε στρατόπεδα της Γερμανίας και δεν γύρισαν ποτέ. Στη
μάχη στο Τραχήλι είχαμε δύο νεκρούς: τον Ηλιογιώργη Κρυοβρυσανάκη και τον
Χαράλαπο Κατσούγκρη, αλλά και έναν από τον Πλάτανο τον Αλέξη Ανυφαντάκη
(γαμπρό του Αναγνώστη).
Στις 15 Αυγούστου 1943 έπιασαν τον Αστρινογιώργη Κρυοβρυσανάκη και τον
Στέργιο Ι. Στεργιάκη και δεν έγινε γνωστό ποτέ τι απέγιναν. Τον Δεκέμβρη του 1943
σκότωσαν τον Μιχάλη Κ. Μανουσάκη.

Η ΒΥΘΙΣΗ ΤΟΥ «ΔΑΝΑΗ» ΣΤΙΣ 9 ΙΟΥΝΙΟΥ 1944

(ΜΕ ΟΚΤΩ ΛΟΧΡΙΑΝΟΥΣ)

Τα ξημερώματα της 21 ης Μαΐου 1944 η Γκεστάμπο συνέλαβε στα Χανιά 250
Εβραίος (μαζί και τα παιδιά) που κρατήθηκαν στις φυλακές Αγιάς μέχρι 3 Ιουνίου.
Στις 4 Ιουνίου τους μετέφεραν στο Ηράκλειο στις φυλακές του φρουρίου Μακάσι
(προμαχώνα Μαρτινέγκο) μαζί με 48 Κρητικούς ομήρους (οι οκτώ ήταν από τη
Λοχριά).
Το απόγευμα της 8ης Ιουνίου το πλοίο «Ταναΐς» απέπλευσε συνοδευόμενο με
δυο μικρά καταδιωκτικά σκάφη για τον Πειραιά.
Στο στενό Σαντορίνης – Φολέγανδρου στις 3:00 π.μ. της 9ης Ιουνίου δέχτηκε
τέσσερις τορπίλες από το βρετανικό υποβρύχιο «Βίβιντ» και ακολούθησαν εκρήξεις
για να βυθιστεί το πλοίο στο σημείο 35 ο 53΄Β και 25 ο 11΄Α του πελάγους παίρνοντας
στο βυθό 269 Εβραίους και πάνω από 50 Κρητικούς, ανάμεσα σ’ αυτούς και οι οκτώ
Λοχριανοί (οι τρεις ήταν αδέρφια οι: Κωνσταντίνος Ηλ. Κρυοβρυσανάκης (43),
Εμμανουήλ Ιωάν. Κρυοβρυσανάκης (28), Κωνσταντίνος Ιωάν. Κρυοβρυσανάκης (33),
Νικόλαος Ιωάν. Κρυοβρυσανάκης (20), Αλέξανδρος Εμμ. Κατσούγκρης (39),
Διογένης Γ. Κατσούγκρης (24), Ιωάννης Γ. Χαριτάκης (34), Μιχαήλ Γ. Χαριτάκης (37).
Σύμφωνα μ’ άλλη εκδοχή ανάμεσα στους πνιγέντες ήταν και 112 Ιταλοί
στρατιώτες, ενώ διασώθηκαν 50 Γερμανοί.
Ερωτηματικά όμως υπάρχουν για τη βύθισή του από τους Βρετανούς, αφού
γνώριζαν ότι μετέφερε Εβραίος και Κρητικούς μάλιστα για να καλύψουν τη γκάφα
τους διέδωσαν ότι βυθίστηκε από τους Γερμανούς και αυτοί βγήκαν με βάρκες και
σώθηκαν.

ΛΕΖΑΝΤΕΣ
01.

Λίγο πριν τη μάχη στο «Τραχήλι» η θεία μετάληψη στους αντάρτες στη Μονή

Βροντισίου
02.

Τίποτα δεν έμεινε όρθιο στη Λοχριά μετά το ολοκαύτωμα της το 1944

03.

Οι γυναίκες ότι πρόλαβαν πήραν πριν βάλουν φωτιά οι Γερμανοί στα σπίτια τους

04.

Η Αικατερίνη Κ. Κρυοβρυσανάκη το 1946 με τα τρία αγόρια της.
Από αριστερά Κυριάκος. Νκηφόρος και Γιάννης με την Ουρανία Ανδρουλάκη (το γένος Στ. Καρπουζάκη)

05.

Το «Δανάη» πήρε στο βυθό πάνω από 300 ανθρώπους, ανάμεσα σ’ αυτούς και οκτώ Λοχριανούς
06. Μιχάλης Κ. Μανουσάκης, που σκοτώθηκε στη Λοχριά το 1943

07 Γιώργης Ηλ. Κρυοβρυσανάκης, χωροφύλακας, έπεσε στη μάχη στο

«Τραχήλι»
08.

Μανόλης Ι. Κρυοβρυσανάκης

09

Μιχάλης Ζ. Μανουσάκης

10.Αντώνης Κ. Μανουσάκης

11. Γιώργης Αστρ. Κρυοβρυσανάκης

12.Κώστας Ηλ. Κρυοβρυσανάκης

13.Στέλιος Ι. Κρυοβρυσανάκης

14. Τα αδέλφια Διογένης και Χαραλάμπης Γ. Κατσούγκρης

The post Το Ολοκαύτωμα της Λοχριάς appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.