Βασικά στοιχεία

• Ζωή και Έργο: Γεννήθηκε και εργάστηκε ως καθηγητής μαθηματικών στο Ρέθυμνο, διαμορφώνοντας γενιές επιστημόνων και μαθητών.
• Κοινωνική δράση: Συμμετείχε στο ΕΑΜ κατά την περίοδο της Κατοχής.
• Κληρονομιά: Υπήρξε δωρητής της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης.
• Τιμητικές διακρίσεις: Τιμήθηκε από τοπικούς φορείς, ενώ η προτομή του βρίσκεται στην πλατεία του Λυκείου Ελληνίδων Ρεθύμνου.

Ο Δημήτρης Χαλκιαδάκης (1914–1990) υπήρξε ένας θρυλικός Ρεθυμνιώτης καθηγητής Μαθηματικών με σπάνια εκπαιδευτική προσφορά και κοινωνική δράση

Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1914, το δεύτερο παιδί από τα τέσσερα και μοναδικός γιός μιας μεσοαστικής οικογένειας. Ο πατέρας του είχε έρθει στο Ρέθυμνο από το κοντινό χωριό Πηγή όπου είχε μια σημαντική  – για την εποχή – περιουσία αποτελούμενη από ελιές και ένα μύλο και ασχολήθηκε με την εμπορία λαδιού. Η οικονομική ανάπτυξη του Ρεθύμνου κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, η οποία στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην εμπορία της ελιάς και των παραγώγων της επέτρεψε στην οικογένεια να ζήσει μια άνετη αστική ζωή.

     Επέτρεψε στον Δημήτρη να κάνει μαθήματα βιολιού. Ο δάσκαλος του μάλιστα διαβλέποντας μια μουσική κλίση τον προέτρεψε να κάνει μουσικές σπουδές, γεγονός που ούτε ήθελε να ακούσει ο πατέρας του “έ όχι και μουσικάντης”. Η ενασχόλησή του αυτή όμως σε μικρή ηλικία, ίσως να είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η μεγάλη του αγάπη για την όπερα, την οποία γνώρισε φοιτητής πια στη Λυρική Σκηνή στην Αθήνα και συνέχιζε να τον συγκινεί σε όλη του τη ζωή.

Η συνάντηση του Δημήτρη με τα μαθηματικά έγινε, όπως έλεγε, στην τρίτη Γυμνασίου και από  τη συνάντηση αυτή γεννήθηκε ένας κεραυνοβόλος έρωτας που κράτησε για όλη του τη ζωή.

Τότε ήταν που αποφάσισε να γίνει μαθηματικός και μετά από λίγα χρόνια πέτυχε στις εισαγωγικές εξετάσεις στο Μαθηματικό της Αθήνας. Στην προπολεμική Αθήνα ανέβηκε γεμάτος όρεξη και όνειρα που έφταναν μέχρι τις μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι.

Όμως η ανέφελη ζωή του μεσοπολέμου έμελε να σταματήσει απότομα. Αρχικά ο αιφνίδιος θάνατος του πατέρα του τον αναγκάζει να επιστρέψει στην Κρήτη, έχει βλέπετε να φροντίσει την μητέρα , τη γιαγια και τις τρεις αδελφές του. Σε λίγο ξεσπά  ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος και η Γερμανική κατοχή τον καθηλώνει στο νησί.

Το σπίτι στο Ρέθυμνο βομβαρδίζεται, η οικογένεια όμως ευτυχώς δεν βρίσκεται εκεί, αφού από την αρχή του πολέμου έχει επιστρέψει στην Πηγή, το χωριό από το οποίο ξεκίνησαν οι γονείς. Από τα ερείπια ο Δημήτρης καταφέρνει να περισώσει λίγα πράγματα και μεταξύ αυτών,σαν από θαύμα, σώζονται τα βιβλία του, καθώς το δωμάτιο στο οποίο βρίσκονταν δεν έχει καταρρεύσει ολοκληρωτικά. Η θέα όμως του κατεστραμμένου του βιολιού τον κάνει να μην ξαναπιάσει βιολί στα χέρια του.

Σύντομα εμπλέκεται και συμμετέχει ενεργά στην εθνική αντίσταση.  Στην αφελή παιδική μου ερώτηση: δεν φοβήθηκες μπαμπά να συμμετέχεις στην αντίσταση; η απάντησή του ήταν η εξής: Είναι μερικές φορές παιδί μου που είσαι υποχρεωμένος να πάρεις κάποια απόφαση , κάποια θέση. Ήσουνα ή εναντίον  ή υπέρ  των Γερμανών δεν υπήρχε μέση λύση.

Τα επόμενα χρόνια ζούσε σαν αγρότης και μυλωνάς στην Πηγή συμμετέχοντας παράλληλα στον αγώνα για αποτίναξη της κατοχής. Όμως σ’αυτές τις ζοφερές συνθήκες δεν παράτησε τα Μαθηματικά. Τα βράδια έλυνε ασκήσεις πάνω σε ένα τεφτέρι του πατέρα του. Κάθε φορά που γέμιζε μια σελίδα την έσβηνε προσεχτικά για να μην καταστρέψει το χαρτί, που ήταν είδος πολυτελείας στην κατοχή, και μόνο όταν με τα πολλά σβησίματα αυτό καταστρέφονταν, συνέχιζε στην επόμενη. 

Μετά τον Εμφύλιο, στα τέλη της δεκαετίας του 40,ανεβαίνει ξανά στην Αθήνα για να ολοκληρώσει τις σπουδές του στο Μαθηματικό. Έχουν περάσει πάνω από 10 χρόνια από τότε που διέκοψε και τίποτα δεν είναι το ίδιο. Το πρόγραμμα σπουδών της σχολής έχει αλλάξει, μαθήματα που έχει περάσει δεν υπάρχουν πια,  καθηγητές του έχουν αποσυρθεί ή έχουν πεθάνει ενώ έχουν προστεθεί νέα μαθήματα στο πρόγραμμα Σπουδών.

Ο στόχος του τώρα είναι να πάρει το πτυχίο του όσο γρηγορότερα γίνεται και να επιστρέψει στο Ρέθυμνο για να δουλέψει σαν καθηγητής.

Όμως ο διορισμός στο δημόσιο σχολείο την δεκαετία του  ΄50 δεν έχει ως απαραίτητη προϋπόθεση μόνο το πτυχίο του Μαθηματικού χρειάζεται και πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων !

Η δράση στην κατοχή δεν του επιτρέπει να ικανοποιεί τη δεύτερη προϋπόθεση και έτσι αποκλείεται από τον διορισμό στη μέση εκπαίδευση.  Με την επιστροφή στο Ρέθυμνο ξεκινά να παραδίδει  φροντιστηριακά μαθήματα ενώ προσλαμβάνεται από την κοινότητα Πανόρμου ως κοινοτικός καθηγητής στο Γυμνάσιο Πανόρμου. Η διαδρομή από την Πηγή στο Πάνορμο , στο Ρέθυμνο και στη συνέχεια στην Πηγή γίνεται με μηχανάκι και συνεχίζεται για κοντά δύο σχολικές χρονιές. Προς το τέλος όμως της δεύτερης σχολικής χρονιάς παθαίνει ένα σοβαρό αυτοκινητιστικό ατύχημα με αποτέλεσμα να λήξει η καριέρα του σαν καθηγητής δημόσιου σχολείου και να περιοριστεί στο φροντιστήριο στο Ρέθυμνο.

Ασχολήθηκε κυρίως με τη Γεωμετρία. Από το φροντιστήριο του Δημήτρη του Χαλκιαδάκη θα περάσει ένα μεγάλο πλήθος Ρεθεμνιωτών . Πολλούς  από αυτούς θα συναντήσω αργότερα σαν συνάδελφους στα σχολεία της δευτεροβάθμιαςοι οποίοι θυμόταν όλοι με αγάπη και σεβασμό τον δάσκαλό τους και ο καθένας από αυτούς είχε και μια διαφορετική ιστορία να μου διηγηθεί.

Ο Δημήτρης Χαλκιαδάκης  θεωρούσε την πρόσβαση στη γνώση σαν δικαίωμα που πρέπει να έχει το κάθε παιδί.

Συχνά δήλωνε : «εγώ είμαι δάσκαλος και όχι έμπορος».  Στο φροντιστήριο ήταν δεκτοί όλοι όσοι δεν είχαν να πληρώσουν και τους έκανε μαθήματα δωρεάν.  Κάποια εποχή μάλιστα σε συνεννόηση με τον παπά Γιάννη Πίτερη που ήταν διευθυντής του οικοτροφείου το οποίο περιέθαλπε φτωχά και ορφανά παιδιά, δέχονταν τους οικότροφους οι οποίοι έρχονταν στο φροντιστήριο σε παράταξη!

Είναι δύσκολο για ένα νέο  άνθρωπο που δεν έχει ζήσει πριν την εποχή του Internet, να εκτιμήσει τη σημασία που έχει να μπορείς να έχεις πρόσβαση στη γνώση και στην πληροφορία, γιατί σήμερα θεωρείται δεδομένη. Στο Ρέθυμνο όμως του προηγούμενου αιώνα οι πηγές  περιορίζονταν σε ό,τι διαθέτεις στο σπίτι σου. Έτσι ο Δημήτρης Χαλκιαδάκης ξεκίνησε να αγοράζει βιβλία και δημιούργησε μια μαθηματική βιβλιοθήκη που περιλαμβάνει αρκετά βιβλία και περιοδικά κυρίως της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης  με προσανατολισμό στη Γεωμετρία. Την βιβλιοθήκη αυτή συμπληρώνουν αρκετά τετράδια με λυμένες ασκήσεις καθώς και ένα βιβλίο γεωμετρίας σε χειρόγραφη μορφή το οποίο είχε συγγράψει αλλά δεν κατάφερε να εκδώσει.

Τα περισσότερα βιβλία και περιοδικά είναι ξενόγλωσσα και είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι ενώ γνώριζε μόνο Γαλλικά, που τα είχε διδαχτεί στο σχολείο, ήταν σε θέση, με τη χρήση λεξικών, να διαβάζει μαθηματικές ασκήσεις σε αγγλικά, γερμανικά, ρώσικα. Μεταξύ αυτών και το ρώσικο περιοδικό Κβαντ, ένα σημαντικό περιοδικό για τη φυσική και τα μαθηματικά στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση που θεωρείται ότι επηρέασε την διδασκαλία αυτών των μαθημάτων στη Ρωσία. Το περιοδικό αυτό κυκλοφόρησε και στα Ελληνικά αλλά δυστυχώς για λίγα χρόνια.

Κάθε επίσκεψη στην Αθήνα ήταν και μια βόλτα από τον Ελευθερουδάκη, Κάουφμαν, Σύγχρονη Εποχή για την παραγγελία βιβλίων ή περιοδικών.  

Το γραφείο με τη βιβλιοθήκη ήταν ο χώρος του πατέρα μας, εκεί περνούσε πολλές ώρες την ημέρα μελετώντας και λύνοντας ασκήσεις.  Πίστευε ότι ο καθηγητής οφείλει να έχει άριστη γνώση του αντικειμένου που θα διδάξει αλλά ταυτόχρονα πίστευε ότι η διδασκαλία αποτελεί μια διαδικασία αλληλεπίδρασης στην οποία ο μαθητής μπορεί να λειτουργήσει και αυτός ως δάσκαλος.

Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν στα 1989 το παράρτημα Ρεθύμνου της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας αποφάσισε να τον τιμήσει, ο Δημήτρης Χαλκιαδάκης, στην τελετή βράβευσης ,παρουσίασε τρεις πρωτότυπες λύσεις σε ασκήσεις Γεωμετρίας που είχαν δώσει μαθητές του.

Τιμή στον μαθηματικό Δημήτρη Χαλκιαδάκη απέδωσε το Πανεπιστήμιο Κρήτης

ΑπόNewsroom

03/12/2019 – 1:55 μμ

στην κατηγορία Πολιτισμός

Της ΣΤΕΛΛΑΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗ…

Σε όλα τα χρόνια της ζωής του συνέλλεγε με πολύ κόπο, θυσίες και αγάπη χιλιάδες βιβλία που ήταν αφιερωμένα στην επιστήμη του και ειδικότερα στην αγαπημένη του γεωμετρία, ώστε μέσα από τις σελίδες τους και σε συνδυασμό με τις πολύτιμες διδαχές του, να προσφέρει απλόχερα την γνώση του στα παιδιά τα οποία και λάτρευε.
Ο λόγος για τον αείμνηστο Ρεθεμνιώτη μαθηματικό, Δημήτρη Χαλκιαδάκη, ο οποίος τιμήθηκε μετά θάνατον από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, με αφορμή την απόφαση της οικογένειας του εκλιπόντος να δωρίσει στην Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημιακού Ιδρύματος, την πολύτιμη βιβλιοθήκη που διατηρούσε στο φροντιστήριό του και η οποία αποτελεί κειμήλιο για την οικογένεια.
Πρόκειται για μια πολύ σπάνια -σε πανελλαδικό επίπεδο- βιβλιοθήκη, που αριθμεί περίπου 2.500 επιστημονικά βιβλία και περιοδικά, τα οποία στο εξής φιλοξενούνται στις προθήκες του κτιρίου της Βιβλιοθήκης στην πανεπιστημιούπολη Γάλλου και είναι πλέον στην διάθεση, όχι μόνο της επιστημονικής κοινότητας αλλά σε κάθε ενδιαφερόμενο.
Στην ειδική εκδήλωση που έγινε το απόγευμα της περασμένης Παρασκευής, στο κατάμεστο από κόσμο, Ωδείο τη παλιάς πόλης η Διεύθυνση της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης, τίμησε για την προσφορά της την οικογένεια του Δημήτρη Χαλκιαδάκη.
Προσωπικότητες της πνευματικής ζωής του τόπου και άλλοι επιστήμονες μίλησαν για το έργο, την επιστημονική και εκπαιδευτική αξία του νέου αποκτήματος της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου, καθώς και για την πολύτιμη προσφορά του αειμνήστου δωρητή στην τοπική κοινωνία, κάνοντας ξεχωριστή μνεία στις αξίες ζωής που τον χαρακτήριζαν.
Ανάμεσα στους ομιλητές ήταν και ο επίτιμος σχολικός σύμβουλος Μαθηματικών, Γιάννης Καλογεράκης, ο τ. καθηγητής του Τμήματος Μαθηματικών και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών του Πανεπιστημίου Κρήτης, Μιχάλης Λάμπρου, ο καθηγητής του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης, Κώστας Τζανάκης, ενώ αντί επιλόγου η βραδιά έκλεισε μουσικά με τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη από την Ελισάβετ Βερούλη και την Ρίκα Χαλκιαδάκη, που είναι κόρη του εκλιπόντος, στο πιάνο.

Στέλλα Χαλκιαδάκη: «Δεν ήταν εύκολη αυτή η απόφαση της οικογένειας…»
Ιδιαίτερα συγκινημένη η σύζυγός του, Στέλλα Χαλκιαδάκη πλαισιωμένη από τα παιδιά τους, μίλησε στους δημοσιογράφους για την δύσκολη αυτή απόφαση να δωρίσουν τον πολύτιμο θησαυρό του δικού τους ανθρώπου.
«Δεν ήταν εύκολη αυτή η απόφαση της οικογένειας, είπε χαρακτηριστικά η κα Χαλκιαδάκη, να κάνουμε δωρεά την βιβλιοθήκη που ήταν ένα κομμάτι του ανθρώπου μας. Όμως, σκεφτήκαμε ότι μια αξιόλογη βιβλιοθήκη όπως αυτή -διότι για χρόνια συνέλεγε βιβλία τα οποία επέλεγε και επένδυε σε αυτά αρκετά από την ζωή του- αν την κρατήσουμε εμείς σαν κειμήλιο και τα παιδιά μου, θα έχανε την αξία τους ειδικά αν την «κομματιάζαμε» κιόλας, διότι είναι ένα ενιαίο σύνολο. Είναι βιβλία δύο δεκαετιών, όπου οι συγκεκριμένες δεκαετίες ήταν πολύ σημαντικές για την εκπαίδευση. Άλλωστε, όπως μας είπαν οι καθηγητές που ήρθαν και την είδαν, θεώρησαν ότι είναι μια από τις αξιολογότερες βιβλιοθήκες στην Ελλάδα. Οπότε, αν την μοιράζαμε και έπαιρνε κάτι κάθε παιδί ως ενθύμιο από τον πατέρα του, θα έχανε την αξία της, αφού θα έπαυε πια να είναι ένα ενιαίο σύνολο».
Και συνεχίζοντας πρόσθεσε ότι «επειδή ήταν ένας άνθρωπος που αγαπούσε πολύ τα παιδιά και ήθελε να μορφωθούν όλα, αφού δεν κρατούσε την γνώση μόνο για δικό του, αποφασίσαμε ότι καλό θα ήταν τα βιβλία αυτά να δοθούν στην βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου που εκεί οποιοσδήποτε και από οπουδήποτε θα μπορεί να έχει πρόσβαση σ’ αυτή την βιβλιοθήκη και πιο πολύ για ερευνητικούς σκοπούς, διότι κάποια πράγματα, δηλαδή, η μαθηματική επιστήμη προχωρεί, οπότε ίσως στα χέρια των παιδιών μας δεν θα αξιοποιούνταν τόσο πολύ».

Μιχάλης Τζεκάκης: «Ήταν ένας πολύ αξιόλογος άνθρωπος…»
«Ο Δημήτρης Χαλκιαδάκης ήταν ένας πολύ αξιόλογος άνθρωπος, φωτισμένος μαθηματικός και πολύ προχωρημένος, καθώς παρακολουθούσε την βιβλιογραφία και τα ξένα περιοδικά, διότι ήθελε πάντα να ενημερώνεται για οτιδήποτε είχε σχέση με την επιστήμη του». Αυτά ήταν τα πρώτα λόγια που είπε κατά την διάρκεια της ομιλία του, ο πρώην διευθυντής της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης, Μιχάλης Τζεκάκης.
Όπως ο ίδιος ανέφερε, ο αείμνηστος επιστήμονας δεδομένου ότι δεν μπορούσε την εποχή εκείνη να διοριστεί στην μέση εκπαίδευση, λόγω κοινωνικών φρονημάτων, αποφάσισε να αφιερωθεί στο φροντιστήριο που ο ίδιος δημιούργησε, το οποίο και μετέτρεψε σε ένα σχολείο πολύ υψηλού επιπέδου.
«Η βιβλιοθήκη του Δημήτρη Χαλκιαδάκη, είναι μια μοναδική βιβλιοθήκη στην Ελλάδα, διότι λίγοι μαθηματικοί στην χώρα μας που δουλεύουν στην μέση εκπαίδευση, έχουν τα ξένα περιοδικά και τα βιβλία που είχε ο Χαλκιαδάκης, διότι ο άνθρωπος ήταν επιστήμονας τα παρακολουθούσε και ενημερωνόταν συνεχώς. Και αυτό κάνει την βιβλιοθήκη του μοναδική.
Τα βιβλία που δωρίστηκαν στην Βιβλιοθήκη του Πανεπιστήμιου Κρήτης, αριθμού περίπου τους 2.500 τόμους, αλλά δεν έχει σημασία ο αριθμός, όσο η ποιότητα», ανέφερε χαρακτηριστικά ο Μιχάλης Τζεκάκης.

Γιώργος Φρυγανάκης: «Εξανθρώπιζε την άλγεβρα αντί να αλγεβροποιεί τον άνθρωπο…»
Ως ένα δάσκαλο αλλά και άνθρωπο με κεφαλαία -όπως είπε- γράμματα χαρακτήρισε ο φιλόλογος και συγγραφέας, Γιώργος Φρυγανάκης, τον μαθηματικό Δημήτρη Χαλκιαδάκη, τον οποίο μάλιστα είχε ως πρότυπο του.
«Ως δάσκαλος μαθηματικός μπορούμε να πούμε με ένα σχήμα λόγου ότι εξανθρώπιζε την άλγεβρα, αντί να αλγεβροποιεί τον άνθρωπο. Και επειδή και εγώ έγινα δάσκαλος σε όλη μου την ζωή μπορώ να πω ότι τον είχα πρότυπο. Και παρά το ότι εγώ έγινα φιλόλογος είχα πρότυπο έναν μαθηματικό διότι ο τρόπος της μετάδοσης δεν διαφέρει στα διάφορα αντικείμενα διδασκαλίας», είπε χαρακτηριστικά ο κ. Φρυγανάκης, ο οποίος στην διάρκεια της ομιλίας του προέβαλλε την προσωπικότητα του Δημήτρη Χαλκιαδάκη ως άνθρωπο και μάλιστα ως ένα ευεργέτη.
«Εγώ προέρχομαι από μία προσφυγογειτονιά όπου η επαγγελματική κινητικότητα καταλαβαίναμε ποια θα ήταν, αν σκεφτούμε ότι στην βάση της τα κύρια επαγγέλματα ήταν φορτοεκφορτωτές (κυρίως χαμάληδες στο λιμάνι), ανειδίκευτοι εργάτες και καραγωγείς.
Ο άνθρωπος αυτός όμως, ενθάρρυνε τους κατοίκους εκεί στην προσφυγογειτονιά και τους ενθάρρυνε μάλιστα με σοβαρές εκπτώσεις στα δίδακτρα ή ακόμα δωρεάν διδασκαλία. Για αυτό υποστηρίζω ότι επηρέασε πολύ την επαγγελματική κινητικότητας της περιοχής. Αυτά τα δύο είναι τα βασικά του στοιχεία και η δωρεά στην Βιβλιοθήκη είναι πάρα πολύ σπουδαία, αλλά εάν αυτά τα βιβλία δεν συνοδευόταν από το όνομα του κτήτορά τους, δεν θα είχαν την ίδια αξία», σημείωσε μεταξύ άλλων ο κ. Φρυγανάκης.
Με την ευκαιρία επίσης ο Ρεθεμνιώτης φιλόλογος και συγγραφέας, μίλησε για την αναφορά που είχε κάνει προ πολλού στην σύζυγο του εκλιπόντος, με αφορμή την απόφαση του Δήμου να τοποθετήσει πινακίδες έξω από τα σπίτια επώνυμων προσωπικοτήτων, όπως για παράδειγμα του Παντελή Πρεβελάκη κ.ά. «Είχα κάνει την σκέψη -είπε- ότι θα ήταν δίκαιο να τοποθετηθεί έξω από το φροντιστήριο του μια πινακίδα που να γράφει, «εδώ δίδαξε ο Δημήτρης Χαλκιαδάκης».

Μανόλης Κουκουράκης: «Με την δωρεά καλύπτεται ένα σημαντικό κενό»
Με την δωρεά της σημαντικής αυτής μαθηματικής βιβλιοθήκης, καλύπτεται ένα σημαντικό κενό στις συλλογές της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης, γεγονός που την κάνει ιδιαιτέρως χρήσιμη για τους διδάσκοντες και τους ερευνητές του Παιδαγωγικού Τμήματος, αλλά και τους καθηγητές Μαθηματικών που υπηρετούν στα Γυμνάσια, τα Λύκεια και τα φροντιστήρια του Νομού μας, όπως ανέφερε χαρακτηριστικά στην ομιλία του ο διευθυντής της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης, Μανόλης Κουκουράκης.
Μεταξύ άλλων στο σημείο αυτό ο Μανόλης Κουκουράκης τόνισε τα εξής: «Η συγκρότηση μιας τόσο πλούσιας προσωπικής βιβλιοθήκης είναι ιδιαιτέρως χαρακτηριστική για το ήθος και την σοβαρότητα του ανδρός, εκφραστική τόσο της αγάπης του για την επιστήμη, όσο και του αισθήματος ευθύνης και προσφοράς στους μαθητές του. Οφείλουμε θερμότατες ευχαριστίες στην οικογένεια του Δημήτρη Χαλκιαδάκη που με την δωρεά στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη συνεχίζει αυτή την παράδοση κοινωνικής ευαισθησίας και προσφοράς. Γνωρίζουμε και κατανοούμε την δυσκολία να αποχωριστεί κανείς ένα υλικό που για πολλά χρόνια αποτέλεσε σημαντικό μέρος της καθημερινότητάς του και συνδέεται τόσο στενά με τα αγαπημένα του πρόσωπα, ωστόσο, αυτό κάνει την χειρονομία της δωρεάς ακόμη πιο σημαντική».
Ο ίδιος μάλιστα πρόσθεσε πως εντασσόμενη στις συλλογές της πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης, η βιβλιοθήκη του Δημήτρη Χαλκιαδάκη θα καταστεί διαθέσιμη σε κάθε ενδιαφερόμενο. Η ένταξη όλου του υλικού στον ηλεκτρονικό κατάλογο της βιβλιοθήκης του πανεπιστημίου θα επιτρέψει τον εύκολο εντοπισμό του από την διεθνή εκπαιδευτική κοινότητα, ενώ με την ψηφιοποίηση του αρχειακού υλικού και την ενσωμάτωσή του στις ψηφιακές συλλογές θα μπορεί κάποιος να το δει και να το μελετήσει χωρίς να χρειαστεί να μεταβεί στην Βιβλιοθήκη.
«Η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης, εκτός από την διάθεση πολύ σημαντικών κονδυλίων από πλευράς Πανεπιστημίου, οφείλει ένα μεγάλο μέρος των συλλόγων της σε δωρεές σημαντικών προσώπων -κρητικών και μη- οι οποίοι αποφάσισαν να μας δωρίσουν τις συλλογές τους. Από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Πανεπιστημίου Κρήτης δημιουργήθηκε ένα τέτοιο κλίμα σοβαρότητας και εμπιστοσύνης, ώστε αρκετοί Ρεθεμνιώτες – κάτοχοι πολύ αξιόλογων βιβλιοθηκών να εμπιστευτούν στο Πανεπιστήμιο τις πολύτιμες -για την αξία τους αλλά και για συναισθηματικούς λόγους- συλλογές τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι η πρώτη δωρεά στην Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου έγινε δύο χρόνια πριν καν ιδρυθεί το Πανεπιστήμιο», είπε ο Μανόλης Κουκουράκης.
Ο κ. Κουκουράκης έκανε επίσης ιδιαίτερη αναφορά σε έναν ακόμα λαμπρό, όπως τον χαρακτήρισε, δωρητή προς το Πανεπιστήμιο Κρήτης, που δεν ήταν άλλος πέρα από τον Ρεθεμνιώτη συγγραφέα Παντελή Πρεβελάκη.
Επίσης, με την ευκαιρία της εκδήλωσης μίλησε και για το έργο της επέκτασης της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου, λέγοντας ότι υπάρχουσα βιβλιοθήκη καλύπτει ήδη μια έκταση 5,5 στρεμμάτων στην πανεπιστημιούπολη Γάλλου, που μέσα στο επόμενο διάστημα αναμένεται να αυξηθεί, καθώς το έργο έχει ήδη προκηρυχτεί. Άλλωστε, όπως είπε, αποστολή της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημιακού Ιδρύματος είναι η καθημερινή συγκέντρωση, καταγραφή, προβολή και ανάδειξη της τοπικής ιστορίας, καθώς συμβάλλει αποφασιστικά στο έργο της έρευνας και της διδασκαλίας.
Σύμφωνα μάλιστα με τον κ. Κουκουράκη ο «πλούτος» της βιβλιοθήκης του πανεπιστημίου Κρήτης, δεν είναι διαθέσιμος μόνο στην ακαδημαϊκή κοινότητα, αλλά και στην τοπική κοινωνία καθώς και στην διεθνή ερευνητική κοινότητα.

Γιώργος Μαρινάκης: «Δεν ήμουν μαθητής του, ήμουν ένα γειτονόπουλο και συναντιόμασταν στο καφενείο του Σκούφογλου…»
Αναφορά στην στήριξη της τοπικής κοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, καθώς και ιδιαίτερη μνεία στα όσα τον συνέδεαν με τον Δημήτρη Χαλκιαδάκη από τα εφηβικά του χρόνια, έκανε στην διάρκεια του χαιρετισμού του, ο Δήμαρχος Ρεθύμνου, Γιώργος Μαρινάκης.
Ο κ. Μαρινάκης ανέφερε ότι για όλους όσοι έζησαν τον Δημήτρη Χαλκιαδάκη, η μεγάλη του προσωπικότητα αφήνει ένα διαφορετικό αποτύπωμα, διότι -όπως εξήγησε- για τους μαθητές του ήταν ο εξαιρετικός μαθηματικός με ιδιαίτερη έφεση στην γεωμετρία.
«Έλεγαν πως κανείς δεν ξέρει τόση γεωμετρία, όσο ο τιμώμενος. Εγώ προσωπικά δεν ήμουν μαθητής του, ήμουν ένα γειτονόπουλο και συναντιόμασταν στο καφενείο του Σκούφογλου (ήταν εκεί που σήμερα είναι το άγαλμα του Βενιζέλου). Συνέπεσε ένα συμπτωματικό γεγονός, πηγαίνοντας ο γιος του Ευάγγελου Σκούφογλου εκδρομή στην Ρόδο, έπρεπε κάποιος να πηγαίνει τους καφέδες στην γειτονιά και έτσι επιστρατεύθηκα εγώ και γνωρίστηκα μαζί του. Θέλω να πω επίσης ότι η δική μου αίσθηση είναι ότι δίπλα στον μεγάλο μαθηματικό, υπήρχε ένας πραγματικός δημοκράτης. Ένας άνθρωπος που είχε αξίες, ιδεώδη και μέσα από το φροντιστήριο του έβρισκαν πνευματική τροφή και βοήθεια οι άποροι μαθητές», κατέληξε χαρακτηριστικά ο δήμαρχος Ρεθύμνου.

Ποιος ήταν ο Δημήτρης Χαλκιαδάκης
Ο δωρητής της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης, Δημήτριος Χαλκιαδάκης γεννήθηκε (1914-1990) και εργάστηκε ως Μαθηματικός στο Ρέθυμνο. Η συμμετοχή του στο ΕΑΜ κατά την περίοδο της Κατοχής είχε συνέπεια τον αποκλεισμό του από τα σχολεία του Δημοσίου, γεγονός που τον ανάγκασε να εργαστεί στο χώρο των φροντιστηρίων.
Ήταν γεννημένος Μαθηματικός, αγαπούσε την επιστήμη του και έβαζε την ψυχή του στο μάθημα. Προσπαθούσε με κάθε τρόπο να βοηθήσει τους μαθητές να κατανοήσουν το νόημα της θεωρίας και των ασκήσεων, ενώ η κοινωνική του ευαισθησία ήταν τέτοια ώστε να μην ζητά δίδακτρα, όταν αντιλαμβανόταν σχετική αδυναμία των οικογενειών. Από το 1952 μέχρι το 1980 που αποσύρθηκε, το φροντιστήριο του Δ. Χαλκιαδάκη άφησε εποχή στο Ρέθυμνο ως πραγματικό Σχολείο.
Μάλιστα του είχαν απονεμηθεί πλήθους διακρίσεων, που ήταν φυσικό επακόλουθο της επιτυχημένης πορείας του.
Συγκεκριμένα:
1966: Το φθινόπωρο του 1966 ο ιδρυτής της «Παιδικής Στέγης», αείμνηστος π. Ιωάννης Πίτερης, σαν ένδειξη ευγνωμοσύνης των παιδιών που παρακολουθούσαν δωρεάν στο φροντιστήριο τα έστειλε τα κορίτσια για λιομάζεμα μιας ημέρας στο λιόφυτο του Δημήτρη Χαλκιαδάκη.
1985: Για τη συμμετοχή του στην Εθνική Αντίσταση του απονεμήθηκε αναμνηστικό μετάλλιο το 1985.
1988: Τιμήθηκε από το σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων του Ενιαίου Πολυκλαδικού Λυκείου, για την βοήθειά του στην ίδρυση και ομαλή λειτουργία του Ε.Π.Λ.
1989: Το παράρτημα της Μαθηματικής Εταιρείας στο Ρέθυμνο, οργανώνει στο Δημαρχείο εκδήλωση τιμής για τον δάσκαλό τους και τον παρακαλούν να λύσει, στον πίνακα, μια δική του άσκηση. Ήταν το καλύτερο δώρο γι’ αυτόν. Να τον τιμήσουν οι μαθητές του που είχαν γίνει συνάδελφοί του. Στην τελετή βράβευσης, παρουσίασε τρεις πρωτότυπες λύσεις σε ασκήσεις Γεωμετρίας που είχαν δώσει μαθητές του.
1990: Βραβείο ήθους και κοινωνικής δράσης από τα «Ρεθεμνιώτικα Νέα» τον Δεκέμβριο του 1990.
2007: Η Ένωση Φροντιστών νομού Ρεθύμνης παραδίδει πλακέτα στην σύζυγό του για την προσφορά του στη μόρφωση των παιδιών.
2018: Το παράρτημα της Μαθηματικής Εταιρείας Ηράκλειου – Λασιθίου απονέμει τιμητικό δίπλωμα για την προσφορά του στη μαθηματική παιδεία του τόπου τον Ιούλιο του 1918.

The post ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΛΚΙΑΔΑΚΗΣ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Η ζωή και το έργο του Μιχάλη Σκούληκα δεν περιορίστηκαν στα στενά όρια της σχολικής αίθουσας. Υπήρξε Διευθυντής του 3ου Δημοτικού Σχολείου Ρεθύμνου, ο πρώτος Διευθυντής της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης του νομού (1983–1988) κατά τη μεταρρυθμιστική περίοδο της δεκαετίας του ’80, και μετέπειτα, κατά τα έτη 1996–1998, Πρόεδρος του Συλλόγου Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών, συνεχίζοντας να προσφέρει μέχρι το τέλος της ζωής του.

Ακολουθεί μια εκτενής, αναλυτική και σε βάθος παρουσίαση της ζωής, της παιδαγωγικής του φιλοσοφίας, της διοικητικής του προσφοράς και της κοινωνικής του παρακαταθήκης.

1. Ρίζες, Βιώματα και τα Πρώτα Χρόνια στην Κρύα Βρύση

Ο Μιχάλης Σκούληκας γεννήθηκε στην Κρύα Βρύση, ένα ορεινό, ιστορικό χωριό ριζωμένο στους πρόποδες του Κέντρους. Η παιδική και εφηβική του ηλικία σημαδεύτηκαν ανεξίτηλα από τη γερμανική Κατοχή και τη ναζιστική θηριωδία. Η Κρύα Βρύση υπήρξε ένα από τα χωριά του Κέντρους που υπέστησαν το ολοκαύτωμα και την ολοκληρωτική καταστροφή από τους Γερμανούς κατακτητές τον Αύγουστο του 1944.

Ο νεαρός τότε Μιχάλης έζησε από πρώτο χέρι την οδύνη, τον ξεριζωμό, την απώλεια συγχωριανών και συγγενών, και την ισοπέδωση του γενέθλιου τόπου του. Αυτή η συλλογική και προσωπική τραυματική εμπειρία, αντί να τον οδηγήσει στην παραίτηση ή στη μνησικακία, λειτούργησε ως ισχυρός ηθικός καταλύτης. Διαμόρφωσε μέσα του έναν άνθρωπο των έργων, έναν οραματιστή που πίστευε ακράδαντα ότι η μόνη αληθινή απάντηση στην καταστροφή, τη βία και τη φτώχεια είναι η παιδεία, ο ορθός λόγος, η γνώση και η κοινωνική αλληλεγγύη.

Μετά τον πόλεμο, μέσα σε συνθήκες ακραίας ανέχειας, κατάφερε να ολοκληρώσει τις σπουδές του στην Παιδαγωγική Ακαδημία. Η επιλογή του να γίνει δάσκαλος δεν ήταν απλώς η αναζήτηση βιοποριστικής αποκατάστασης, αλλά ένα βαθύ εσωτερικό χρέος προς την κοινωνία και την ιδιαίτερη πατρίδα του που έπρεπε να αναγεννηθεί από τις στάχτες της.

2. Η Παιδαγωγική του Φιλοσοφία: Το Σχολείο της Ζωής και της Βιωματικής Μάθησης

Όταν ο Μιχάλης Σκούληκας επέστρεψε ως δάσκαλος στο χωριό του και αργότερα όταν υπηρέτησε σε άλλα σχολεία του Ρεθύμνου, έφερε μαζί του έναν αέρα ανανέωσης και μια ριζοσπαστική, για την εποχή, παιδαγωγική προσέγγιση. Σε μια περίοδο που η ελληνική εκπαίδευση χαρακτηριζόταν από τον αυταρχισμό, την παπαγαλία, τον φόβο και τη χρήση της βέργας, ο Σκούληκας επέλεξε τον δρόμο της αγάπης, του διαλόγου, της γοητείας του λόγου και της βιωματικής μάθησης.

Όπως διασώζουν οι αναμνήσεις παλαιών μαθητών του και καταγράφει ο καθηγητής Γιώργος Μαυροτσουπάκης στο έργο του για το σχολείο της Κρύας Βρύσης, ο Μιχάλης Σκούληκας ήταν ένας «ελκυστικός αφηγητής». Είχε το μοναδικό χάρισμα να μεταμορφώνει τα μαθήματα σε ένα πνευματικό ταξίδι:

• Η Ιστορία ως ζωντανό δράμα: Στο μάθημα της Βυζαντινής ή της Αρχαίας Ιστορίας, οι μαθητές δεν αποστήθιζαν ξερές χρονολογίες. Κρέμονταν από τα χείλη του, καθώς η φωνή του διέθετε ένα ιδιαίτερο μέταλλο και θεατρικότητα που ζωντάνευε τους ήρωες, τις μάχες και τις μεγάλες ιδέες.
• Η Γεωγραφία ως εξερεύνηση: Μπροστά στον μεγάλο χάρτη της τάξης ή περιστρέφοντας την υδρόγειο σφαίρα, ωθούσε τα παιδιά να χρησιμοποιήσουν τη φαντασία τους, να ταξιδέψουν νοερά σε μακρινούς πολιτισμούς, ωκεανούς και ηπείρους, καλλιεργώντας τους την κοσμοπολίτικη αντίληψη και την περιέργεια για τον κόσμο.
• Η Λογοτεχνία ως παράθυρο ψυχής: Συχνά ξέφευγε από τα στενά πλαίσια των σχολικών εγχειριδίων. Διάβαζε στα παιδιά αυτούσια λογοτεχνικά κείμενα μεγάλων Ελλήνων συγγραφέων (όπως «Το Γιούσουρι» του Ανδρέα Καρκαβίτσα), μαγεύοντάς τα και ενσταλάζοντάς τους την αγάπη για το βιβλίο και τη γλώσσα.
• Η Φυσική των πειραμάτων: Δεν αρκούνταν στη θεωρία. Ακόμα και με τα πιο πενιχρά μέσα της εποχής, προσπαθούσε να εκτελεί πειράματα στην τάξη, μετατρέποντας τη μάθηση σε μια διαδικασία ανακάλυψης και επιστημονικής παρατήρησης. [1]

Ο ίδιος πίστευε ότι ο δάσκαλος δεν είναι ένας απλός μεταδότης πληροφοριών, αλλά ένας πνευματικός πατέρας που οφείλει να σμιλέψει χαρακτήρες, να εμπνεύσει αυτοπεποίθηση στα παιδιά των φτωχών αγροτικών οικογενειών και να τους δείξει ότι η μοίρα τους δεν είναι προδιαγεγραμμένη, αλλά μπορεί να αλλάξει μέσω της μόρφωσης.

3. Διοικητικό Έργο και Εκπαιδευτική Πρωτοπορία

Η αναγνώριση της αξίας, της εργατικότητας και του ήθους του Μιχάλη Σκούληκα τον οδήγησε γρήγορα σε θέσεις ευθύνης στην εκπαιδευτική κοινότητα του Ρεθύμνου. Υπηρέτησε με υποδειγματικό τρόπο ως Διευθυντής στο 3ο Δημοτικό Σχολείο Ρεθύμνου, μετατρέποντάς το σε ένα πρότυπο σχολικής μονάδας, όπου κυριαρχούσε η συνεργασία, η τάξη, η καθαριότητα, αλλά και ο σεβασμός στην προσωπικότητα του μαθητή.

Το αποκορύφωμα της διοικητικής του προσφοράς ήρθε το 1983, όταν επιλέχθηκε ως ο πρώτος Διευθυντής της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Νομού Ρεθύμνου, θέση στην οποία υπηρέτησε έως το 1988. Ήταν μια κρίσιμη, μεταβατική περίοδος για την ελληνική παιδεία. Η δεκαετία του ’80 έφερε ριζικές αλλαγές: την κατάργηση του θεσμού του επιθεωρητή, την εισαγωγή του σχολικού συμβούλου, τη δημιουργία νέων αναλυτικών προγραμμάτων και τη δημοκρατική αναδιοργάνωση της διοίκησης των σχολείων.

Ως επικεφαλής της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, ο Μιχάλης Σκούληκας επέδειξε σπάνιες οργανωτικές ικανότητες, δικαιοσύνη, αμεροληψία και βαθιά κατανόηση των προβλημάτων της υπαίθρου. Γνώριζε σπιθαμή προς σπιθαμή κάθε χωριό του Ρεθύμνου, κάθε μονοθέσιο ή διθέσιο σχολείο στα απομακρυσμένα χωριά του Μυλοποτάμου, του Αμαρίου και του Αγίου Βασιλείου. Εργάστηκε νυχθημερόν για:

1. Τη βελτίωση των κτιριακών υποδομών των σχολείων του νομού.
2. Την ορθολογική και δίκαιη στελέχωση των σχολικών μονάδων με δασκάλους και νηπιαγωγούς, μακριά από κομματικές ή πελατειακές σκοπιμότητες.
3. Τη στήριξη των νέων εκπαιδευτικών που διορίζονταν στην Κρήτη, λειτουργώντας γι’ αυτούς όχι ως ένας απόμακρος, αυστηρός προϊστάμενος, αλλά ως καθοδηγητής, σύμβουλος και συμπαραστάτης.

Το πέρασμά του από τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης άφησε εποχή και μνημονεύεται μέχρι σήμερα ως μια χρυσή περίοδος διοικητικής εύρυθμης λειτουργίας, αξιοκρατίας και ανθρωπιάς.

4. Η Αγάπη για την Ιστορία και η Παρακαταθήκη του Αρχειοθέτη

Μετά την ευδόκιμη συνταξιοδότησή του, ο Μιχάλης Σκούληκας δεν αποσύρθηκε στην αδράνεια. Άνθρωπος πνευματικός, με βαθιά αγάπη για την τοπική ιστορία, τον πολιτισμό και τη διάσωση της συλλογικής μνήμης, ξεκίνησε μια νέα, εξίσου σημαντική δραστηριότητα.

Έγινε ένας από τους πολυτιμότερους εξωτερικούς συνεργάτες της ιστορικής εφημερίδας του Ρεθύμνου, «Ρεθεμνιώτικα Νέα». Διαθέτοντας το σπάνιο χάρισμα και το πάθος της αρχειοθέτησης, ανέλαβε εθελοντικά τη συγκρότηση και ταξινόμηση του ιστορικού αρχείου της εφημερίδας. Καθημερινά, με απίστευτη υπομονή, νοικοκυροσύνη και μεθοδικότητα, μελετούσε την ειδησεογραφία, αποδελτίωνε άρθρα, έκοβε και κατηγοριοποιούσε κείμενα που αφορούσαν την ιστορία, τα πρόσωπα, τα κοινωνικά γεγονότα και τον πολιτισμό του Ρεθύμνου.

Στα γραφεία της εφημερίδας, σε μια γωνιά, οργάνωσε μια σειρά από φακέλους και κούτες που αποτελούσαν έναν πραγματικό «θησαυρό γνώσεων». Δημιούργησε ένα πλήρες, χειρόγραφο ευρετήριο, διευκολύνοντας αφάνταστα τους μεταγενέστερους ερευνητές, φοιτητές και δημοσιογράφους που αναζητούσαν στοιχεία για το παρελθόν του τόπου. Το αρχείο αυτό, προϊόν της δικής του ανιδιοτελούς εργασίας, διασώθηκε και ενσωματώθηκε ως πολύτιμη πηγή στην πνευματική κληρονομιά της πόλης.

Παράλληλα, κατά την περίοδο 1996–1998, υπηρέτησε ως Πρόεδρος του Συλλόγου Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών Ρεθύμνου. Από τη θέση αυτή, υπερασπίστηκε τα δικαιώματα των συναδέλφων του, διοργάνωσε πνευματικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις και κράτησε ζωντανούς τους δεσμούς της παλαιάς γενιάς των δασκάλων με την ενεργό εκπαιδευτική κοινότητα.

5. Συγκριτική Σύνοψη της Προσφοράς του

Για την καλύτερη κατανόηση της πολυεπίπεδης δράσης του Μιχάλη Σκούληκα, ο ακόλουθος πίνακας συνοψίζει τους βασικούς σταθμούς και τους τομείς της προσφοράς του:

6. Η Ανθρώπινη Διάσταση και η Υστεροφημία του

Πέρα από τους τίτλους, τα αξιώματα και το πλούσιο έργο του, ο Μιχάλης Σκούληκας έμεινε στη μνήμη των Ρεθεμνιωτών για το σπάνιο ανθρώπινο ποιόinternal του. Ήταν ένας άνθρωπος μεμφίβολης ευγένειας, μειλίχιος, με βαθιά ενσυναίσθηση, που απέπνεε ειλικρινή σεβασμό προς τον συνομιλητή του, είτε αυτός ήταν ένας επίσημος κρατικός λειτουργός, είτε ένας απλός, αγράμματος ξωμάχος του χωριού του.

Δεν χρησιμοποίησε ποτέ τη θέση του για προσωπικό όφελος ή για την επίδειξη εξουσίας. Η ζωή του χαρακτηριζόταν από μια δωρική λιτότητα και μια αδιάλειπτη διάθεση προσφοράς. Η απώλειά του το 1998 σκόρπισε θλίψη στην εκπαιδευτική κοινότητα και στην κοινωνία του Ρεθύμνου, αλλά το όνομά του πέρασε στο πάνθεον των μεγάλων Ρεθεμνιωτών δασκάλων, πλάι σε μορφές που σφράγισαν την πνευματική αναγέννηση της Κρήτης.

Σήμερα, η μνήμη του παραμένει ζωντανή μέσα από τα κείμενα των μαθητών του, τις αναφορές των τοπικών ιστορικών και την ίδια την εξέλιξη της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στο Ρέθυμνο, η οποία πατάει πάνω στα γερά θεμέλια που εκείνος, ως πρωτεργάτης, βοήθησε να μπουν. Ο Μιχάλης Σκούληκας υπήρξε, με όλη τη σημασία της λέξης, ένας Δάσκαλος του Γένους σε τοπική κλίμακα, ένας φάρος ήθους και αξιοπρέπειας που φωτίζει τις επόμενες γενιές εκπαιδευτικών.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΚΟΥΛΗΚΑΣ : Αυτό ήταν και το καλύτερο μάθημα της ζωής του

Ο Μιχάλης Σκούληκας μετά τη συνταξιοδότησή του, τερματίζοντας ευδόκιμη πορεία στην εκπαίδευση, έγινε ένας από τους σημαντικότερους συνεργάτες των ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΩΝ ΝΕΩΝ , αφού είχε αναλάβει το αρχείο της εφημερίδας.

Είχε το χάρισμα της αρχειοθέτησης. Κάθε μέρα τρυγούσε κυριολεκτικά την ειδησεογραφία και μετά έκοβε με προσοχή αυτό που τον ενδιέφερε. Σε μια γωνιά του χώρου που ήταν τα γραφεία μας, είχε τοποθετήσει μια κούτα, που έκρυβε θησαυρούς γνώσεων. Με νοικοκυροσύνη τοποθετημένοι ήταν αρκετοί φάκελοι που καθένας διευκόλυνε τους ερευνητές στοιχείων για το περιεχόμενό του. Μέχρι και ευρετήριο είχε τοποθετήσει ο αξέχαστος δάσκαλος.

Το πρώτο πράγμα που φρόντισα μόλις μεταφέρθηκαν τα γραφεία κι αφού δεν υπήρχε πια στη ζωή ο καλός συνεργάτης μας ήταν να διαφυλάξω αυτούς τους φακέλους που έλυναν τα χέρια μας τότε που δεν υπήρχε η ευκολία του Google κι έπρεπε να χάσεις πολύτιμη ώρα για να βρεις το στοιχείο που σε ενδιέφερε για το άρθρο σου.

Ακόμα θυμάμαι τις ενότητες «Σεισμοί στην Κρήτη» και «Μάχη της Κρήτης».

Λάτρευε την τάξη ο Μιχάλης Σκούληκας. Και ‘μεις είχαμε να καμαρώνουμε για το αρχείο μας.

Μάθημα ζωής

Αν και η καθημερινή συνεργασία ευνοούσε κάθε κατάθεση μνήμης και κατάθεσης ψυχής, ποτέ δεν έκανε αναφορά στον εαυτό του. Έτσι πρόσφατα σχετικά πληροφορηθήκαμε για μια πρωτοβουλία του που θα ήταν σίγουρα το σπουδαιότερο μάθημα που έδωσε στη ζωή του.

Ο Μιχάλης Σκούληκας καταγόταν από το χωριό Κρύα Βρύση. Και είχε ζήσει από κοντά την μεγάλη περιπέτεια του ολοκαυτώματος και των συνεπειών του στην μικρή κοινωνία του χωριού. Ήταν όμως άνθρωπος των έργων. Δεν άντεχε να περιορίζεται σε φτηνές παρηγοριές όταν πίστευε πολύ στη δύναμη του λόγου και στην αγαθότητα των προθέσεων.

Ο καθηγητής κ. Γιώργος Μαυροτσουπάκης, που μας έχει εντυπωσιάσει με την αξιοποίηση των στοιχείων που αφορούν το χωριό του και συνεχώς απολαμβάνουμε κείμενά του σχετικά, στα ημερολόγια που κυκλοφορεί ο Πολιτιστικός Σύλλογος Κρύας Βρύσης, αναφέρει σχετικά για τον Μιχάλη Σκούληκα στη σειρά «Το σχολείο του χωριού μας».

Μια πρωτοβουλία που αξίζει να βρει μιμητές.

«Ο Μιχάλης ήταν ο δάσκαλος και χωριανός με την πολυεπίπεδη παρουσία και δραστηριότητα Εκπαιδευτική και Κοινωνική. Καταρχήν θυμούμαι πόσο ελκυστικός αφηγητής ήταν, ειδικά στα μαθήματα της Ιστορίας και της Γεωγραφίας -που μου άρεσαν ιδιαίτερα. Πόσο κρεμόμασταν από τα χείλη στο μάθημα της Βυζαντινής Ιστορίας και πόσο γοητευτική ήταν η γεωγραφική μελέτη, όταν όρθιοι μπροστά από στο χάρτη ή στην υδρόγειο σφαίρα, προσπαθούσαμε με τη γνώση και τη φαντασία να περιηγηθούμε στον μακρινό κόσμο. Πόσο μας συνέπαιρνε, πόσο όμορφα ηχούσε το μέταλλο της φωνής του, όταν μας διάβαζε λογοτεχνικά κείμενα εκτός σχολικού βιβλίου (Θυμούμαι από τότε αξέχαστα «Το Γιούσουρι» του Ανδρέα Καρκαβίτσα. Αλλά και τη Φυσική πειραματική με τα πειράματα που κάναμε με τα εξελιγμένα για τότε όργανα που μας είχε στείλει η γερμανική πρεσβεία.

Αξίζει ν’ αναφερθεί ο τρόπος απόκτησης αυτών των οργάνων για να φανεί το ενδιαφέρον και οι δημιουργικές πρωτοβουλίες του δασκάλου μας.

Έστειλε επιστολή στη Γερμανική πρεσβεία, στην οποία ανέφερε τα καταστροφικά για το χωριό μας και για το σχολείο του αποτελέσματα της γερμανικής επιδρομής, ζητώντας εκπαιδευτική υποστήριξη. Η Γερμανική πρεσβεία ανταποκρίθηκε και δώρισε στο Σχολείο μας τα όργανα αυτά της Φυσικής Πειραματικής και Χημείας, που είναι αμφίβολο αν υπήρχαν τότε σε άλλοι σχολείο…».

Ένα αξέχαστο πρωινό

Όπως μας αφηγείται η κόρη του Μιχάλη Σκούληκα η κ. Δέσποινα, εκείνο το πρωινό της 19 Μαρτίου 1963, μένει αξέχαστο σε όσους το έζησαν.

Απεσταλμένος της Γερμανικής Πρεσβείας ήρθε στο χωριό με τη σύζυγό του και με τα πολύτιμα δώρα που ονειρευόταν ο δάσκαλος. Μια πλήρη σειρά οργάνων Φυσικής Πειραματικής.

Η υποδοχή ήταν ιδιαίτερα θερμή αν και μόλις 19 χρόνια είχαν περάσει από την αποφράδα ημέρα του Ολοκαυτώματος.
Μετά τα τυπικά της υποδοχής και τους χαιρετισμούς που ακολούθησαν ήρθε η σειρά και του απεσταλμένου να μιλήσει. Και τι να πει;

Ακολούθησε μια φιλοξενία στο κέντρο του χωριού όπου συνέβη κάτι ανήκουστο για την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής που ακόμα έσταζε αίμα και μύριζε θάνατο.

Οι άνθρωποι του μαρτυρικού χωριού που ακόμα δεν μπορούσαν να ορθοποδήσουν μετά την καταστροφή που τους έτυχε και μέχρι πρότινος γύριζαν πρόσφυγες μη έχοντας στον ήλιο μοίρα, γέμισαν δώρα τον απεσταλμένο της πρεσβείας και τη γυναίκα του. Τοπικά υφαντά και κεντήματα έκαναν την επίσημη ξένη να κοιτάξει με μάτια γεμάτα θαυμασμό και τους ανθρώπους και τα έργα τους. Και η ματιά που αντάλλαξαν με τον σύζυγό της ήταν όλο σημασία.

Έγινε τελετή μπροστά στο Μνημείο και πριν από την κατάθεση στεφάνου, μίλησε ο πρόξενος. Μόνο που τα χείλη του έτρεμαν και η συγκίνησή του έκανε ακόμα δυσκολότερη την προσπάθειά του να πει δυο απολογητικά λόγια. Κάποιο δάκρυ του έκανε και τους άλλους να συγκινηθούν βαθιά.

Δεν είναι όλοι οι άνθρωποι οπαδοί της βίας, του πολέμου και της συμφοράς.

Εκείνα τα όργανα Φυσικής και Χημείας διαδραμάτισαν σπουδαίο ρόλο στη συνέχεια. Και ο πιο αδιάφορος μαθητής άρχισε να προσέχει το μάθημα. Το σχολείο απέκτησε νέο ενδιαφέρον. Να είναι τυχαίο αλήθεια που αρκετοί επιστήμονες προέρχονται από τις τάξεις που βίωναν το μάθημα και τη γνώση, έτσι ώστε να την αγαπήσουν και να την αποζητούν;

Μόνιμη έγνοια για τους μαθητές

Για μια ακόμα δράση του Μιχάλη Σκούληκα μας ενημερώνει η τόσο γλαφυρή πένα του κ. Γιώργου Μαυροτσουπάκη.

«Κινήσεις επίσης, που ανέδειξαν το ευρύτερο, όχι μόνο εκπαιδευτικό, ενδιαφέρον του δασκάλου για μας ήταν οι πρωτοβουλίες του για επικοινωνία με φορείς που θα μας στήριζαν με την προσφορά υλικών μέσων (ρούχων, παπουτσιών κ.λ.π.).

Εκτός λοιπόν από τη σχετική ενίσχυσή μας από τον Ερυθρό Σταυρό και αμερικάνικες οργανώσεις χαρακτηριστική είναι η προσφορά και διανομή παπουτσιών στους μαθητές του σχολείου μας από τη Μεραρχία Κρήτης και προσωπικά από το διοικητή της.

Θα πρέπει να ήταν Άνοιξη του 1963 και έχει αποτυπωθεί φωτογραφικά με τον καθένα μας, με το ζευγάρι τα παπούτσια να φωτογραφίζεται με το μέραρχο.

Κάτι ακόμα που θυμούμαι από το δάσκαλό μου είναι το χαμόγελό του. Ένα χαμόγελο που γινόταν πιο πλατύ κι εκδήλωνε όσα αισθανόταν βαθιά στην ψυχή του, μια ειλικρινή έκφραση δικαίωσης και ικανοποίησης, στις περιπτώσεις που οι μαθητές του προόδευαν και προχωρούσαν δημιουργικά στη ζωή τους».

Ένα φωτεινό μυαλό

Ο Μιχάλης Σκούληκας σεμνός, καθώς ήταν δεν άφησε κανέναν ποτέ ν’ ασχοληθεί με τη ζωή και το έργο του.

Από τη δράση του ωστόσο για το όφελος των μαθητών του αντιλαμβάνεται καθένας μας πόσο φωτεινό μυαλό ήταν εκείνος ο άνθρωπος. Αντί να θρηνεί και να αναθεματίζει κοίταζε μπροστά. Δεν ήταν έκφραση συγγνώμης η στάση του. Ήταν κάτι αντάξιο του αγωνιστικού χαρακτήρα του να διεκδικεί για την αλήθεια και το δίκιο.

Κι από την άλλη, ήταν από τους ελάχιστους που κοιτάζοντας μπροστά, ήξερε να διαχωρίζει τα συναισθήματά του. Και να αποδεικνύει την άποψή του ότι δεν μπορεί μια επόμενη γενιά να πληρώνει τα λάθη ή τα εγκλήματα της προηγούμενης. Αυτό ήταν σίγουρα κι ένα από τα σπουδαιότερα μαθήματα που έκανε ποτέ. Και τα χρόνια που ακολούθησαν τον δικαίωσαν απόλυτα.

Εύα Λαδιά

The post Μιχάλης Σκούληκας appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

ΑπόΕύα Λαδιά

H γνωριμία με τον Μανόλη Κούνουπα, τέλος του 1972, ήταν καθοριστικής σημασίας για την αξιολόγηση της τοπικής κοινωνίας.

Ήταν ένας από τα πρόσωπα που επιβεβαίωναν τη φήμη της πόλης στα Γράμματα και τις Τέχνες και κείνη την εποχή ζούσαν οι περισσότεροι από αυτούς που έκαναν το Ρέθυμνο τόσο σημαντικό στον χώρο του πνεύματος.

Ο Μανόλης Κούνουπας που γεννήθηκε από το 1925, ήταν οδοντογιατρός, αλλά τα εύσημα της επιστήμης του συμπορεύονταν και με τα άλλα που του απέδιδε κάθε πολιτιστική δράση, καθώς διέπρεπε στην πολιτιστική ζωή.

Η είσοδός του στην επιστημονική κοινότητα στη δύση της δεκαετίας του ’50 χαιρετίστηκε και από τον τοπικό τύπο με πρωτοσέλιδο και μάλιστα δίστηλο στο οποίο τονιζόταν το μεγάλο πλέον αβαντάζ για το Ρέθυμνο να αποκτά ένα σύγχρονο οδοντιατρείο με εξοπλισμό ευρωπαϊκών προδιαγραφών κι ένα τόσο χαρισματικό επιστήμονα που είχε ήδη συγκεντρώσει τις πρώτες του περγαμηνές από τις επιδόσεις του στο Πανεπιστήμιο.

Όσες φορές κι ασχολήθηκα με τη σπουδαία αυτή προσωπικότητα, πάντα είχα την ανασφάλεια ότι κάτι θα ξεχάσω. Κι είχα δίκιο επειδή ο αξέχαστος φίλος ήταν ανεξάντλητος σε δράσεις και κοινωνική προσφορά.

Μέλος της Χορωδίας, επιτυχημένος αρθρογράφος, μέλος των Μουσικών Νειάτων και του Ορειβατικού Συλλόγου, ένθερμος οπαδός του πρασίνου, δεν άφηνε τομέα να μην προσφέρει πρόθυμα τις υπηρεσίες του. Και πάντα με σεμνότητα.

Μερικές φορές μάλιστα τον «πείραζα» επειδή είχαν με την Έλλη Βότζη αυτή τη μετριοφροσύνη που άγγιζε τα όρια της υπερβολής.

Χαμογελούσε και μου έλεγε πως αξίζει προβολής μόνο όποιος κάνει κάτι για να ευχαριστήσει άλλους.

Ο ίδιος όπως και η Έλλη έκαναν αυτό που υπαγόρευε η ανθρωπιά τους και πρώτα και κύρια ικανοποιούσε αυτόύς τους ίδιους.

Ο Μανόλης Κούνουπας, τιμούσε στο έπακρον την ιστορική του οικογένεια. Καμάρωνε για τον πατέρα του τον περίφημο Ιωάννη Κούνουπα, λάτρευε τη μητέρα του, έναν επίγειο άγγελο, καθώς ήταν η Λέλα Κούνουπα, η καλή μοίρα των προσφύγων, και φυσικά ένιωθε μεγάλη περηφάνια για τον αδελφό του τον Ανδρέα. Έμοιαζε να ζει στη σκιά του ενώ είχε και ο ίδιος να παρουσιάσει έργο και προσφορά.

Έζησε μαζί του τα φοβερά γεγονότα του Γενάρη του 45, μετά βίας κατάφεραν να σωθούν και να καταφύγουν στην Αθήνα για τις σπουδές τους.Μου έκανε μάλιστα τη μεγάλη τιμή να μου καταθέσει όλες τις τραυματικές του εμπειρίες από τον εμφύλιο σε μια σπουδαία έκθεση, που αποτελεί ένα από τα πολυτιμότερα κειμήλια στην κιβωτό μνήμης του Πολιτιστικού Ρεθύμνου.

Ο Μανόλης Κούνουπας 19χρονος τότε, με απόλυτη αντικειμενικότητα καταθέτει τα γεγονότα, αποφεύγοντας να γράψει για τις δικές του ταλαιπωρίες που υπέστη. Χαρακτηριστικό το παρακάτω δείγμα γραφής:

«Η αείμνηστη Κατίνα μόλις με είδε μου ζήτησε να μεταφέρω αρχειακό υλικό της ΕΠΟΝ στα γραφεία διοίκησης του ΚΚΕ στην πρώην οικία Ανδρουλιδάκη, νυν Μπιρλιράκη στην οδό Χορτάτση.

Πήρα το χαρτοκιβώτιο και ξεκινήσαμε με τις ΕΑΜίτισσες και τους Ρώσους με τον Βλαδίμηρο.

Βαδίσαμε από την προκυμαία για λόγους ασφαλείας και όχι από την Αγορά (Αρκαδίου).

Στα γραφεία του κόμματος είδαμε αντάρτες εορίτες να τα έχουν περικυκλώσει αλλά δεν μας μίλησαν. Μέσα στα γραφεία βρήκαμε έναν αντάρτη του ΕΛΑΣ μόνο και τον γραμματέα Κρήτης Γ. Σμπώκο.

Όταν ο Βλαδίμηρος τον ενημέρωσε ότι αυτός και οι σύντροφοί του θέλουν να φύγουν έγινε έξαλλος. Άρχισε να τους βρίζει και να τους διώχνει κακήν κακώς γιατί ζητούσα να εγκαταλείψουν συντρόφους σε ώρα μεγάλου κινδύνου.

Σε μένα και τις γυναίκες είπε να φύγουμε αμέσως γιατί κινδυνεύαμε. Πράγματι μόλις φθάσαμε στον Άγνωστο τρέχοντας ακούσαμε πυροβολισμούς από τη μεριά των γραφείων που μόλις είχαμε αφήσει.

Αργότερα έμαθα ότι είχε σκοτωθεί ο αντάρτης όσο για τον Σμπώκο είχε καταφέρει να διαφύγει…».

Ο Μανόλης Κούνουπας, μετά από περιπέτειες πολλές κατάφερε να ολοκληρώσει τις σπουδές του.

Η αγάπη για τον τόπο του τον ώθησε να ασχοληθεί και με τα κοινά, θητεύοντας και στο Δημοτικό Συμβούλιο.

Η συγγραφική του ικανότητα εκδηλώθηκε απροσδόκητα και όπως συνήθιζε να μας λέει ήταν μια διέξοδος για να εκφράσει τα αισθήματά του για τη φύση και το περιβάλλον, αλλά και την αγωνία του για τις οικολογικές καταστροφές που προκαλούσαν τα ανελέητα συμφέροντα.

Είχε μια σπάνια ευρύτητα πνεύματος και αυτό εκτιμήθηκε από καταξιωμένους ανθρώπους των γραμμάτων που χαιρέτισαν με ενθουσιασμό την παρουσία του στα Ελληνικά Γράμματα.

Κέρδισε τον θαυμασμό σημαντικών ανθρώπων

Δεν είναι τυχαίο ότι τον περιέβαλαν με τον θαυμασμό τους για το συγγραφικό του έργο προσωπικότητες της πνευματικής ζωής όπως ο Μανούσος Μανούσακας, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, ο Γιώργος Μπαμπινιώτης, ο Στυλιανός Αλεξίου, ο Γιάννης Γρυντάκης και τόσοι άλλοι.

Στο ποιητικό του έργο εξάλλου το γεμάτο ευαισθησία δεν παρέλειπε να αναφέρεται στον τόπο του που λάτρευε.Χαρακτηριστικό είναι το ποίημά του για το Ρέθυμνο που μελοποίησε και ο κουμπάρος του ο καταξιωμένος μας συνθέτης Μπάμπης Πραματευτάκης.

Για κάθε του βιβλίο θα είχαμε να σημειώσουμε πολλά αλλά εκείνο που σίγουρα αποτελεί κοινωνικό ευαγγέλιο είναι «Οι Μισαλλοδοξίες» του. Το είχαμε επισημάνει αρκετές φορές αλλά εκείνος φρόντιζε να αλλάζει συζήτηση με την μετριοφροσύνη που τον διέκρινε.

Από τα άρθρα του επίσης στον τοπικό τύπο επίλεκτη θέση έχουν αυτά που αναφέρονται στο παλιό Ρέθυμνο. Άρθρα γεμάτα νοσταλγία και φλογερή αγάπη για τη γενέθλια γη.

Ο Μανόλης Κούνουπας, διετέλεσε πρόεδρος του Οδοντιατρικού Συλλόγου, μέλος της διοίκησης του Ορειβατικού Συλλόγου, πρόεδρος του αθλητικού Συλλόγου «Ατρόμητος», μέλος της διοίκησης της Δημοτικής Φιλαρμονικής, μέλος της Δημοτικής Χορωδίας και Δημοτικός Σύμβουλος, από το 1975 μέχρι την αναχώρησή του. Κάποια στιγμή αποφάσισε να μετοικήσει στην Αθήνα. Ήταν σημαντική η απουσία του από την πολιτιστική μας ζωή, αλλά γρήγορα αναπληρώθηκε με το έργο του που άρχισε να αποκτά πανελλήνιο ενδιαφέρον.

Στην Αθήνα έγινε ενεργό μέλος του Συλλόγου Ρεθυμνίων Αττικής «Το Αρκάδι» και αργότερα της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών. Για την προσφορά του, μάλιστα, τιμήθηκε από την Παγκρήτια Ένωση, από τον Σύλλογο Ρεθυμνίων Αττικής «Το Αρκάδι» με το αξίωμα του επίτιμου μέλους και από τον Σύλλογο Ελλήνων Λογοτεχνών. Διακρίσεις που ήρθαν να συμπληρώσουν αυτές που είχε ήδη αποκτήσει στην Κρήτη όταν είχε βραβευτεί από τον Σύνδεσμο Φιλολόγων Χανίων σε Παγκρήτιο Λογοτεχνικό Διαγωνισμό και από τον Οδοντιατρικό Σύλλογο Ρεθύμνης.

Η εκδοτική του δράση

Φανατικός φυσιολάτρης ξεκίνησε την εκδοτική του δραστηριότητα με το βιβλίο του «Ακόμα ψηλότερα» (εκδόσεις Καλέντης 1993).

Το 2001 κυκλοφόρησε από τις «Εκδόσεις Ιωλκός» το λογοτεχνικό βιβλίο του «Στενοποριές και στενορύμια». Στο βιβλίο του αυτό φωτίζονται προσωπικότητες και γεγονότα στο Ρέθυμνο από την εποχή του μεσοπολέμου που έχουν μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον. Και φθάνουμε στη «Μισαλλοδοξία» (2002) ένα πραγματικό ευαγγέλιο για τους συνειδητούς και σκεπτόμενους πολίτες.

Σύντομα όμως απολαύσαμε και τις ποιητικές του δημιουργίες πρώτα με τα «Αναβολέματα», σε δύο εκδόσεις με βαθειά γνώση της κρητικής διαλέκτου.

Και μια ακόμα σημαντική έκδοση μας πρόσφερε το 2011 που ήταν η βιογραφία του ήρωα στρατηγού Παντελή Σαββάκη με τίτλο «Νίκησε δυο φορές τον θάνατο».

Η αγάπη των φίλων του

Όταν επέστρεψε στο Ρέθυμνο, από το αρχοντικό του στην Πηγή, συνέχιζε τη δράση του. Μας εντυπωσίαζε η στωικότητα και η ευγένεια της ψυχής του με τις οποίες αντιμετώπιζε κάθε δυσκολία. Ανεξίκακος, υπέροχος, άνθρωπος με όλη τη σημασία είχε δημιουργήσει μόνο φίλους και μάλιστα της καρδιάς. Χαρακτηριστικό το παρακάτω απόσπασμα από ομιλία του Μπάμπη Πραματευτάκη σε μια τιμητική που είχε οργανωθεί στη μνήμη Μανόλη Κούνουπα στο Ιστορικό Λαογραφικό Μουσείο:

«Ευτύχησα να συνδεθώ με το Μανόλη Κούνουπα σε μια περίοδο που όλοι αναζητούσαμε δρόμους διεξόδου καθώς το Ρέθυμνο περνούσε μια κρίσιμη περίοδο.Τα δεινά των δύο πολέμων είχαν αφήσει πληγές που ο χρόνος μάταια προσπαθούσε να επουλώσει. Μνήμες ανίατες βάραιναν τα νιάτα της εποχής, και τα όνειρα όσα μας επέτρεπαν φυσικά να έχουμε οδηγούσαν μόνο στο λιμάνι.

Ο Μανολάκης ήταν μεγαλύτερός μου κατά τι. Αλλά η φιλία μας ήταν δυνατή. Τη δύναμή της την πότιζε ιδιαίτερα η επανάσταση που βίωνε η ψυχή μας. Βλέπετε ήμασταν και οι δυο κρίκοι μιας αλυσίδας που για την πατρίδα μας κατά τους κρατούντες ήμασταν μιάσματα. Είμαι ιδιαίτερα ευτυχής που σήμερα οι νέοι μας δεν καταλαβαίνουν τη σημασία αυτής της έννοιας.

Με τον Μανόλη μας ένωνε επίσης κάτι άλλο. Η αγάπη μας για τη μουσική. Την τέχνη αυτή τη λάτρευε ο Μανόλης και η κατάρτισή του ήταν αξιοζήλευτη.

Ερχόμαστε τώρα στην εποχή που γυρίζω από το Μόναχο. Το Ρέθυμνο ζει την νέα του εποχή την εποχή της ανάπτυξης που του χαρίζουν τα νέα οικονομικά δεδομένα.Φυσικά επιστρέφοντας στη γενέτειρά μου με οικογένεια πια βρήκα ανοικτές τις πόρτες τις τόσο αγαπημένες που άφησα όταν ξενιτεύτηκα.Τα όνειρα τα παλιά βρίσκουν το δρόμο ανοικτό χωρίς τα επάρατα εμπόδια εκείνης της εποχής.

Ξαναζώ από την αρχή κι έχω απέναντί μου τη Ρεθεμνιώτικη Μικτή Χορωδία και ανάμεσα στα χαμόγελα που μου χαρίζουν, τη δύναμη της συνέχειας ήταν και το ξεχωριστό χαμόγελο του Μανόλη. Πρέπει να σημειώσω ότι στην επιστροφή μου είχα μια ακόμα μεγάλη έκπληξη.

Το πνευματικό Ρέθυμνο παράλληλα με όλα που μας χαρίζει ήταν επίσης χείμαρρος ποίησης.Η ποίηση των συντοπιτών μας είχε μια ξεχωριστή δύναμη για μένα και ήταν αυτό που χρειαζόμουν όντας και διευθυντής της χορωδίας μας που έπρεπε το ρεπερτόριό της να διανθιστεί με Ρεθεμνιώτικες δημιουργίες.Εγώ στην ταπεινή μου προσπάθεια αυτό που ζητώ να έχει το ποίημα που ξεχωρίζω από όλα όσα διαβάζω και που τα περισσότερα μου αρέσουν πολύ είναι;

• Να είναι μεστό στη δυναμική του.

• Να με αγγίζει το διανόημά του.

• Να έχει τα περιθώρια δημιουργίας στροφικού τραγουδιού.

• Να έχει λυρικότητα.

• Οι εικόνες που αναδύονται από τους στίχους του να είναι ζωντανές και να εκπέμπουν μουσικότητα. Αυτή τη μουσικότητα που συνεπαίρνει το νου του αναγνώστη.

• Να μου χαρίζει ο στίχος μόνος του τη μελωδία. Όχι να την ψάχνω εγώ.

Αυτά όλα με απλοχεριά τα βρήκα και στην ποίηση του Μανολάκη. Όμως αυτό που ιδιαίτερα με συγκίνησε στην ποίησή του είναι ότι εκφράζεται με τη δική μας ντοπιολαλιά και η θεματική του έχει άμεση σχέση με το Ρέθυμνο την πόλη της καρδιάς μας. Είναι αδύνατο οποιοσδήποτε διαβάζει τους στίχους του να μη βλέπει τη μελωδία που είναι γραμμένη πίσω από αυτόν το στίχο που μας έδωσε το ευλογημένο χέρι του αξέχαστου και πάντα παρόντος στη σκέψη μας Μανόλη Κούνουπα».

Κι έγραψε ο Μανολάκης:

Καλότυχος, καλόμοιρος στην Κρήτη ανε προβάλλεις

κι αν είναι για το Ρέθυμνο δυο φορές καλομοίρης

γιατί στη μέση του νησού η αρχοντοπολιτεία

σε σοντηρά πεσίχαρη σαν λυγερή νεράιδα…».

Περίτεχνα σκιαγραφεί τον άνθρωπο Μανόλη Κούνουπα αποχαιρετώντας τον και ο Σταύρος Φωτάκης γράφοντας:

«Ο Μανώλης για όλους είχε και ένα καλό λόγο να πει, όλους να συμβουλέψει και να επαινέσει, χωρίς διακρίσεις και προκαταλήψεις. Με καλή καρδιά, με καθαρό μυαλό, με άψογη γραφή, με ποιητική και λογοτεχνική πένα, εδήλωνε ταχτικά τη παρουσία του σε αρθρογραφία και λογοτεχνία, ως μέλος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών.

Αγαπούσε υπερβολική την Κρήτη, το Ρέθεμνος, τον πολιτισμό και τις παραδόσεις του. Είχε ιδιαίτερη αδυναμία στους Αμαριώτες, γιατί όπως μου είχε πει είχε καταγωγή από το Αμάρι, γι’ αυτό και συγκαταλέγεται στις προσωπικότητες του άλλοτε Νευς Αμάρι.

Η παρουσία του σε όλες τις εκδηλώσεις ήτανε έντονη. Τον διέκρινε η πρεπιά, η αρχοδιά και η μεγαλοσύνη της καρδιάς. Τίμησε το ιατρικό λειτούργημα, τα κρητικά γράμματα, την Κρήτη ολάκερη. Βιβλιόφιλος, έθεσε και τη δική του σφραγίδα στον συγγραφικό χώρο.

Όσα και να πω, όσα και να γράψω θα είναι λίγα και φτωχά για τον Μανώλη Κούνουπα…».

Μνήμες παλιού Ρεθύμνου

Με την ίδια λογοτεχνική άνεση ο Μανόλης Κούνουπας μας άφησε κείμενα για το παλιό Ρέθυμνο όπως:

«Είναι δύσκολο να μεταφέρει κανείς στο σημερινό συμπολίτη εκείνο το αλλοτινό ήμερο ψυχολογικό κλίμα της πόλης, το σύνολο των συνθηκών που επικρατούσαν, το ευγενικό, ειλικρινές συναίσθημα, την καλοπροαίρετη διάθεση, τη γαλήνια ζεστή περιρρέουσα ατμόσφαιρα.

Πώς να προσεγγίσει και να προσπελάσει η νεότερη ρεθεμνιώτικη γενιά, η αποστασιοποιημένη συναισθηματικά, την περασμένη φιλική και ψυχική επικοινωνία σε μια κοινωνία φιλάλληλη, αλτρουιστική και χριστιανική.

Οι Ρεθεμνιώτες γνωριζόντουσαν και χαιρετούσε ο ένας τον άλλο εγκάρδια και ένθερμα, μιλούσαν αυθόρμητα και συζητούσαν με ειλικρίνεια και δεν έθεταν εν αμφιβόλω την εκατέρωθεν εμπιστοσύνη και αξιοπιστία τους.

Αντί των αναποτελεσματικών διαφημίσεων με τα φέιγ-βολάν και τις αφισοκολλήσεις ο ντελάλης ο Ζαμφώτης με τη στεντόρεια φωνή του διαλαλούσε δημόσια μιαν εντυπωσιακή είδηση, ένα γεγονός, ένα καινούργιο, ξεχωριστό προϊόν.

Ένα θέαμα γραφικό ήταν τα γαϊδουράκια τα φορτωμένα με καυσόξυλα είτε με κάρβουνα σε σακιά, που στέκονταν και περίμεναν υπομονετικά τον πελάτη στο χέρσο χωράφι και σημερινό παρκινγκ της πλατείας Τεσσάρων Μαρτύρων.

Κάποιες ημέρες, στα χρόνια της Κατοχής, οι Γερμανοί είχαν κλείσει τις εισόδους της πόλης, άρπαζαν τα γαϊδούρια των φτωχών χωρικών και τα πήγαιναν και τα μάντρωναν στην άλλοτε εκκλησία των Τεσσάρων Μαρτύρων. Επρόκειτο για την πρώτη κατασκευή του Ιερού Ναού όταν ήταν ακόμα καρά-γιαπί. Το κτίσμα αργότερο κρίθηκε ετοιμόρροπο και κατεδαφίστηκε. Τα γαϊδούρια έμειναν εκεί αρκετές ημέρες και αφού συγκεντρώθηκε ένας αριθμός σημαντικός κάποτε φυγαδεύτηκαν, ενδεχομένως για τη Γερμανία. Κυκλοφόρησε τότε η ανεξακρίβωτη φήμη ότι έγιναν κονσέρβες.

Από τη λεωφόρο Κουντουριώτη και μέχρι το ύψος της συνοικίας Μασταμπά τα σπίτια ήταν αραιοχτισμένες μονοκατοικίες. Από εκεί και πάνω υπήρχαν μόνο αμπέλια. Ας σημειωθεί ότι το κρασί ήταν απαραίτητο στα γεύματα των συμπολιτών.

Ο Λευτέρης ο φούσκας ανήγγειλε επίσης με τη βραχνή φωνή του την άφιξη κάποιου περιπλανώμενου θιάσου, του λεγόμενου μπουλουκιού, με ηθοποιούς από το περιθώριο, γυναίκες του σκοινιού και του παλουκιού, κάθε καρυδιάς καρύδι.

Ο Λευτέρης εξ’ άλλου διαφήμιζε και τα έργα του σινεμά όπως τις κωμωδίες του Σαρλώ, του Μπάστερ Κήτον, του Χοντρού – Λιγνού, είτε ένα φιλμ με πολλή δράση, από ένα σύνολο εντυπωσιακών πράξεων (Ταρζάν, συγκρούσεις εμπολέμων, μάχες, καταδιώξεις κ.λπ.)».

Άσβεστη η μνήμη του

Από τους λόγιους συμπολίτες που ασχολήθηκαν με το έργο και τις ημέρες του αξέχαστου Μανόλη Κούνουπα ήταν ο Μιχάλης Τζεκάκης, ο Γιώργος Φρυγανάκης, ο Κωστής Ηλία Παπαδάκης και άλλοι.

Εκείνος όμως που ανέλυσε με κάθε λεπτομέρεια την πορεία και το έργο του σε σωρεία αναφορών και αφιερωμάτων ήταν ο Χάρης Στρατιδάκης που πρωτοστατούσε και σε κάθε εκδήλωση τιμής για τον Μανόλη Κούνουπα, ένα Ρεθεμνιώτη που η θύμησή του καίει άσβεστη στη μνήμη όσων των έζησαν και μυρώθηκαν από το μύρο της φιλίας και της ανθρωπιάς του.

ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΚΟΥΝΟΥΠΑ

Συγκρητισμός και διχασμός

Του ΜΑΝΟΛΗ ΚΟΥΝΟΥΠΑ

Η λέξη «συγκρητισμός» προήλθε από τους αρχαίους Κρήτες, οι οποίοι ενώπιον του κινδύνου ενός
πολέμου, άφηναν κατά μέρος τις διαφορές τους, για να αγωνιστούν και να αντιμετωπίσουν από κοινού
τον εχθρό. Ο όρος όμως σημαίνει πρωτίστως το συγκερασμό διαφορετικής προελεύσεως θρησκειών και
ειδικότερα της σύμπτυξης της αρχαίας ελληνικής μετά των ανατολικών θρησκειών κατά τους
ελληνιστικούς χρόνους. Στη φιλοσοφία, εξάλλου, συγκρητισμός, νοείται ο τεχνητός συμβιβασμός
διαφορετικών διδασκαλιών σε ενιαίο φιλοσοφικό σύστημα.
Προσφάτως, συμβαίνει να βρισκόμαστε συχνά στο ίδιο αυτό φαινόμενο της αρχαιότητας, ενός
δηλαδή διχασμού και μιας οξύτατης διαμάχης του κρητικού λαού, που σε πολλές περιπτώσεις φτάνει στα
όρια του παραλογισμού. Υπάρχουν πλείστα χαρακτηριστικά, αλλά και παράδοξα, παραδείγματα με όσα
συμβαίνουν στην κοινωνία μας, αρχής γενομένης από εκείνη την άλλοτε διεκδίκηση της πρωτεύουσας.
Ισχυρά τα επιχειρήματα μεταξύ των δύο εκ δυσμών και ανατολών ενδιαφερομένων πόλεων, έως ότου
προέκυψε άλλο μέγα θέμα με την ίδρυση και ανέγερση του Πανεπιστημίου. Παρ’ όλον ότι η ιδέα
ξεκίνησε από το Ρέθυμνο και ο δήμος αγόρασε με προσφορές δημοτών τη γνωστή έκταση, ακολούθησαν
άνευ προηγουμένου αντιπαλότητες και απροκάλυπτες αντιζηλίες μεταξύ των δύο εκατέρωθεν πόλεων,
οπότε δόθηκε η «σολωμόντειος λύση» με την κατάτμηση και τη… σαλαμοποίησή του στις τρεις πόλεις.
Το θέμα, ωστόσο, είχε πάρει μεγάλες διαστάσεις και οι σχέσεις των δύο μεγάλων πόλεων είχαν οξυνθεί
στο έπακρο με κίνδυνο να γινόταν της… Πριστινας.
Προσφάτως προέκυψαν και άλλες φιλονικίες και διαφορές, αρχής γενομένης από τους
ποδοσφαιρικούς καυγάδες της γνωστής πολιτιστικής ποιότητας, μέχρι τις διαμάχες και διαστάσεις
απόψεων όσον αφορά το ύψος των δύο κυριότερων βουνών της Κρήτης. Καθώς είναι γνωστό, και
επιβεβαιώνεται από πολλές έγκυρες πηγές, αλλά και αναγνωρίζεται επιστημονικά, η ψηλότερη κορυφή
των Λευκών Ορέων, είναι 2.452 μ. (Πάχνες), ενώ η κατά τέσσερα μέτρα ψηλότερη αντίστοιχη κορυφή
του Ψηλορείτη (Τίμιος Σταυρός) φτάνει στα 2.456 μ. Με τις σημερινές μετρήσεις τις ακριβείς και
υπερσύγχρονες, τροποποιήθηκαν οι παλαιότερες και από τη δεκαετία του ’40 οι επιστήμονες κατέληξαν
οριστικά σ’ αυτά τα νούμερα για το ύψος των κρητικών βουνών και τούτο οριστικά και τελεσίδικα. Και
τα οποία έκτοτε ουδείς αμφισβήτησε. Φαίνεται όμως ότι μερικοί τρώγονται με τα ρούχα τους και
ψάχνουν να βρουν αφορμή για να γκρινιάσουν. Άξαφνα μάθαμε το απίστευτο και όμως αληθινό, ότι η
ψηλότερη κορυφή της Κρήτης δεν είναι ο Τίμιος Σταυρός, του Ψηλορείτη, αλλά οι Πάχνες των Λευκών
Ορέων. Αυτή την άποψη υποστηρίζει, και μάλιστα με ύψος επιτακτικό, που δε δέχεται καμία αντίρρηση,
σε βιβλίο του Χανιώτης συγγραφέας. Αλλά και σε ενημερωτικό πίνακα που έχει αναρτηθεί στον Ομαλό,
αναφέρεται ότι το ύψος της κορυφής των Λευκών Ορέων είναι… 2.454 μ.!
Όλα αυτά μου θύμισαν το μακαρίτη Χανιώτη φίλο μου Α.Ρ., ο οποίος είχε σκοπό κάποτε να βρει και
να σύρει ένα καλάμι πάνω από τέσσερα μέτρα, μέχρι την κορυφή της Μαδάρας και να το στήσει όρθιο
εκεί για να απορρίψει την πρωτιά του Ψηλορείτη.
Γεννάται όμως το ερώτημα: Γιατί να ανακινούνται θέματα σαν αυτό, τα οποία καλλιεργούν στον
κρητικό λαό εριστική διάθεση και πνεύμα διχόνοιας; Ποιος ο λόγος των αυθαίρετων ισχυρισμών και των
απλοϊκών εικασιών, που εκτός των άλλων δεν έχουν κανένα νόημα και καμία ουσία; Ο κρητικός λαός δεν
προσμετρά τα βουνά του νησιού από το ύψος, όπως και τους ανθρώπους. Υπολογίζει και εκτιμά τα βουνά
για τις άπειρες ομορφιές τους, τα δασερά τους, τις πηγές τους, το ζωογόνο τους αέρα και υπολήπτεται
τους ανθρώπους για το χαρακτήρα και το ήθος τους. Κάθε κρητικό βουνό, εξάλλου, έχει να μας διηγηθεί
τη δική του ιστορία ή μύθο. Η Δίκτη γέννησε το Δία, ο Ψηλορείτης τον ανάθρεψε και στα Λευκά Όρη στο
Γκίγκιλο κατέβαινε για να ξεκουραστεί. Λουζόταν στην πηγή Λιτοσέλι του φαραγγιού της Σαμαριάς και
μετά από το… ριλάξ επέστρεψε ξανανιωμένος στον Όλυμπο.
Πολλές φορές η κρητική μούσα αναφέρεται στα κρητικά βουνά που τα θέλει να αρπάζονται και να
μαλώνουν, αλλά με σκοπό να δείξει, αλληγορικά, ότι η πραγματική αξία του βουνού, όπως και του
ανθρώπου, δεν είναι το ύψος.

Τρία βουνά μαλώνουνε κι είναι να σκοτωθούνε
το Κέντρος και το Σφακιανό και τ’ άλλο ο Ψηλορείτης
με το μικρόν εξάνιξε και λέει στα δύο μεγάλα:
«Μη με μαλώνετε βουνά κι είναι να σκοτωθείτε
και μη με αποπαίρνετε μα ’γω ’μαι το θεριό σας

γιατί ’χω εκατό πηγές και μια στη βορεινάδα
που τρέχει αθάνατο νερό…!

ΠΗΓΗ: ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ
1-2 ΜΑΪΟΥ 1999

Τα διαχρονικά και τα εφήμερα
Του ΜΑΝΟΛΗ ΚΟΥΝΟΥΠΑ

Ου τειχών ουδέ τριήρων, ουδέ νεωρίων δέονται οι πόλεις, ει μέλλουσιν ευδαιμονήσειν
ουδέ πλήθους ουδέ μεγέθους άνευ αρετής.

(ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΚΡΙΤΩΝ)
«Αγαθόν το εξομολογείσθαι» έχει πει γνωστός καλλιτέχνης και πάντοτε καλό είναι
τις παλιές εμπειρίες να τις επαναφέρουμε και να τις φρεσκάρουμε στη μνήμη. Όλα,
δηλαδή, όσα ζήσαμε στα παιδικά μας χρόνια και χαράχτηκαν σ’ αυτήν ανεξίτηλα.
Καθηγητές αυστηροί, σοβαροί. Περιρρέουσα ατμόσφαιρα ασφυκτική. Αντιλήψεις
ξεπερασμένες. Κανονισμοί άτεγκτα που προέβλεπαν ανάμεσα στ’ άλλα και το υποχρεωτικό
κούρεμα των μαλλιών σύριζα με την ψιλή μηχανή. Πηλίκιο με αριθμό εμφανή από μακριά.
Υποχρεωτικός ο χαιρετισμός και μάλιστα στρατιωτικός ήτοι με το χέρι τεντωμένο δεξιά του
μετώπου τόσο προς τους καθηγητές όσο και προς τις αρχές της πόλης.
Το απίστευτο για τη σημερινή εποχή και όμως αληθινό ήταν η… απαγόρευση της
κυκλοφορίας τη νύχτα. Η τήρηση του αναχρονιστικού αυτού μέτρου είχε ανατεθεί σε…
ντετέκτιβ παιδονόμο εργαζόμενο με υπερβάλλοντα ζήλο κι αλίμονο στο μαθητή ή
μαθήτρια, που θα τον έπαιρνε το μάτι του αργά το βράδυ, να κόβει βόλτες στην Αρκαδίου,
στην Κουντουριώτου. Τ’ όνομά του από την άλλη μέρα θα φιγούραρε στο μαυροπίνακα
μαζί με την ανάλογη, στην κρίση του γυμνασιάρχη, ποινή: «Αποβάλλεται ο μαθητής
Κλωτσοσκούφης Μενέλαος επί δεκαήμερον, διότι εφωράθη να κυκλοφορεί νύκτωρ εις την
πόλιν». Το «εφωράθη» είναι αόριστος του ρήματος «φωρώμαι», που σημαίνει ούτε λίγο,
ούτε πολύ ότι: «συλλαμβάνομαι επ’ αυτοφώρω να εκτελώ αξιόμεπτη και κολάσιμη πράξη».
Το «νύκτωρ» είναι αρχαιοπρεπές επίρρημα και σημαίνει «κατά τη νύκτα».
Είναι ευνόητο και προκύπτει λογικά ότι ανάμεσα σ’ αυτές κι άλλες απαγορεύσεις –
ων ουκ έστι αριθμός – είχαμε και τον κινηματογράφο. Η είσοδος δεν επιτρεπόταν
αυστηρώς και δια ροπάλου και ήταν «εξοβελιστέος εις το πυρ το εξώτερον». Παρ’ όλα αυτά
τολμήσαμε κάποτε αυτό το εγχείρημα καμιά δεκαριά παιδιά παρά την αυστηρότητα της
ποινής. Θέλαμε να δούμε, αν θυμάμαι καλά τους «Αθλίους» του Ουγκώ.
Κάποιο βράδυ μπαίναμε με χίλιες προφυλάξεις όπως: καπέλα, ψηλούς γιακάδες
κ.λπ. στην αίθουσα του κινηματογράφου «Ρεξ» (Λύκειο Ελληνίδων). Τραβήξαμε για τον
εξώστη περνώντας από το διάδρομο. Ενώ το έργο είχε αρχίσει, καθηγητής ο οποίος
παραφύλαγε μέσα στο σκοτάδι, ανέβηκε πάραυτα τη σκάλα του εξώστη. Κάποιος από μας
τον πήρε είδηση κι έτρεξε προς το χώρο της μηχανής του κινηματογράφου. Τον
ακολουθήσαμε από κοντά κι από μια ταράτσα βρεθήκαμε στον εσωτερικό διάδρομο ενός
ξενοδοχείου. Καθώς περνούσαμε ένας ένοικος πετάχτηκε έξω ύστερα από τα ξεφωνητά
μας και το νταβατούρι. Κατέβηκε μαζί μας την ξύλινη σκάλα, έντρομος και στο δρόμο όλοι
μαζί πατήσαμε τρεχάλα προς τα στενά του Κιουλούμπαση.
Ανάμεσα στις ζωντανές αναμνήσεις ξεχωρίζει μια μοναδική διαδήλωση προς την
κατοχική Νομαρχία. Ξεσηκώθηκε τότε ο μαθητικός κόσμος απ’ όλα τα γυμνάσια με

μοναδικό αίτημα ένα κομμάτι ψωμί. Σήμερα φαίνεται απίστευτο το πως απαιτούσαμε ένα
σταφιδόψωμο, που σκόπευε ο Ερυθρός Σταυρός να μας δώσει, αλλά το αλεύρι το κλέβαν
και τόχαν μπλοκάρει στις αποθήκες οι Γερμανοί.
Στα πέτρινα χρόνια παλεύαμε σκληρά για να επιβιώσουμε. Για να σπουδάσουμε
παγώναμε από το κρύο και πεινούσαμε. Δεν είχαμε ψωμί, η μόρφωση ήταν λειψή κι η
ανεξάρτητη έκφραση έγκλημα καθοσιώσεως. Τα σχολικά βιβλία δυσεύρετα, τα αγγλικά και
τα γαλλικά απαγορευμένα από τον κατακτητή. Παρ’ όλα αυτά διψούσαμε για περισσότερη
μόρφωση ανάμεσα σε μύριους κινδύνους. Δεν επιζητούσαμε το «λάβε βιώσας» και
αγωνιζόμαστε για τη «χιλιάκριβη τη λευτεριά», όπως και για να κρατηθούμε στη ζωή με τα
δόντια, αλλά και για μάθηση.
Μαζί μας ζούσαν το ίδιο δράμα και οι καθηγητές μας. Μόλις που μπορούσαν να
σταθούν στα πόδια τους κι εν τούτοις δεν σταμάτησαν ούτε λεπτό ν’ ασκούν το
λειτούργημά τους σαν καθήκον, σαν συνειδητή επιλογή, εν επιγνώσει του ηθικού χρέους.
Πάντοτε κοντά στα ταλαίπωρα κατοχικά νιάτα, χωρίς να λογαριάζουν το κόστος.
Όταν «όλα τα σκίαζε η φοβέρα» των θηριόψυχων Ναζί, αγαπούσαμε τους
ανθρώπους κι οι καρδιές ήταν ζεστές. Τα φοβερά μας διλήμματα και τα πιεστικότερα
προβλήματα δεν τα φορτώναμε σε αλλότριους ώμους και η αγανάκτησή μας δεν ξεθύμαινε
σε τρίτους, άσχετους. Τα αντιμετωπίζαμε με τόλμη, και αποφασιστικότητα οι ίδιοι
αψηφώντας τα μπουντρούμια και το μαρτυρικό θάνατο, «αντήρητα» όπως λέει ο
Ερωτόκριτος.
Δεν παραβιάζαμε και δεν καταπατούσαμε το δικαίωμα του άλλου να διαφωνεί και
να καθορίζει τη στάση του σύμφωνα με την προσωπική του επιλογή. Είχαμε βέβαια
επαναστατικά συνθήματα και νεανικά ξεσπάσματα, αλλά και διαχρονικά μηνύματα και
υψηλά ιδανικά. Είχαμε επιδιώξεις εν επιγνώσει, θέσεις σαφείς και έντονο αίσθημα
ευθύνης. Όχι προκλητικές όσο και βάναυσες θέσεις σαφείς και έντονο αίσθημα ευθύνης.
Όχι προκλητικές όσο και βάναυσες συμπεριφορές, όχι αυταρχισμούς, αποκλεισμούς και
φανατισμούς, που μας επαναφέρουν στην περιρρέουσα, ατμόσφαιρα της ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας και στο κλίμα της μισαλλοδοξίας του μεσαίωνα!..

Μια ευήθης κυρία
Του ΜΑΝΟΛΗ ΚΟΥΝΟΥΠΑ

Κόσμος πόλει μεν ευανδρία, σώματι δεκάλλος,
Ψυχή δε σοφία, πράγματι δε αρετή, λόγω δε αλήθεια.
ΓΟΡΓΙΑΣ, σοφιστής και ρήτορας.
Ήταν μια καθηγήτρια, Θεός σχωρέστην, στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου -το τι
δίδασκε και τα λοιπά της στοιχεία δεν έχουν σημαία- αυστηρή μεν αλλά συνακόλουθα
δίκαιη. Ξεστόμιζε ύβρεις, αλλά κάπου στα κρυφά ήταν τόσο αγαθή όσο και ευαίσθητη,
μόνο που αυτό το σπουδαίο ανθρώπινο προτέρημα αν δεν περάσουνε πολλά χρόνια, είναι
δύσκολο να το καταλάβεις.
Η συνηθέστερη, ανάγωγη… προσφώνησή της προς τους αμελείς και τους άτακτούς
μαθητές της ήταν η … εύηχη λέξη «γαϊδούρι».
-«Σήκω στον πίνακα βρε Κοντόξυλε» φώναξε κάποτε σε μαθητή, τον οποίο είχε
επανειλημμένως και εις μάτην από καιρό καλέσει να πει μάθημα.
-«Δε σηκώνομαι γιατί δεν έχω διαβάσει» απάντησε αυτός με περίσσιο θράσος.
-«Και τι έρχεσαι να κάνεις στο σχολείο βρε γαϊδούρι»; Τον ρώτησε. Του Κοντόξυλου
του άναψαν τα λαμπάκια παρά τη διαφορά ηλικίας, απάντησε μιλώντας στον ενικό.
-«Δε σου επιτρέπω… κερά μου να με λες γαϊδούρι».
-«Σε λέω γιατί είσαι και φαίνεσαι». Ο Κοντόξυλος τώρα ήταν έτοιμος να εκραγεί.
-«Δεν το ανέχομαι κερά μου να με βρίζει διότι είμαι… Κρης!».
-«Και αν βρε γαϊδούρι εσύ είσαι Κρης, εγώ βρε τι είμαι; Δεν είμαι και εγώ Κρήσσα;»
οπότε ο μαθητής στρεφόμενος προς το… νοήμον κοινόν της τάξης και προσποιούμενος το
βαρήκοο ακούστηκε να λέει:
-«Ίντα πενε μωρέ φρίσσα»; Ακολούθησαν τρανταχτά γέλια,, άγριο πατιρντί και άνευ
προηγουμένου πανδαιμόνιο.
-«Σκασμόοος!» φώναζε η καθηγήτρια κι όσο φώναζε τόσο δυνάμωνε ο σαματάς,
οπότε σηκώθηκε, βγήκε έξω από την τάξη έξαλλη και επέστρεψε πάραυτα μαζί με το
γυμνασιάρχη. Ο διευθυντής επέπληξε τους μαθητές για την ανάρμοστη συμπεριφορά τους
προς το σχολείο και αποφάσισε αμέσως να αποβάλει για πολλές ημέρες τον αναιδέστατο
μαθητή.
-Η ιδιόρρυθμη αυτή καθηγήτρια, απλοϊκή και αφελής, καθώς εικάζεται, συνήθιζε να
απευθύνει στους μαθητές σαν έβλεπε ακαλαίσθητα τα τετράδια τους και την ανεξήγητη
λέξη «κνώδαλο».
-«Τετράδιο είν’ αυτό βρε κνώδαλο»; Ήταν μια φράση της που ακούγαμε συχνά.
Κράτησα στη θύμησή μου τη λέξη με την αντιπαθητική της τσιριχτή φωνή, χωρίς να
ενδιαφερθώ έκτοτε για να μάθω τι σημαίνει. Καταλάβαινα περίπου το νόημα της λέξης,
αλλά όχι ακριβώς. Ότι δηλαδή θα επρόκειτο για κάποιο χλευασμό και οπωσδήποτε κάποια
υποτίμηση και τούτο από το χαρακτηριστικό της ύφος εκείνη τη στιγμή, καθώς και από την
«Ξενίλα» που χρωματιζόταν η φωνή της. Ώσπου πρόσφατα τύχη αγαθή με έφερε στο Λαϊκό
Πανεπιστήμιο της οδού Ευριπίδου που δίδασκε φιλόλογος διακεκριμένος, επιστήμονας,

αρχαιοδίφης και με σπάνιο θυμητικό. Άξαφνα κατά την ώρα του μαθήματος των
ηλικιωμένων ακροατών τον άκουσα έκπληκτος να απαγγέλει σε χορίο από τον Προμηθέα
του Αισχύλου και από στήθους τη λέξη «κνώδαλο», «… μνήμην απόντων, μουσομήτωρ
εργάνην/κάζευξα πρώτος εν ζυγοίσι κνώδαλα…» «Τη μνήμη των πάντων λοιπόν, εργάτρια
(εργάνη έμαθα ότι ήταν μια από τις επικλήσεις της θεάς Αθηνάς) μητέρα των Μουσών,
έφερε στους ανθρώπους με τα γράμματα ο Προμηθέας, και πρώτος έζεψε στους ζυγούς
κνώδαλα». Επομένως η καθηγήτρια μας αποκαλούσε… ευπρεπώς βόδια.
«Και τώρα τι κάνουμε, είπαν οι Θεοί στο Δία μετά τη νίκη κατά των Τιτάνων και την
επικρατήσασα στον κόσμο τάξη και αρμονία. Πως θα σωθούνε όλα αυτά ώστε να τα
μάθουνε και οι άνθρωποι; Του ζήτησαν λοιπόν να ζευγαρώσει με τη θυγατέρα του
Ουρανού και της Γαίας, τη Μνημοσύνη επί εννέα νύχτες συναπτές. Έτσι γεννήθηκαν οι
εννέα Μούσες που ευθύς ανέλαβαν να υμνούν τους Θεούς κατά τα έργα των… ανθρώπων.
Δόθηκε τότε στον άνθρωπο η ευλογία της Μνήμης και η κατάρα της Λήθης. Μνήμη είναι
δηλαδή η Αλήθεια και άνθρωποι που έχουν μνήμη είναι άνθρωποι αληθινοί».
Η επεξήγηση του επίκουρου καθηγητή του προικισμένου με το χάρισμα του λόγου
είχε συνεπάρει το ακροατήριο των φοιτητών της… τρίτης ηλικίας. Οι «μαθητευόμενοι
μάγοι» άκουγαν επισταμένως και αργότερα συζητούσαν το πόσο τρισμακάριοι είναι οι
καλλιεργημένοι άνθρωποι, ώστε με την παιδεία τους να ερμηνεύουν τα κείμενα των
αρχαίων οι οποίοι ζητούσαν να ανακαλύψουν τη φύση των πραγμάτων, την αλήθεια των
όντων και των φαινομένων, τη γνώση και τις αξίες. Πόσο τρισόλβιοι όσοι έχουν αποκτήσει
πνευματικότητα και ικανότητα να κάνουν βαθιές αναλύσεις. Όσοι κατέχουν να αξιοποιούν
τις γνώσεις και την πείρα τους για να παράγουν λογικές και ωφέλιμες κρίσεις και να δίνουν
σωστές και δίκαιες συμβουλές. Όσοι έχουν μυηθεί τα μυστήρια της αρχαίας ελληνικής
σοφίας κι ακόμα πόσο τρισμακάριοι όσοι κατανόησαν από ενωρίς την έφεσή τους,
ξεκαθάρισαν τις προθέσεις τους και τελικά σπούδασαν κλασική φιλολογία.

The post Μανόλης Κούνουπας: appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Ο Κωστής Μεργέμογλου είναι επιφανής στιχουργός, λογοτέχνης και ερασιτέχνης ηθοποιός από την Κρήτη, με αναγνωρισμένη και πολυετή προσφορά στα πολιτιστικά και κοινωνικά δρώμενα του Ρεθύμνου.

Καταγωγή και Προσωπική Ζωή

Γεννήθηκε το 1978 στο Ρέθυμνο και μεγάλωσε στην Αγία Παρασκευή της δημοτικής ενότητας Αρκαδίου. Προέρχεται από μια οικογένεια που αποτελεί πρότυπο παραδοσιακής εστίας, καθώς, παρά τις αντιξοότητες και τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης της εποχής, τα επτά αγόρια της και η μία κόρη αποτελούν εκλεκτά μέλη στην τοπική κοινωνία, με το καθένα να διακρίνεται για τη δική του δημιουργική πορεία.

Στην προσωπική του ζωή, είναι παντρεμένος με τη Μαρία Γυπαράκη, με την οποία έχουν αποκτήσει μία κόρη, την Ευσεβία.

Επαγγελματική Σταδιοδρομία και Σπουδές

Αν και αναγκάστηκε από νεαρή ηλικία να εισέλθει στον στίβο της εργασίας, εξελίχθηκε σε άριστο τεχνίτη εφαρμογής πλακιδίων. Παράλληλα, αναπτύσσει έντονη συνδικαλιστική δράση, κατέχοντας θεσμικές θέσεις ευθύνης στο τοπικό αλλά και στο Παγκρήτιο Σωματείο του κλάδου του.

Η διαρκής του έφεση για μάθηση και πνευματική εξέλιξη τον οδήγησε στην απόκτηση πτυχίου Βυζαντινής Μουσικής, ενώ συνεχίζει την ακαδημαϊκή του πορεία στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ως φοιτητής του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.

Κοινωνική και Αυτοδιοικητική Δράση

• Εκκλησιαστική Διακονία: Υπηρετεί με αφοσίωση ως Πρωτοψάλτης στην ιστορική Ενορία Περιβολίων Ρεθύμνου.
• Τοπική Αυτοδιοίκηση: Συμμετέχει ενεργά στη λήψη των αποφάσεων για τον τόπο του ως εκλεγμένος αιρετός σύμβουλος στο Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Ρεθύμνου.

Πολιτιστικό Έργο και Θέατρο

Η πολιτιστική του συνεισφορά είναι ευρεία και πολυεπίπεδη, έχοντας ταυτιστεί με σημαντικούς θεσμούς της περιοχής:

• Πολιτιστικός Σύλλογος Άδελε – Αγίας Παρασκευής: Κατά τη διάρκεια της θητείας του ως Πρόεδρος, ολοκληρώθηκε η ανέγερση του ιδιόκτητου Πολιτιστικού Κέντρου του Συλλόγου, αναβαθμίστηκαν ριζικά οι επετειακές εκδηλώσεις για τη Μάχη της Κρήτης και το Ολοκαύτωμα της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, και θεσμοθετήθηκε ο ετήσιος «Σαρακίνειος Δρόμος Θυσίας» (6 χλμ.) προς τιμήν των πεσόντων.
• Χορωδία και Ορχήστρα “Παύλος Βλαστός”: Αποτέλεσε ένα από τα ιδρυτικά μέλη του σωματείου «Χορωδία και Ορχήστρα Παραδοσιακής και Βυζαντινής Μουσικής “Παύλος Βλαστός”», στο οποίο σήμερα προσφέρει τις υπηρεσίες του από τη θέση του Προέδρου.
• Υποκριτική Τέχνη: Διακρίνεται για το πηγαίο ταλέντο του στην υποκριτική, έχοντας ενσαρκώσει πρωταγωνιστικούς ρόλους σε ιστορικά δραματοποιημένα έργα της Εύας Λαδιά, ενώ συνεργάζεται σταθερά και με άλλους ερασιτεχνικούς θιάσους που υπηρετούν το θέατρο με σεβασμό.

Λογοτεχνική και Στιχουργική Δημιουργία

Τα τελευταία χρόνια, ο Κωστής Μεργέμογλου ασχολείται συστηματικά με την ποίηση και τη στιχουργική, με την τοπική κριτική να τον κατατάσσει στους πλέον αξιόλογους και ανερχόμενους λογοτέχνες του Ρεθύμνου.

• Θεματολογία και Ύφος: Το έργο του ισορροπεί ανάμεσα στη βαθιά συναισθηματική αποτύπωση των προσωπικών και ανθρώπινων βιωμάτων και στην απόδοση τιμής στην ιστορική μνήμη. Τα κείμενά του λειτουργούν συχνά ως συνδετική γέφυρα ανάμεσα στο ιστορικό παρελθόν και το παρόν.
• Μουσικότητα: Οι γνώσεις του γύρω από τη βυζαντινή και την παραδοσιακή μουσική προσδίδουν στους στίχους του έναν ιδιαίτερο εσωτερικό ρυθμό, μέτρο και αρμονία, καθιστώντας τους ιδανικούς για μελοποίηση.
• Σημαντικές Συνεργασίες:
  • Συνδέεται με στενή καλλιτεχνική φιλία με τον συνθέτη Βασίλη Τσομπανάκη, με τον οποίο έχουν συνδημιουργήσει τραγούδια που απέσπασαν σημαντικές διακρίσεις. Κορυφαία στιγμή της συνεργασίας τους αποτελεί η μελοποίηση του ποιήματος που έγραψε ο Μεργέμογλου στη μνήμη του αδικοχαμένου φίλου του, Παντελή Βροντάκη, μετατρέποντας τον προσωπικό θρήνο σε υψηλή τέχνη.
  • Στίχους του έχει μελοποιήσει και ο καταξιωμένος μουσουργός Μπάμπης Πραματευτάκης, εντάσσοντάς τους σε μεγάλα, συμφωνικού χαρακτήρα έργα του.

The post Κωστής Μεργέμογλου: appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Είναι από τους πιο θερμούς υποστηρικτές της πολιτιστικής μας ζωής. Θα τον συναντήσεις σε πολλές εκδηλώσεις να παραβρίσκεται με τη σύζυγό του αλλά πάντα στις τελευταίες σειρές. Γιατί ο Αρεοπαγίτης ε.τ. κ. Ευάγγελος Σταυρουλάκης ποτέ δεν επιδίωξε την προσωπική του προβολή. Του αρκούσε πάντα είτε στην καριέρα του είτε σαν άνθρωπος να είναι σωστός και αληθινός και να εκπροσωπεί επάξια τον τόπο του. Και γι’ αυτό επιδίωκε να τον κάνει πάντα περήφανο.

Γεννήθηκε το 1939 στον Καλονύχτη από καλόσειρη Σφακιανή οικογένεια. Ένα χωριό που από το 1577, που αναφέρεται δεσπόζει στην τοπική ιστορία. Ένας τόπος με παράδοση που θα μας απασχολήσει σε πολλά ακόμα αφιερώματα.

Ο Ευάγγελος Σταυρουλάκης είναι γιος ενός σπουδαίου ήρωα του Ευστρατίου Σταυρουλάκη, που αγωνίστηκε για την απελευθέρωση της Χίου με το σώμα του Γεωργίου Πέρρου και της Φανής Γαλερού. Η οικογένειά του από τις πιο μπαρουτοκαπνισμένες αφού δεν απουσίασαν από καμιά επανάσταση του χάραξε τις κατευθυντήριες γραμμές για τα πιστεύω του και τις ηθικές αξίες που τιμούν τον άνθρωπο και ιδιαίτερα τον Κρητικό.

Είναι γεγονός ότι ο Καλονύχτης επηρεάζει κάθε επισκέπτη του με τη μακραίωνη ιστορία του.

Ο ίδιος ο αρεοπαγίτης ε.τ κ. Σταυρουλάκης, γνωρίζοντας στα πιο τρυφερά του χρόνια τη φρίκη από το πέρασμα των Ούννων ένοιωσε την ανάγκη να ενώνει τη φωνή του με κάθε διεκδίκηση δικαίου. Κι αυτό καθόρισε μάλλον τη μελλοντική του πορεία στο δικαστικό σώμα.

Από μικρός έδειχνε μια έφεση στα γράμματα και διεκδίκησε το δικαίωμα για σπουδές με τις άριστες επιδόσεις του στο σχολείο πρώτα στο δημοτικό του χωριού του και μετά στο Γυμνάσιο Ρεθύμνου. Ευκαιρία που δεν του στέρησαν οι δικοί του. Έτσι με τις ευλογίες και το καμάρι όλων ήρθε στην Αθήνα και γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ήταν από τους πιο συνεπείς φοιτητές. Τέλειωσε με άνεση τις σπουδές του και μετά το πτυχίο αποφάσισε να ακολουθήσει το δικαστικό κλάδο. Ακολουθούσε πάντα αυτό που πίστευε.

Στα 33 χρόνια ευδοκίμου πορείας στο χώρο της δικαιοσύνης, υπηρέτησε Ειρηνοδίκης στην Κάσο και στην Κάρπαθο, πρωτοδίκης στα Χανιά, στη Βέροια, στη Ρόδο και στη Θήβα, πρόεδρος Πρωτοδικών στην Αθήνα, Εφέτης στην Πάτρα και στον Πειραιά, Πρόεδρος Εφετών στην Κομοτηνή και εξάντλησε την ιεραρχία ως Αρεοπαγίτης ε.τ.

Ο εκλεκτός συμπολίτης δημιούργησε και μια όμορφη οικογένεια με την ισάξιά του σε αρετές Αφροδίτη Ηλιάκη από του Καλονύχτη επίσης και απέκτησαν τέσσερα παιδιά.

Ο Ευάγγελος Σταυρουλάκης δεν βασίστηκε ποτέ στην ιδιότητά του για να καταξιωθεί κοινωνικά. Επέμενε όσο ψηλά κι αν ανέβαινε να μένει πιστός στις παραδόσεις του τόπου του. Ποτέ του δεν σκέφτηκε να μιμηθεί τον αστικό τρόπο ζωής Κρατούσε όπου κι αν πήγαινε στο νου και στην ψυχή του το άρωμα της Κρητικής γης. Ένοιωθε Κρητικός.

Και τον ενίσχυε σ’ αυτό η άλλη του μεγάλη αγάπη η λύρα. Ήταν η ιδανική διέξοδος για να αδειάσει την ψυχή του από τις μικρές και μεγάλες απογοητεύσεις της ζωής, αλλά και για να τραγουδήσει τη χαρά του. Ευαίσθητος άνθρωπος όσο κι αν απέφευγε να το δείξει λόγω ιδιότητας φιλοσοφούσε κάθε μέρα όσα συναντούσε. Οι υποθέσεις με τα εγκλήματα τον προβλημάτιζαν σαν κοινωνικό φαινόμενο. Εκείνο που κατά βάθος τον ενοχλούσε ήταν η αντιδικία για αστικές διαφορές. Να φθάνουν συγγενείς στα δικαστήρια για θέματα που από σεβασμό στους δεσμούς αίματος θα έπρεπε να τα λύνουν εξωδικαστικά.

Η Βέροια τον είχε εντυπωσιάσει περισσότερο γιατί του έδωσε την ευκαιρία να προσκυνήσει τα χωριά που ποτίστηκαν και με κρητικό αίμα στους αγώνες για την απελευθέρωση. Καταλαβαίνουμε επομένως τη συγκίνησή του όταν τύχαινε να συναντήσει κάποιον αγωνιστή από την παλιά καλή φρουρά.

Σαν προϊστάμενος βίωνε πάντα με κατανόηση τις όποιες δυσκολίες δημιουργούσαν οι ελλείψεις σε προσωπικό. Και στα 33 χρόνια που υπηρέτησε τη δικαιοσύνη αυτό ήταν πάντα το μόνιμο πρόβλημα. Ο Ευάγγελος Σταυρουλάκης πολλές φορές επωμίστηκε και έργο που δεν ήταν στα καθήκοντά του για να μη νοιώθει τόσο πιεσμένους τους υφισταμένους του. Εκτός από πρεπιά τον διέκρινε πάντα και η ανθρωπιά.

Αυτή ήταν και μια πάγια στάση ζωής. Αντί να ομιλεί από έδρας να κατεβαίνει στη θέση εκείνου που αντιμετώπιζε κάποιο πρόβλημα. Με το έμπειρο βλέμμα του σχημάτιζε πρώτα άποψη από τις φυσιογνωμίες και μετά ανεπηρέαστος από δικανικές κορώνες ζύγιαζε τα στοιχεία από την ακροαματική διαδικασία κι έβγαζε κρίση.

Αυτό που τον ενδιέφερε, ο μοναδικός κριτής που τον τρόμαζε ήταν μόνο η συνείδησή του. Κι έτσι πορευόταν. Έτσι είχε μάθει να ζει.

Ήθελε επίσης να γνωρίζει σε βάθος την ιστορία κάθε τόπου που τον τοποθετούσε το καθήκον. Ο αδαμάντινος χαρακτήρας και η αντικειμενικότητά του, η απέχθεια να ζητά προνόμια και η συμπάθεια που ένοιωθε για τους απλούς και απονήρευτους ανθρώπους τον έκανε ξεχωριστό σε όποια κοινωνία κι αν έζησε. Η τακτική του πάλι να διατηρεί τις αποστάσεις που του επέτρεπαν να επιτελέσει καλύτερα το έργο του στοίχισε αρκετές ταλαιπωρίες στις μετακινήσεις. Εκείνος όμως το έβλεπε σαν μια νέα ευκαιρία για καινούργιες εμπειρίες και όχι σαν δοκιμασία.

Με την αίσθηση του μέτρου πάντα έπαιρνε μέρος σε κάθε πολιτιστική εκδήλωση και όπου ένοιωθε πιο έντονο το άρωμα της πατρίδας, αποφάσιζε να χαρίσει τη δική του τεχνική παίζοντας τη γλυκόλαλη λύρα του.

Εκείνες τις στιγμές δεν θύμιζε σε τίποτα τον αυστηρό δικαστή. Ήταν μόνο ο φλογερός Κρητικός που εμπνεόταν από τις μνήμες του τόπου του.

Από τις τόσες αναμνήσεις που δεν τον εγκαταλείπουν όσα χρόνια κι αν περάσουν ήταν σε μια εκδήλωση που έγινε αναφορά στο μεγάλο ήρωα από το Κάτω Βαλσαμόνερο, τον λοχαγό Γεώργιο Ι. Λιονή όταν σηκώθηκε ο Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ που παραβρισκόταν και φώναξε: Που είναι αυτό το παλικάρι; Ασφαλώς είχαν έρθει στο νου του κοινές μνήμες με τον ήρωα στα χρόνια δράσης του ΕΔΕΣ.

Ο Αρεοπαγίτης ε.τ. κ. Ευάγγελος Σταυρουλάκης αποτελεί για όλους ένα πρότυπο ζωής δικαστικού και ιεροφάντη της παράδοσης που τίμησε και τα δυο με το έργο του και τη δράση του ευρύτερα.

Σήμερα απολαμβάνει τους καρπούς μια γόνιμης και ουσιαστικής ζωής κοντά στις ρίζες του και στους ανθρώπους που ανασταίνουν τις ιστορικές οικογένειες του τόπου μας.

Αυτό που συνηθίζει να λέει είναι πως η πορεία καθενός καθορίζει την αξία του και όχι η όποια οικονομική επιφάνειά του. Καμαρώνει και ενισχύει τους νέους που ακολουθούν τις παραδόσεις μας και σέβονται τον τόπο καταγωγής τους. Και δεν αφήνει ποτέ τη λύρα του να ξαποστάσει. Γιατί πάντα αυτή κατάφερνε με τον καλύτερο τρόπο να εκφράζει με τις υπέροχες μελωδίες της τον πλούσιο ψυχικό του κόσμο.

The post Ευάγγελος Σταυρουλάκης appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Ο Χρίστος Ι. Μακρής (1928 – 2014) υπήρξε μία από τις επιφανέστερες προσωπικότητες των γραμμάτων, της εκπαίδευσης και της αρχαιολογίας στο Ρέθυμνο. Διακρίθηκε για το σπουδαίο παιδαγωγικό του έργο, τον καθοριστικό του ρόλο στη διάσωση της Παλιάς Πόλης του Ρεθύμνου και την πολυετή προσφορά του στη σπηλαιολογία και τη λαογραφία της Κρήτης.

Βιογραφικά Στοιχεία & Σπουδές

• Καταγωγή: Γεννήθηκε το 1928 στα Σελλιά της επαρχίας Αγίου Βασιλείου στο Ρέθυμνο.
• Πρώτα γράμματα: Έμαθε ανάγνωση και γραφή στο δημοτικό σχολείο του χωριού του, το οποίο λειτουργούσε με τη στήριξη της Μονής Πρέβελη.
• Σπουδές: Αποφοίτησε από το Οκτατάξιο Γυμνάσιο Ρεθύμνου και σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Εκπαιδευτική & Αντιδικτατορική Δράση

• Διδασκαλία: Διορίστηκε το 1955 ως καθηγητής στο Γυμνάσιο Αρρένων Ρεθύμνου, αφήνοντας βαθύ αποτύπωμα στους μαθητές του για το ήθος και τη μεταδοτικότητά του.
• Γυμνάσιο Σπηλίου: Ανέλαβε με επιτυχία την επαναλειτουργία του σχολείου μετά το πολύνεκρο, τραγικό ναυάγιο μαθητριών στη Γεωργιούπολη.
• Αντίσταση στη Χούντα: Εναντιώθηκε σθεναρά στη δικτατορία της 21ης Απριλίου, αρνούμενος μάλιστα σε ομιλία του να προσφωνήσει τους εκπροσώπους του καθεστώτος.
• Διώξεις: Υπέστη αλλεπάλληλες ανακρίσεις από την ασφάλεια και τιμωρήθηκε με δυσμενή μετάθεση.
• Μεταπολίτευση: Επέδειξε σπάνιο ήθος, αρνούμενος να εξαργυρώσει την αντιστασιακή του δράση με δημόσια αξιώματα ή θέσεις.

Αρχαιολογικό Έργο & Διάσωση της Παλιάς Πόλης

• Επιμελητής Αρχαιοτήτων: Υπηρέτησε ως άμισθος Επιμελητής Αρχαιοτήτων νομού Ρεθύμνου (1959–1967), προστατεύοντας και εμπλουτίζοντας το Αρχαιολογικό Μουσείο.
• Ανακαλύψεις: Εντόπισε τρία Υστερομινωικά νεκροταφεία στην περιφέρεια του Ρεθύμνου και τρία Ελληνορωμαϊκά στην περιοχή του Πλακιά.
• Παλιά Πόλη: Ύψωσε το επιστημονικό και ηθικό του ανάστημα απέναντι σε οργισμένους ιδιοκτήτες, σώζοντας την αρχιτεκτονική κληρονομιά της Παλιάς Πόλης από την ανοικοδόμηση πολυκατοικιών.
• Διεθνής αναγνώριση: Συνεργάστηκε με τον διαπρεπή Γερμανό αρχαιολόγο Wolfgang Schiering, ο οποίος εντυπωσιάστηκε τόσο, ώστε του πρότεινε να μεταβεί στη Γερμανία για διδακτορικό.

Σπηλαιολογία & Συγγραφικό Έργο

• Σπηλαιολογία: Δραστηριοποιήθηκε για πάνω από μισό αιώνα στην εξερεύνηση σπηλαίων, με αποκορύφωμα την επιστημονική μελέτη του Σπηλαίου Γερανίου το 1969.
• Συγγραφή: Εξέδωσε σημαντικά αυτοτελή έργα, όπως ο «Επικήδειος γάμος» (βαρύνουσα μελέτη για τα ριζίτικα τραγούδια του γάμου) και «Το Φαράγγι του Κοτσυφού».
• Πολιτιστικοί φορείς: Υπήρξε ενεργό μέλος της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου (ΙΛΕΡ) και ο πρώτος πρόεδρος του Συλλόγου Συγγραφέων Λογοτεχνών.

Τα παιδκά του χρόνια

.Τα παιδικά χρόνια του Χρίστου Ι. Μακρή ήταν στενά συνδεδεμένα με την κρητική ύπαιθρο, την παράδοση και τη θρησκευτική ζωή της επαρχίας Αγίου Βασιλείου στο Ρέθυμνο.

• Γεννήθηκε το 1928 στα Σελλιά, ένα ιστορικό χωριό του σημερινού Δήμου Αγίου Βασιλείου (πρώην Δήμου Φοίνικα) στο Ρέθυμνο.Η επίδραση του πατέρα του: Ήταν γιος του παπα-Γιάννη Μακρή. Μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον με βαθιές ηθικές αξίες, καθώς ο πατέρας του ήταν ένας άνθρωπος που δεν υπολόγιζε τον κίνδυνο σε δύσκολους καιρούς και στεκόταν πάντα απέναντι σε κάθε δυνάστη. Αυτό το οικογενειακό πρότυπο διαμόρφωσε τον μετέπειτα ασυμβίβαστο και αξιοπρεπή χαρακτήρα του Χρίστου.Τα πρώτα γράμματα: Φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο των Σελλιών. Το σχολείο αυτό είχε ιδιαίτερη ιστορική αξία, καθώς ήταν ένα από τα δύο πρώτα οργανωμένα σχολεία ολόκληρης της επαρχίας, έχοντας ξεκινήσει τη λειτουργία του από τα μέσα του 19ου αιώνα με τη γενναιόδωρη οικονομική ενίσχυση και αρωγή της ιστορικής Μονής Πρέβελη.
• Αφού ολοκλήρωσε τις πρώτες τάξεις στο χωριό του, χρειάστηκε να αποχωριστεί το πατρικό του περιβάλλον για να συνεχίσει την εκπαίδευσή του στην πόλη του Ρεθύμνου, όπου και τελείωσε το Οκτατάξιο Γυμνάσιο Ρεθύμνου, προτού φύγει για ανώτερες σπουδές στην Αθήνα.

Σπουδες

Οι σπουδές του Χρίστου Ι. Μακρή αποτέλεσαν το θεμέλιο για τη μετέπειτα ανάδειξή του σε έναν από τους πιο καταρτισμένους φιλολόγους της Κρήτης:

• Εγκύκλιες Σπουδές: Μετά το Δημοτικό Σχολείο στα Σελλιά, ολοκλήρωσε τη βασική και μέση εκπαίδευσή του στο Οκτατάξιο Γυμνάσιο Ρεθύμνου.
• Πανεπιστημιακή Μόρφωση: Στη συνέχεια μετακόμισε στην πρωτεύουσα, όπου σπούδασε Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.
• Κλασική Παιδεία: Η βαθιά γνώση των Αρχαίων Ελληνικών και η κλασική παιδεία που έλαβε κατά τη διάρκεια των σπουδών του, διαμόρφωσαν τόσο την επιστημονική του συγκρότηση όσο και την ιδεολογία του, η οποία τον κρατούσε πάντα απέναντι σε τυραννικά καθεστώτα.

Μετά τη λήψη του πτυχίου του και την εκπλήρωση των στρατιωτικών του υποχρεώσεων, επέστρεψε αμέσως στο Ρέθυμνο για να αφοσιωθεί στην εκπαίδευση.

Θα θέλατε να μάθετε περισσότερα για το εκπαιδευτικό του έργο στο Γυμνάσιο Αρρένων Ρεθύμνου ή για το πώς οι γνώσεις του εντυπωσίασαν αργότερα ξένους ακαδημαϊκούς (όπως τον Γερμανό αρχαιολόγο Wolfgang Schiering);

Η συγγραφική και ερευνητική εργασία του Χρίστου Ι. Μακρή υπήρξε πλούσια, πολύπλευρη και πρωτοποριακή. Τα κείμενά του κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών πεδίων, όπως η ιστορία, η αρχαιολογία, η λαογραφία, η σπηλαιολογία, η γλωσσολογία και η λογοτεχνία.

Τα δύο σημαντικότερα αυτοτελή και εκδομένα έργα του είναι:

• «Ο Επικήδειος γάμος»: Πρόκειται για μια μνημειώδη κριτική έκδοση και ειδολογική κατάταξη των ριζίτικων κρητικών τραγουδιών του γάμου, ιδωμένη μέσα από μια βαθιά λαογραφική ματιά. Το έργο αυτό έλαβε διθυραμβικές κριτικές από κορυφαίους επιστήμονες:
  • Ο σπουδαίος αρχαιολόγος και φιλόλογος Στυλιανός Αλεξίου το χαρακτήρισε «σταθμό» για τις λαογραφικές μελέτες της Κρήτης.
  • Ο καθηγητής Γεώργιος Καψωμένος ανέφερε ότι «αγγίζει τα όρια καταλάμπουσας παραδοξότητας, που ηλεκτρίζει, εμπνέει, φρονηματίζει και οδηγεί σε νέα ξέφωτα».
  • Ο Κώστας Ξεξάκης σημείωσε πως το βιβλίο αυτό καταξιώνει τον Μακρή ως ισάξιο των κορυφαίων της ιστορικής έρευνας.
• «Το Φαράγγι του Κοτσυφού»: Μια εξαιρετική μελέτη που συνδυάζει την ιστορία με την τοπογραφία. Το βιβλίο αυτό έλυσε το ιστορικό πρόβλημα της επικοινωνίας ανάμεσα στα αρχαία λιμάνια του Φοίνικα και του Λάμονα με τη μεγάλη αρχαία πόλη της Λάππας. Παράλληλα, ανασυνθέτει με γλαφυρό τρόπο την καθημερινή ζωή και τις πολιτισμικές αξίες της περιοχής από την αρχαιότητα μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Άρθρα και Ανέκδοτο Έργο

Πέρα από τα βιβλία του, ο Χρίστος Μακρής δημοσίευσε πολυάριθμες μελέτες, άρθρα, επιστημονικές ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια και βιβλιοκριτικές. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσίαζε και η ενασχόλησή του με την Κρητική διάλεκτο και τη γλωσσολογία.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος του έργου του —ιδιαίτερα κείμενα αρχαιολογικού και τουριστικού ενδιαφέροντος που κατέγραφαν άγνωστα μνημεία και ευρήματα του Νομού Ρεθύμνης— παρέμεινε ανέκδοτο.

Λόγω του ότι ο Χρίστος Ι. Μακρής διοχέτευε το μεγαλύτερο μέρος της έρευνάς του σε επιστημονικά περιοδικά, πρακτικά συνεδρίων και τοπικές εφημερίδες, η εργογραφία του χωρίζεται σε αυτοτελή (εκδομένα) έργα, δημοσιευμένες μελέτες και ανέκδοτα χειρόγραφα:

1. Αυτοτελή Έργα (Βιβλία)

• «Ο επικείδιος γάμος: Ο γάμος πολεμικός, επικήδειος, θρησκευτικός στα ριζίτικα και τα κοινά του στοιχεία στα ομηρικά έπη» (Εκδόσεις Κνωσός, Αθήνα 1982). Μια βαθύτατη λαογραφική και φιλολογική μελέτη που συσχετίζει τη θεματολογία των ριζίτικων τραγουδιών με την ομηρική γραμματεία. [1, 2]
• «Το Φαράγγι του Κοτσυφού». Μια ιστορικογεωγραφική και τοπογραφική ανασύνθεση της περιοχής, η οποία έριξε φως στις αρχαίες διόδους επικοινωνίας και στην καθημερινή ζωή της επαρχίας Αγίου Βασιλείου ανά τους αιώνες. [1]

2. Δημοσιευμένες Μελέτες & Άρθρα (Ανά Πεδίο)

Ο ίδιος συνέγραψε δεκάδες μικρότερες μελέτες, πολλές από τις οποίες παρουσιάστηκαv σε Πανελλήνια και Διεθνή Συνέδρια:

• Αρχαιολογία & Τοπογραφία: Καταγραφές για τα Υστερομινωικά νεκροταφεία του Ρεθύμνου, τα Ελληνορωμαϊκά νεκροταφεία του Πλακιά, καθώς και τις πρώτες γνωστές λεπτομερείς περιγραφές των αρχιτεκτονικών λειψάνων στην περιοχή του Μουσέλλα. [1]
• Σπηλαιολογία: Εξειδικευμένες επιστημονικές ανακοινώσεις στην Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία σχετικά με τα σπήλαια του Νομού Ρεθύμνης, με κυριότερη τη σειρά επιστημονικών δημοσιεύσεων για το Σπήλαιο Γερανίου (μετά την ανακάλυψή του το 1969).
• Γλωσσολογία: Μελέτες και άρθρα γύρω από τους ιδιωματισμούς, την ετυμολογία και τη διατήρηση της Κρητικής διαλέκτου.
• Βιβλιοκριτική & Τοπική Ιστορία: Πλήθος κειμένων, βιβλιοπαρουσιάσεων και ιστορικών αναδρομών που δημοσιεύονταν τακτικά στον τοπικό τύπο (όπως στα Ρεθεμνιώτικα Νέα).

3. Ανέκδοτο Έργο

Ένα σημαντικό κομμάτι της πνευματικής του παρακαταθήκης παραμένει στα χέρια της οικογένειάς του και τοπικών αρχείων: [1]

• Χειρόγραφα Αρχαιολογικού Ενδιαφέροντος: Σημειώσεις, χάρτες και επιτόπιες καταγραφές θέσεων και μνημείων της κρητικής ενδοχώρας που δεν πρόλαβαν να πάρουν τον δρόμο της τυπογραφίας.
• Μελέτες Τουριστικού & Πολιτιστικού Ενδιαφέροντος: Κείμενα-οδηγοί που αναδεικνύουν τη φυσική και ιστορική ομορφιά του Ρεθύμνου. [1]

(Σημείωση: Το 2006, η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης εξέδωσε έναν συλλογικό τόμο-αφιέρωμα με τίτλο «Χρίστος Ιωάν. Μακρής: Εκδήλωση τιμής», ο οποίος περιλαμβάνει αναλυτικά στοιχεία για τη ζωή, τη δράση και το έργο του). [1, 2]

The post Χρίστος Ι. Μακρής (1928–2014): η Πνευματική Κιβωτός του Ρεθύμνου appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΜΙΑΣ ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΗΣ ΜΟΡΦΗΣ

Η ορεινή Κρήτη, με επίκεντρο τον μυθικό Ψηλορείτη και το ιστορικό χωριό των Ανωγείων, υπήρξε ανέκαθεν ένας τόπος όπου η ιστορία δεν γράφεται μόνο στα χαρτιά, αλλά κυρίως βιώνεται, τραγουδιέται και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά μέσω του προφορικού λόγου. Σε αυτό το ιδιαίτερο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, ελάχιστες προσωπικότητες κατάφεραν να ενσαρκώσουν το πνεύμα, τις αξίες και την ιστορική συνείδηση του τόπου τους με τόσο απόλυτο και ολοκληρωμένο τρόπο όσο ο Γεώργιος Ι. Σμπώκος.

Γνωστός στην τοπική κοινωνία και στο πανελλήνιο απλώς ως «Ο Δάσκαλος», ο Γεώργιος Σμπώκος συνέδεσε άρρηκτα το όνομά του με τρεις διακριτούς αλλά βαθύτατα αλληλένδετους ρόλους: του εμπνευσμένου παιδαγωγού, του οραματιστή Δημάρχου Ανωγείων κατά την κρίσιμη δεκαετία του 1990, και του ακάματου ερευνητή, λαογράφου και συγγραφέα, του οποίου το έργο τιμήθηκε με την ύψιστη διάκριση από την Ακαδημία Αθηνών.

Το παρόν άρθρο αποτελεί μια εκτενή και σφαιρική μονογραφία για τη ζωή, το έργο, τη δημαρχιακή θητεία και την πνευματική παρακαταθήκη του Γεωργίου Ι. Σμπώκου, αναλύοντας πώς η βιογραφία του ταυτίζεται με την ίδια τη σύγχρονη ιστορία των μεταπολεμικών Ανωγείων.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ Η ΔΙΝΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1934–1944)

Για να κατανοήσει κανείς το βάθος της προσωπικότητας του Γεωργίου Σμπώκου, είναι απαράβατος κανόνας να επιστρέψει στις ρίζες του, στα παιδικά του χρόνια, τα οποία σφυρηλατήθηκαν κάτω από τις πιο αντίξοες και τραγικές συνθήκες της ελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα.

Η Γέννηση και το Οικογενειακό Περιβάλλον

Ο Γεώργιος Σμπώκος γεννήθηκε στα Ανώγεια Μυλοποτάμου το 1934. Μεγαλώνοντας σε μια παραδοσιακή ανωγειανή οικογένεια, ήρθε από νωρίς σε επαφή με τον σκληρό αλλά γεμάτο περηφάνια κόσμο των βοσκών του Ψηλορείτη. Η καθημερινότητα στο χωριό κατά τη δεκαετία του 1930 ήταν απαιτητική, βασισμένη στην κτηνοτροφία, την αλληλεγγύη της κοινότητας και τον σεβασμό στους άγραφους νόμους της ορεινής Κρήτης.

Το Τραγικό Ολοκαύτωμα των Ανωγείων (Αύγουστος 1944)

Σε ηλικία μόλις δέκα ετών, ο νεαρός Γιώργης έγινε μάρτυρας μιας από τις μεγαλύτερες θηριωδίες των ναζιστικών δυνάμεων κατοχής. Τον Αύγουστο του 1944, ο Γερμανός διοικητής του «Φρουρίου Κρήτης», στρατηγός Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ, εξέδωσε την περιβόητη διαταγή για την ολοκληρωτική ισοπέδωση των Ανωγείων. Η διαταγή εκτελέστηκε με απόλυτη σκληρότητα: για 24 ημέρες, το χωριό καίγονταν και ανατινάζονταν σπίτι-σπίτι, ενώ οι άνδρες που εντοπίζονταν εκτελούνταν επί τόπου.

Τα βιώματα αυτά χαράχτηκαν ανεξίτηλα στην ψυχή του δεκάχρονου τότε Σμπώκου. Ο ξεριζωμός, η προσφυγιά στα γύρω χωριά, η απώλεια της περιουσίας και ο θάνατος συγγενών και συγχωριανών δεν τον λύγισαν· αντίθετα, γέννησαν μέσα του μια βαθιά, εσωτερική ανάγκη να υπηρετήσει τη μνήμη αυτού του τόπου. Οι αναμνήσεις από τις φλόγες που κατέστρεφαν το πατρικό του σπίτι αποτέλεσαν το καύσιμο για τη μετέπειτα ενασχόλησή του με τη διατήρηση της ιστορικής κληρονομιάς και τη μάσκα της λήθης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Η ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΚΑΙ Η ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΩΣ ΔΑΣΚΑΛΟΥ

Μετά τη λήξη του πολέμου και του εμφυλίου, μέσα από τις στάχτες της κατεστραμμένης Κρήτης, ο Γεώργιος Σμπώκος έθεσε ως στόχο της ζωής του τη μόρφωση. Αντιλαμβανόμενος ότι το μέλλον των Ανωγείων περνούσε μέσα από την πνευματική αναγέννηση των παιδιών του, αποφάσισε να ακολουθήσει το λειτούργημα του δασκάλου.

Οι Σπουδές και ο Διορισμός

Το 1955 αποφοίτησε από την Παιδαγωγική Ακαδημία Ηρακλείου, ένα ίδρυμα που εκείνη την περίοδο διαμόρφωνε τους στυλοβάτες της ελληνικής επαρχιακής εκπαίδευσης. Το 1959 αποτελεί έτος-σταθμό, καθώς διορίζεται ως δάσκαλος στο 2ο Δημοτικό Σχολείο Ανωγείων. Η επιστροφή του στο γενέθλιο τόπο ως λειτουργός της παιδείας σηματοδότησε την έναρξη μιας μακράς και γόνιμης πορείας που κράτησε για δεκαετίες.

Κοινωνική και Εκπαιδευτική Αξιολόγηση

Η αξιολόγηση του Γεωργίου Σμπώκου ως δασκάλου δεν μπορεί να περιοριστεί σε στενά υπηρεσιακά κριτήρια ή βαθμολογίες της εκπαιδευτικής ιεραρχίας. Για την κοινωνία των Ανωγείων, ο Σμπώκος υπήρξε ο ιδανικός παιδαγωγός για τους εξής λόγους:

                  ┌─────────────────────────────────────────┐
                  │   Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΣΜΠΩΚΟΣ        │
                  └────────────────────┬────────────────────┘
                                       │
         ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
         ▼                             ▼                             ▼
┌─────────────────┐           ┌─────────────────┐           ┌─────────────────┐
│ Παιδαγωγική     │           │ Σύνδεση Σχολείου│           │ Ο Δάσκαλος ως   │
│ Ενσυναίσθηση    │           │ και Κοινότητας  │           │ Ερευνητής       │
└─────────────────┘           └─────────────────┘           └─────────────────┘

• Παιδαγωγική Ενσυναίσθηση: Σε μια εποχή όπου η αυστηρότητα και η σωματική τιμωρία ήταν συχνά αποδεκτές μέθοδοι, εκείνος επέλεξε τον δρόμο του διαλόγου, του σεβασμού και της ενθάρρυνσης. Αντιμετώπιζε τα παιδιά των κτηνοτρόφων, που συχνά έπρεπε να ισορροπήσουν ανάμεσα στο σχολείο και τις δουλειές του βουνού, με βαθιά κατανόηση.
• Σύνδεση Σχολείου και Κοινότητας: Ο Σμπώκος δεν περιορίστηκε στους τέσσερις τοίχους της σχολικής αίθουσας. Μετέτρεψε το σχολείο σε ένα πολιτιστικό κέντρο όπου οι μαθητές μάθαιναν να αγαπούν τις ρίζες τους, την κρητική λαλιά, τα έθιμα και την ιστορία του χωριού τους.
• Ο Δάσκαλος ως Ερευνητής: Κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας του, παρακίνησε τους ίδιους τους μαθητές να συλλέγουν λαογραφικό υλικό, παροιμίες και τραγούδια από τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους, μετατρέποντας το μάθημα σε μια ζωντανή διαδικασία ιστορικής καταγραφής.

Η τοπική κοινωνία τον τίμησε με τον απόλυτο τίτλο σεβασμού: για όλους ήταν και παραμένει «Ο Δάσκαλος», ένας άνθρωπος που δεν μετέδιδε απλώς στείρες γνώσεις, αλλά διαμόρφωνε χαρακτήρες και ελεύθερες συνειδήσεις.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Η ΔΗΜΑΡΧΙΑΚΗ ΘΗΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΩΓΕΙΩΝ (1990–1998)

Το 1990, έχοντας ήδη κερδίσει την καθολική εκτίμηση των συντοπιτών του μέσω της εκπαιδευτικής του προσφοράς, ο Γεώργιος Σμπώκος αποφάσισε να θέσει τον εαυτό του στην υπηρεσία της τοπικής αυτοδιοίκησης. Η πρόκληση ήταν τεράστια, καθώς καλούνταν να διαδεχθεί μια άλλη μυθική μορφή της Κρήτης, τον Γιώργη Κλάδο, ο οποίος είχε μετατρέψει τα Ανώγεια σε πρότυπο πολιτιστικής ανάπτυξης.

Οι Εκλογικές Αναμετρήσεις

Ο Σμπώκος ηγήθηκε ενός ενωτικού ψηφοδελτίου που έθετε ως προτεραιότητα τη συνέχεια του αναπτυξιακού έργου και την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Τα αποτελέσματα των εκλογών δικαίωσαν πλήρως την επιλογή του:

• Δημοτικές Εκλογές 1990: Εξελέγη Δήμαρχος Ανωγείων για πρώτη φορά, συγκεντρώνοντας το 51,45% των ψήφων.
• Δημοτικές Εκλογές 1994: Η επιτυχημένη διαχείριση της πρώτης τετραετίας οδήγησε στην άνετη επανεκλογή του με αυξημένο ποσοστό, το οποίο άγγιξε το 52,76%.

Το Όραμα της Ανασυγκρότησης: Το Παράδειγμα των Μητάτων

Η δημαρχία του Γεωργίου Σμπώκου δεν χαρακτηρίστηκε από μια στείρα γραφειοκρατική διαχείριση, αλλά από ένα βαθύτατα ιδεολογικό και πρακτικό πρόγραμμα συνολικής ανασυγκρότησης των Ανωγείων. Ο Σμπώκος πίστευε ότι η οικονομική επιβίωση του χωριού ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη διατήρηση του παραδοσιακού ποιμενικού πολιτισμού του Ψηλορείτη.

Το πιο εμβληματικό έργο της θητείας του υπήρξε το εκτεταμένο πρόγραμμα αναστήλωσης και επισκευής περισσότερων από 70 μητάτων και μαντρών στον Ψηλορείτη. Τα μητάτα, οι μοναδικές αυτές ξερολιθικές θολωτές κατασκευές των κρητικών βοσκών, κινδύνευαν με κατάρρευση και εγκατάλειψη λόγω των σύγχρονων τάσεων δόμησης. Ο Δήμος Ανωγείων, υπό την καθοδήγηση του Σμπώκου:

1. Αξιοποίησε ευρωπαϊκά και εθνικά κονδύλια.
2. Εντόπισε και επιστράτευσε τους ελάχιστους εναπομείναντες παλιούς τεχνίτες της ξερολιθιάς.
3. Αποκατέστησε τις δομές από το οροπέδιο της Νίδας έως τα Στεφάνια, προσφέροντας στους σύγχρονους κτηνοτρόφους λειτουργικούς χώρους, ενώ παράλληλα διέσωσε ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς.

Κοινωνικές και Πολιτιστικές Δομές

Παράλληλα, επί δημαρχίας του ενισχύθηκε ο Πολιτιστικός Οργανισμός του Δήμου Ανωγείων, ο οποίος ανέλαβε τη διοργάνωση των περίφημων πολιτιστικών εκδηλώσεων του καλοκαιριού, τη στήριξη των γυναικείων συνεταιρισμών υφαντικής και τη δημιουργία υποδομών για την υποδοχή του ποιοτικού τουρισμού. Ο Σμπώκος απέδειξε ότι η παράδοση δεν είναι ένα μουσειακό έκθεμα, αλλά μια ζωντανή οικονομική και κοινωνική δύναμη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΑΛΛΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΡΟΒΟΛΗ

Ο Γεώργιος Σμπώκος αντιλαμβανόταν ότι ένα ορεινό χωριό, όσο ιστορικό κι αν είναι, δεν μπορεί να αναπτυχθεί απομονωμένο. Για τον λόγο αυτό, ανέπτυξε ένα ευρύτατο δίκτυο συνεργασιών με εθνικούς, περιφερειακούς και διεθνείς φορείς.

Πρόεδρος της ΤΕΔΚ Ρεθύμνης

Η εκτίμηση στο πρόσωπό του ξεπέρασε γρήγορα τα σύνορα των Ανωγείων. Εκλέχθηκε Πρόεδρος της Τοπικής Ένωσης Δήμων και Κοινοτήτων (ΤΕΔΚ) του Νομού Ρεθύμνης. Από τη θέση αυτή, συνεργάστηκε στενά με τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση, τα υπουργεία και άλλους δήμους για την προώθηση κοινών αναπτυξιακών προγραμμάτων (όπως το πρόγραμμα LEADER), αποδεικνύοντας σπάνιες συναινετικές και διοικητικές ικανότητες.

Η Μάχη για τις Γερμανικές Αποζημιώσεις

Ως επιζών της ναζιστικής θηριωδίας, συνεργάστηκε στενά με το Εθνικό Συμβούλιο Διεκδίκησης των Γερμανικών Οφειλών προς την Ελλάδα (ΕΣΔΓΟ). Συμμετείχε ως κεντρικός ομιλητής σε διεθνή και εθνικά συνέδρια, καταθέτοντας τη βιωματική του μαρτυρία και νομικά-ιστορικά επιχειρήματα για την ανάγκη ηθικής και υλικής δικαίωσης των μαρτυρικών χωριών της Κρήτης, κρατώντας το ζήτημα ψηλά στην πολιτική ατζέντα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΤΟ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΕΡΓΟ (ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ)

Αν η εκπαίδευση ήταν το λειτούργημά του και η αυτοδιοίκηση το καθήκον του, η συγγραφή και η λαογραφική έρευνα ήταν η μεγάλη αγάπη και το έργο ζωής του Γεωργίου Σμπώκου. Μετά την αποχώρησή του από τον δημαρχιακό θώκο, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην καταγραφή της ανωγειανής παράδοσης.

Αναλυτική Εργογραφία

• «Ανώγεια. Η ιστορία μέσα από τα τραγούδια τους» (1992): Θεωρείται το κλασικό του έργο. Περιλαμβάνει μια μοναδική συλλογή 193 τραγουδιών. Η καινοτομία του βιβλίου έγκειται στο ότι ο Σμπώκος δεν παραθέτει απλώς τους στίχους, αλλά προχωρά σε μια πλήρη ιστορική και κοινωνιολογική πλαισίωση, εξηγώντας ποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός γέννησε το κάθε τραγούδι και ποιες παραλλαγές υπάρχουν.
• «Η γέννηση, οι χαρές και ο θάνατος του Ανωγειανού» (2006): Μια εξαιρετική μελέτη πάνω στα έθιμα του κύκλου της ζωής, με ιδιαίτερη έμφαση στα ανωγειανά μοιρολόγια, τα οποία αποτελούν μνημεία του λαϊκού λόγου.
• «Πρωταγωνιστές της λευτεριάς. Χαΐνηδες του Ψηλορείτη» (2010): Ένα βιβλίο αφιερωμένο στην κρητική αντάρτικη παράδοση, βασισμένο σε σπάνιες προφορικές μαρτυρίες που συνέλεγε ο ίδιος για δεκαετίες.
• «Στοιχεία από την υλική και πνευματική ζωή των Ανωγειανών» (2010): Μια ολοκληρωμένη καταγραφή της κοινωνικής δομής, των θεσμών (όπως η «σασμoί» και η αλληλοβοήθεια των βοσκών) και της καθημερινότητας στο χωριό.
• «Οι τόποι μας διηγούνται την ιστορία τους»: Ένα πρωτοποριακό έργο όπου ο Σμπώκος συνδυάζει τη γεωγραφία με την ιστορία, καταγράφοντας και ερμηνεύοντας εκατοντάδες τοπωνύμια του Ψηλορείτη, διασώζοντας μια ονοματολογία που κινδύνευε να χαθεί με την αλλαγή του τρόπου ζωής.
• «Αναμνήσεις μιας ζωής» (2025): Το πρόσφατο αυτοβιογραφικό του έργο, το οποίο αποτελεί μια συγκλονιστική προσωπική και συλλογική κατάθεση για την ιστορία της Κρήτης από τον Μεσοπόλεμο έως τις μέρες μας.

Ανέκδοτες Μελέτες και Γενεαλογία

Στο τεράστιο αρχείο του ξεχωρίζει η ανέκδοτη μελέτη «Η Γενεαλογία των Ανωγειανών», μια μνημειώδης προσπάθεια καταγραφής των γενεαλογικών δέντρων όλων των οικογενειών των Ανωγείων σε βάθος αιώνων, προσφέροντας ένα ανεκτίμητο εργαλείο για τους μελλοντικούς κοινωνικούς επιστήμονες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΚΑΙ Η ΥΨΙΣΤΗ ΔΙΚΑΙΩΣΗ

Το συγγραφικό έργο του Γεωργίου Σμπώκου έτυχε καθολικής αναγνώρισης από την πανεπιστημιακή και επιστημονική κοινότητα της χώρας.

Επιστημονική Αξιολόγηση

Οι κριτικοί και οι καθηγητές λαογραφίας εντοπίζουν στο έργο του Σμπώκου τέσσερα βασικά ποιοτικά χαρακτηριστικά:

1. Βιωματική Αυθεντικότητα: Δεν είναι ο εξωτερικός παρατηρητής που μελετά έναν «εξωτικό» πολιτισμό· είναι ο ίδιος κομμάτι αυτού του πολιτισμού, γεγονός που του επιτρέπει να κατανοεί τις λεπτές αποχρώσεις των λέξεων και των συμπεριφορών.
2. Μεθοδολογική Αυστηρότητα: Παρά τον βιωματικό χαρακτήρα, χρησιμοποιεί αυστηρά επιστημονικά εργαλεία (διασταύρωση πηγών, παράθεση παραλλαγών, γλωσσολογική ανάλυση).
3. Συγγραφικό Ήθος: Η σεμνότητά του αποτυπώνεται στον τρόπο που επιλέγει να τιτλοφορεί τα έργα του (χρησιμοποιώντας συχνά τη λέξη «Στοιχεία»), αναγνωρίζοντας ότι ο λαϊκός πολιτισμός είναι ένας ωκεανός που δεν εξαντλείται.

Η Βράβευση από την Ακαδημία Αθηνών

Η ύψιστη ηθική και επιστημονική δικαίωση για τον Γεώργιο Σμπώκο ήρθε με την επίσημη βράβευσή του από την Ακαδημία Αθηνών. Το κορυφαίο πνευματικό ίδρυμα της χώρας αναγνώρισε στο πρόσωπό του τον ακάματο εργάτη της ελληνικής λαογραφίας, επικυρώνοντας την εθνική σημασία του έργου του για τη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Η ΜΕΓΑΛΗ ΔΩΡΕΑ ΚΑΙ ΤΟ «ΠΑΛΙΟ ΑΝΩΓΕΙΑΝΟ ΣΠΙΤΙ»

Η προσφορά του Γεωργίου Σμπώκου στα Ανώγεια δεν σταμάτησε με το πέρας της δημαρχίας του ή της συγγραφικής του δραστηριότητας. Σε μια ύστατη πράξη ανιδιοτέλειας και αγάπης για τον τόπο του, προχώρησε σε μια μνημειώδη δωρεά προς τον Δήμο Ανωγείων.

Το Περιεχόμενο της Δωρεάς

Μέσω του «Ιδρύματος Γεωργίου και Αμαλίας Σμπώκου», παραχώρησε στο χωριό:

• Μια σπάνια συλλογή περισσότερων από 1.500 εξειδικευμένων βιβλίων.
• Το σύνολο του προσωπικού του αρχείου, το οποίο περιλαμβάνει ηχητικές ντοκουμέντα, χειρόγραφα και προφορικές μαρτυρίες.
• Μια πλούσια συλλογή από αυθεντικά λαογραφικά αντικείμενα της καθημερινής και ποιμενικής ζωής των Ανωγείων.
• Τα συγγραφικά δικαιώματα από 20 βιβλία και μελέτες του, ώστε τα έσοδα να επιστρέφουν πάντα στην κοινότητα.

Το Μουσείο ως Ζωντανός Πυρήνας

Η δωρεά αυτή αποτελεί τη μαγιά για τη λειτουργία του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου «Το Παλιό Ανωγειανό Σπίτι». Το μουσείο αυτό δεν σχεδιάστηκε ως ένας νεκρός χώρος έκθεσης αντικειμένων, αλλά ως ένας ζωντανός οργανισμός, ένα σχολείο μνήμης όπου οι νέες γενιές των Ανωγειανών, αλλά και οι χιλιάδες επισκέπτες, μπορούν να έρθουν σε βιωματική επαφή με τον αυθεντικό τρόπο ζωής του Ψηλορείτη, ακριβώς όπως τον οραματίστηκε ο Δάσκαλος.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥ ΔΑΣΚΑΛΟΥ

Ο Γεώργιος Ι. Σμπώκος αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα ολοκληρωμένου πνευματικού και κοινωνικού λειτουργού. Σε όλη του τη ζωή, απέδειξε ότι η πραγματική αγάπη για την πατρίδα και την παράδοση δεν εκφράζεται με στείρες κορώνες, αλλά με καθημερινό, επίμονο και επιστημονικό έργο.

Ως Δάσκαλος, φώτισε τις ψυχές των παιδιών στα δύσκολα μεταπολεμικά χρόνια. Ως Δήμαρχος, αποκατέστησε την υλική υποδομή της παράδοσης, αναστηλώνοντας τα μητάτα του Ψηλορείτη και δίνοντας νέα πνοή στην τοπική οικονομία. Ως Συγγραφέας, διέσωσε την άυλη κληρονομιά των Ανωγείων, προσφέροντας στις επόμενες γενιές έναν ασφαλή πνευματικό οδηγό.

Η παρακαταθήκη του παραμένει ζωντανή στα Ανώγεια, στους στίχους των τραγουδιών που διέσωσε, στις ξερολιθιές της Νίδας που αναστήλωσε και, κυρίως, στη μνήμη ενός ολόκληρου λαού που στο πρόσωπό του αναγνώρισε τον δικό του, αυθεντικό καθοδηγητή. Ο Γεώργιος Ι. Σμπώκος δεν κατέγραψε απλώς την ιστορία των Ανωγείων· έγινε ο ίδιος ένα σημαντικό, λαμπρό κεφάλαιό της.

Πηγές & Βιβλιογραφικές Αναφορές

1. Σμπώκος, Γ. Ι. (1992). Ανώγεια. Η ιστορία μέσα από τα τραγούδια τους. Αθήνα.
2. Σμπώκος, Γ. Ι. (2006). Η γέννηση, οι χαρές και ο θάνατος του Ανωγειανού. Ηράκλειο.
3. Σμπώκος, Γ. Ι. (2010). Στοιχεία από την υλική και πνευματική ζωή των Ανωγειανών. Ρέθυμνο.
4. Σμπώκος, Γ. Ι. (2025). Αναμνήσεις μιας ζωής. Χανιώτικα Νέα (Βιβλιοπαρουσίαση).
5. Αρχείο Δήμου Ανωγείων (1990-1998). Πρακτικά Δημοτικών Συμβουλίων και Αναπτυξιακών Προγραμμάτων.
6. Ιστορικό & Λαογραφικό Μουσείο «Το Παλιό Ανωγειανό Σπίτι» – Κατάλογος Δωρεάς Ιδρύματος Γεωργίου & Αμαλίας Σμπώκου.

«Αυτό το άρθρο γράφτηκε από την Εύα Λαδιά με τη δημιουργική και ερευνητική συνδρομή τεχνητής νοημοσύνης.»

The post ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΣΜΠΩΚΟΣ: Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ, Ο ΔΗΜΑΡΧΟΣ, Ο ΘΕΜΑΤΟΦΥΛΑΚΑΣ ΤΗΣ ΑΝΩΓΕΙΑΝΗΣ ΜΝΗΜΗΣ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Η ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας είναι γεμάτη από προσωπικότητες που συνέδεσαν το όνομά τους με μεγάλους πολιτικούς αγώνες, ιδεολογικές συγκρούσεις και ιστορικές ανατροπές. Λίγες όμως είναι οι περιπτώσεις εκείνες των ανθρώπων που κατάφεραν να μετουσιώσουν το βαρύ τίμημα των αγώνων τους, τις διώξεις, τις εξορίες και την παρανομία, σε ένα εφαρμοσμένο, δημιουργικό και πρωτοπόρο έργο για τον τόπο τους. Ο Γιώργης Κλάδος (1923–2017) υπήρξε αναμφίβολα μια τέτοια μοναδική προσωπικότητα. Εμβληματική μορφή της Αριστεράς, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και του πολιτισμού, διετέλεσε επί σειρά ετών Δήμαρχος Ανωγείων, αφήνοντας πίσω του μια παρακαταθήκη που ξεπέρασε κατά πολύ τα γεωγραφικά όρια της Κρήτης και αναγνωρίστηκε σε πανελλαδικό επίπεδο ως ένα διαρκές πρότυπο κοινωνικής και οικονομικής ανασυγκρότησης.

Τα πρώτα χρόνια και η σφυρηλάτηση της συνείδησης στα Ανώγεια

Γεννημένος το 1923 στα Ανώγεια της Κρήτης, ένα χωριό με βαθιές αγωνιστικές παραδόσεις, ο Γιώργης Κλάδος μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και η κοινωνική αλληλεγγύη δεν ήταν θεωρητικές έννοιες, αλλά καθημερινή πράξη επιβίωσης. Ήταν γιος του Γιάννη Κλάδου, ενός ανθρώπου με έντονη συμμετοχή στους κοινωνικούς αγώνες της εποχής και μετέπειτα μαχητή στη Μάχη της Κρήτης. Από τα παιδικά του χρόνια, ο Γιώργης ήρθε σε επαφή με τις σκληρές συνθήκες της ορεινής ζωής, αλλά και με το ανυπότακτο πνεύμα των συγχωριανών του. Τα Ανώγεια, χτισμένα στις πλαγιές του Ψηλορείτη, είχαν υποστεί ιστορικά πολλαπλές καταστροφές, γεγονός που είχε διαμορφώσει στους κατοίκους τους μια σπάνια ανθεκτικότητα και έναν ισχυρό κοινοτικό δεσμό.

Η εκπαιδευτική του πορεία ξεκίνησε με τις καλύτερες προοπτικές, καθώς έδειχνε από νωρίς μεγάλη έφεση στα γράμματα και την πνευματική αναζήτηση. Ωστόσο, η ενηλικίωσή του συνέπεσε με μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της παγκόσμιας και της ελληνικής ιστορίας: την έκρηξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και την επακόλουθη ναζιστική κατοχή της Ελλάδας. Οι προσωπικές του φιλοδοξίες για σπουδές μπήκαν αναγκαστικά σε δεύτερη μοίρα, καθώς το χρέος προς την πατρίδα και τις ιδέες του τον κάλεσε στην πρώτη γραμμή του καθήκοντος.

Η Αντίσταση στην Κατοχή και η δράση με την ΕΠΟΝ

Η αγωνιστική πορεία του Γιώργη Κλάδου ξεκίνησε σε ηλικία μόλις 17 ετών, όταν συμμετείχε ενεργά στη Μάχη της Κρήτης το 1941, μια από τις πιο επικές σελίδες της αντιφασιστικής αντίστασης. Η ωμότητα του κατακτητή και το παράδειγμα των μεγαλυτέρων τον ώθησαν να ενταχθεί γρήγορα στο οργανωμένο αντιστασιακό κίνημα. Αρχικά έδρασε ως ανέντακτος αγωνιστής, αλλά σύντομα η ιδεολογική του συγκρότηση τον οδήγησε στις τάξεις του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ).

Αναγνωρίζοντας τις οργανωτικές και ηγετικές του ικανότητες, το κίνημα του εμπιστεύτηκε τη θέση του Γραμματέα της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΠΟΝ) στην περιοχή, ενώ παράλληλα αναδείχθηκε μέλος της Νομαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ Ρεθύμνης. Η δράση του κατά τη διάρκεια της Κατοχής ήταν πολυσχιδής και εξαιρετικά επικίνδυνη. Συμμετείχε στην οργάνωση δικτύων για τη φυγάδευση Ελλήνων αγωνιστών, καθώς και Συμμάχων (Βρετανών, Νεοζηλανδών και Αυστραλών) στρατιωτών προς τη Μέση Ανατολή.

Παράλληλα, ο Κλάδος αντιλαμβανόταν τον αγώνα όχι μόνο με στρατιωτικούς όρους αλλά και με όρους ενημέρωσης και ιδεολογικής αφύπνισης. Πρωτοστάτησε στη λειτουργία παράνομου ραδιοφώνου στον Ψηλορείτη και στην έκδοση ενημερωτικού δελτίου ειδήσεων, σπάζοντας το τείχος της γερμανικής λογοκρισίας και μεταφέροντας στους αποκλεισμένους κατοίκους τα νέα από τα μέτωπα του πολέμου.

Μια από τις πιο κορυφαίες και ριψοκίνδυνες ενέργειες στις οποίες συμμετείχε ήταν η αρπαγή του οπλισμού της Υποδιοίκησης Χωροφυλακής Ανωγείων. Τα όπλα αυτά χρησιμοποιήθηκαν άμεσα για την εξουδετέρωση γερμανικού αποσπάσματος και οδήγησαν στην επιτυχή απελευθέρωση 95 γυναικών ομήρων από τα Ανώγεια, τις οποίες οι ναζί σκόπευαν να χρησιμοποιήσουν ως αντίποινα ή για καταναγκαστικά έργα. Αυτή η πράξη θάρρους σφράγισε τη σχέση του με την τοπική κοινωνία, η οποία έβλεπε στο πρόσωπό του έναν πραγματικό προστάτη και ηγέτη.

Η μεταεμφυλιακή περίοδος, οι πολιτικές διώξεις και το τίμημα της εξορίας

Με τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Ελλάδα αντί να γνωρίσει την ειρήνη και την ανασυγκρότηση, βυθίστηκε στη δίνη του Εμφυλίου Πολέμου. Για τους ανθρώπους της Αριστεράς και του ΕΑΜικού κινήματος, η απελευθέρωση δεν έφερε τη δικαίωση, αλλά ένα νέο, εξίσου σκληρό κύμα διώξεων από το επίσημο κράτος και τις παρακρατικές οργανώσεις. Ο Γιώργης Κλάδος βρέθηκε αμέσως στο στόχαστρο των αρχών λόγω των ιδεών του.

Για να αποφύγει τη σύλληψη και τις αυθαίρετες εκτελέσεις που μάστιζαν την ύπαιθρο της Κρήτης, αναγκάστηκε να καταφύγει ξανά στα γνώριμα λημέρια του Ψηλορείτη, ζώντας για ένα διάστημα ως καταδιωκόμενος στο βουνό. Αυτή η περίοδος ανέκοψε οριστικά και την ακαδημαϊκή του πορεία. Αν και είχε καταφέρει να εγγραφεί αρχικά στην Ιατρική και στη συνέχεια στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, οι ιστορικές συνθήκες και οι συνεχείς καταδιώξεις δεν του επέτρεψαν ποτέ να καθίσει στα φοιτητικά έδρανα και να ολοκληρώσει τις σπουδές του.

Η σύλληψή του ήταν τελικά αναπόφευκτη. Το τίμημα της πολιτικής του ταυτότητας μεταφράστηκε σε συνολικά επτάμισι χρόνια σκληρής εξορίας και φυλάκισης. Ο Κλάδος εκτοπίστηκε σε μερικούς από τους πιο διαβόητους τόπους μαρτυρίου της νεότερης Ελλάδας: στην Ικαρία, στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη. Εκεί, παρά τις σωματικές και ψυχολογικές δοκιμασίες, τις στερήσεις και τις προσπάθειες κάμψης του ηθικού του, παρέμεινε αλύγιστος. Η παραμονή του στα στρατόπεδα εξορίας, αντί να τον γεμίσει με μίσος ή διάθεση για εκδίκηση, λειτούργησε ως ένα μεγάλο σχολείο ανθρωπισμού και πολιτικής ωρίμανσης. Εκεί συνδέθηκε με άλλους σπουδαίους διανοούμενους και αγωνιστές της Αριστεράς, αναπτύσσοντας μια βαθιά κατανόηση για την ανάγκη κοινωνικής δικαιοσύνης και δημοκρατίας.

Η περίοδος της Δικτατορίας: Πέντε χρόνια στην παρανομία

Η σχετική πολιτική ομαλότητα της δεκαετίας του 1960 διακόπηκε βίαια στις 21 Απριλίου 1967 με το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών. Για έναν άνθρωπο με το ιστορικό του Γιώργη Κλάδου, η επιβολή της Χούντας σήμαινε άμεσο κίνδυνο σύλληψης και νέου εκτοπισμού. Αντιδρώντας ακαριαία, πέρασε αμέσως στην παρανομία, αποφεύγοντας τα δίχτυα της Ασφάλειας.

Η περίοδος της αντιδικτατορικής του δράσης κράτησε πέντε ολόκληρα χρόνια, κατά τα οποία έζησε κρυβόμενος, αλλά παραμένοντας πολιτικά ενεργός. Οργάνωσε πυρήνες αντίστασης στην Κρήτη και προσπάθησε να κρατήσει ζωντανό το φρόνημα των πολιτών ενάντια στο αυταρχικό καθεστώς. Μέσα σε συνθήκες απόλυτης μυστικότητας, ανέλαβε την έκδοση και την κρυφή κυκλοφορία της πολυγραφημένης παράνομης εφημερίδας «ΞΑΣΤΕΡΙΑ». Η εφημερίδα αυτή αποτελούσε μια φωνή ελευθερίας μέσα στο σκοτάδι της λογοκρισίας, ενημερώνοντας για τις διεθνείς αντιδράσεις κατά της Χούντας και τις εγχώριες αντιστασιακές ενέργειες.

Ο Κλάδος σχεδίαζε μάλιστα τη δημιουργία ενός μυστικού, μόνιμου παράνομου τυπογραφείου στα Ανώγεια, προκειμένου να αναβαθμίσει την ποιότητα και την εμβέλεια του αντιδικτατορικού τύπου στην Κρήτη. Αν και το εγχείρημα αυτό τελικά δεν ολοκληρώθηκε λόγω των ανυπέρβλητων τεχνικών δυσκολιών και των συνεχών ελέγχων των αρχών, η προσπάθεια και μόνο αποδεικνύει την εφευρετικότητα και το ακατάβλητο θάρρος του.

Η Μεταπολίτευση και το Αναπτυξιακό Θαύμα των Ανωγείων

Με την πτώση της Δικτατορίας το 1974 και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, η Ελλάδα εισήλθε σε μια νέα εποχή. Ο Γιώργης Κλάδος, έχοντας πλέον κερδίσει τον σεβασμό ολόκληρης της τοπικής κοινωνίας για την καθαρότητα και τη σταθερότητα της διαδρομής του, αποφάσισε να διοχετεύσει όλη του την ενέργεια στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Εξελέγη Δήμαρχος Ανωγείων, μια θέση την οποία υπηρέτησε επί σειρά ετών, μεταμορφώνοντας ριζικά τον τόπο του.

Όταν ανέλαβε τα καθήκοντά του, τα Ανώγεια, όπως και τα περισσότερα ορεινά χωριά της Ελλάδας, αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα υποδομών, απομόνωσης και έντονης μετανάστευσης προς τα αστικά κέντρα και το εξωτερικό. Ο Κλάδος αρνήθηκε να περιοριστεί στον παραδοσιακό ρόλο του δημάρχου-διαχειριστή που περίμενε παθητικά τις κρατικές επιχορηγήσεις. Ανέπτυξε ένα ριζοσπαστικό, ολοκληρωμένο επιστημονικό σχέδιο για την οικονομική αυτάρκεια και την ολόπλευρη ανάπτυξη της ορεινής κοινότητας.

Το όραμά του βασίστηκε στην ιδέα ότι η ορεινή οικονομία μπορεί να είναι βιώσιμη αν συνδυάσει σωστά τους παραδοσιακούς πόρους (κτηνοτροφία, χειροτεχνία) με σύγχρονες μεθόδους οργάνωσης, τον τουρισμό και, κυρίως, τον πολιτισμό. Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματά του ήταν η ίδρυση της Αναπτυξιακής Εταιρείας της Κεντρικής Κρήτης (ΑΚΟΜΜ – Ψηλορείτης). Υπήρξε ο πρωτεργάτης αυτής της πρωτοπόρας διαδημοτικής συνεργασίας, η οποία ένωσε διαφορετικές κοινότητες της περιοχής του Μυλοποτάμου. Μέσω του ΑΚΟΜΜ, ο Δήμος Ανωγείων κατάφερε να παρακάμψει την κεντρική κρατική γραφειοκρατία, να συνδεθεί απευθείας με ευρωπαϊκά προγράμματα και να εξασφαλίσει σημαντικούς πόρους για έργα υποδομής, οδοποιίας, ύδρευσης και προστασίας του περιβάλλοντος.

Παράλληλα, έθεσε τις βάσεις για αυτό που σήμερα ονομάζουμε κυκλική οικονομία. Πίστευε ότι τίποτα δεν πρέπει να πηγαίνει χαμένο σε μια κλειστή ορεινή κοινωνία και ότι η διαχείριση των πόρων πρέπει να γίνεται με σεβασμό στο οικοσύστημα. Με δικές του ενέργειες προωθήθηκε η δημιουργία και η ανάδειξη του Φυσικού Πάρκου Ψηλορείτη, το οποίο αργότερα εντάχθηκε στο δίκτυο των Παγκόσμιων Γεωπάρκων της UNESCO. Προς τιμήν της ανεκτίμητης προσφοράς του, η κεντρική αίθουσα εκδηλώσεων στο Κέντρο Ενημέρωσης του Γεωπάρκου φέρει σήμερα το όνομά του.

Το Πολιτιστικό Θαύμα: Η συνεργασία με τον Μάνο Χατζιδάκι

Αν η οικονομική και υποδομική ανασυγκρότηση των Ανωγείων αποτέλεσε το σώμα του έργου του Γιώργη Κλάδου, ο πολιτισμός υπήρξε αναμφίβολα η ψυχή του. Ο Κλάδος πίστευε βαθιά ότι δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική οικονομική ανάπτυξη χωρίς πνευματική καλλιέργεια και χωρίς την ανάδειξη της τοπικής ταυτότητας. Με αυτή την πεποίθηση, οργάνωσε στα Ανώγεια την πρώτη σειρά συστηματικών δημοτικών πολιτιστικών εκδηλώσεων στην Ελλάδα, ανοίγοντας τον δρόμο για αυτό που αργότερα έγινε θεσμός σε όλη τη χώρα.

Η κορυφαία στιγμή αυτής της πολιτιστικής στρατηγικής γράφτηκε το καλοκαίρι του 1979, μέσα από μια ιστορική και ανατρεπτική συνάντηση. Ο Γιώργης Κλάδος ταξίδεψε στην Αθήνα και επισκέφθηκε στο σπίτι του τον σπουδαίο συνθέτη Μάνο Χατζιδάκι, ο οποίος τότε διατελούσε διευθυντής του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Ο Κλάδος, με την αφοπλιστική ειλικρίνεια και το ήθος που τον διέκρινε, εξήγησε στον Χατζιδάκι ότι διηύθυνε ένα φτωχό, ορεινό χωριό της Κρήτης, ότι είχε συγκεντρώσει ένα μικρό ποσό στο δημοτικό ταμείο για τον πολιτισμό και ότι του τα εμπιστευόταν για να δημιουργήσει κάτι ξεχωριστό. Υποσχέθηκε μάλιστα ότι, παρά την έλλειψη ξενοδοχειακών υποδομών, οι Ανωγειανοί θα άνοιγαν τα σπίτια τους για να φιλοξενήσουν τους καλλιτέχνες.

Γοητευμένος από την προσωπικότητα του «δημάρχου που δεν ήθελε να γίνει Υπουργός Πολιτισμού», ο Χατζιδάκις αποδέχθηκε την πρόσκληση. Έτσι γεννήθηκαν οι «Μουσικές Γιορτές Ανωγείων», μια διοργάνωση που έμεινε στην ιστορία ως «Η Άνοδος των Ανωγείων». Τον Ιούλιο του 1979, το ορεινό χωριό του Ψηλορείτη μετατράπηκε στο επίκεντρο του ελληνικού πολιτισμού. Κορυφαίοι δημιουργοί, όπως ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Θάνος Μικρούτσικος και ο Μίμης Πλέσσας, βρέθηκαν στα Ανώγεια, παρουσιάζοντας το έργο τους δίπλα στους ντόπιους λυράρηδες και τραγουδιστές.

Η διοργάνωση αυτή πέτυχε μια σπάνια και μοναδική ώσμωση ανάμεσα στη λόγια, πρωτοποριακή τέχνη της Αθήνας και τη γνήσια, ζωντανή λαϊκή παράδοση της Κρήτης. Το πείραμα των Ανωγείων απέδειξε πανελλαδικά ότι η επαρχία δεν είναι καταδικασμένη στην πολιτιστική υποβάθμιση ή στην παθητική κατανάλωση φθηνού θεάματος, αλλά μπορεί να αποτελέσει πεδίο παραγωγής υψηλής κουλτούρας. Η επιτυχία αυτή άλλαξε τη νοοτροπία της πολιτικής για τον πολιτισμό στην Ελλάδα και αποτέλεσε τον οδηγό για τα μετέπειτα μεγάλα περιφερειακά φεστιβάλ.

Κοινωνική Δικαιοσύνη και η Χειραφέτηση των Γυναικών

Μια άλλη, εξαιρετικά προοδευτική πτυχή του έργου του Γιώργη Κλάδου αφορούσε την κοινωνική δομή των Ανωγείων και τη θέση της γυναίκας σε μια παραδοσιακά πατριαρχική κοινωνία. Ο Κλάδος αντιλαμβανόταν ότι η ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι ολοκληρωμένη αν αποκλείει το μισό του πληθυσμού από την οικονομική και κοινωνική ζωή.

Στράφηκε με θέρμη προς τις γυναίκες του χωριού, οι οποίες κατείχαν την παραδοσιακή τέχνη της υφαντικής και της χειροτεχνίας, αλλά τη μετέδιδαν μόνο μέσα στο πλαίσιο του σπιτιού. Τις παρότρυνε και τις βοήθησε να οργανωθούν στους πρώτους Γυναικείους Συνεταιρισμούς. Μέσα από αυτούς τους συνεταιρισμούς, οι γυναίκες των Ανωγείων απέκτησαν για πρώτη φορά δικό τους εισόδημα, οικονομική ανεξαρτησία και λόγο στα κοινά του χωριού. Ταυτόχρονα, η κίνηση αυτή διέσωσε και πρόβαλε σε όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό την πλούσια ανωγειανή υφαντική παράδοση, μετατρέποντάς την σε έναν ισχυρό οικονομικό πυλώνα για τον Δήμο.

Παράλληλα, ο Κλάδος επένδυσε συστηματικά στις κοινωνικές υποδομές. Δημιούργησε σύγχρονα σχολικά κτίρια, παιδικούς σταθμούς για τη στήριξη των εργαζόμενων μητέρων και ενίσχυσε τις δομές πρωτοβάθμιας υγείας. Με τον τρόπο αυτό, κατάφερε να κρατήσει τη νεολαία στον τόπο της, ανακόπτοντας το κύμα της εσωτερικής μετανάστευσης που ερήμωνε την ελληνική ύπαιθρο.

Πανελλαδική Ακτινοβολία και Καθολική Αναγνώριση

Η προσφορά του Γιώργη Κλάδου στην Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν άργησε να αναγνωριστεί σε πανελλαδικό επίπεδο. Σύντομα θεωρήθηκε ένας από τους «πρυτάνεις» του θεσμού. Ο τρόπος με τον οποίο διοικούσε, βασισμένος στη διαφάνεια, τη συμμετοχή των πολιτών και τη διαδημοτική συνεργασία, έγινε αντικείμενο μελέτης από ειδικούς της δημόσιας διοίκησης και πολιτικούς όλων των παρατάξεων.

Αυτό που τον έκανε να ξεχωρίζει ήταν το σπάνιο πολιτικό του ήθος. Παρά το γεγονός ότι είχε υποστεί βαριές διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες από το μετεμφυλιακό κράτος και τη Χούντα, ο Κλάδος δεν επέτρεψε ποτέ στον εαυτό του να λειτουργήσει με αίσθημα εκδίκησης ή ρεβανσισμού. Ήταν ένας άνθρωπος βαθιάς μετριοπάθειας, ευγένειας και συναινετικού πνεύματος. Πίστευε ότι οι πολιτικές ιδεολογίες έχουν αξία μόνο όταν μεταφράζονται σε έργα που βελτιώνουν τη ζωή του απλού ανθρώπου, ανεξάρτητα από τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Αυτή η στάση ζωής του εξασφάλισε τον απόλυτο σεβασμό τόσο των συντρόφων του στην Αριστερά, όσο και των πολιτικών του αντιπάλων.

Η σχέση του με τον πνευματικό κόσμο της χώρας παρέμεινε στενή καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Ομίλου Φίλων του κορυφαίου ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, με τον οποίο μοιραζόταν κοινές αγωνίες για την πορεία της χώρας και του πολιτισμού. Άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών έβλεπαν στο πρόσωπό του έναν ευπατρίδη της πολιτικής, έναν στοχαστή που είχε μετατρέψει την καθημερινή διοίκηση ενός δήμου σε μια μορφή υψηλής, εφαρμοσμένης ποίησης.

Επίλογος και η Αθάνατη Παρακαταθήκη

Ο Γιώργης Κλάδος έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβριο του 2017, σε ηλικία 94 ετών, πλήρης ημερών και έργων. Η είδηση του θανάτου του προκάλεσε συγκίνηση σε ολόκληρη την Ελλάδα, με σύσσωμη την πολιτική, πνευματική και αυτοδιοικητική ηγεσία της χώρας να εκφράζει τον σεβασμό της προς το πρόσωπό του. Κηδεύτηκε με δημοτική δαπάνη, περιβαλλόμενος από την αγάπη της οικογένειάς του και των συγχωριανών του.

Ο επίλογος της διαδρομής του Γιώργη Κλάδου δεν είναι ένας επίλογος λήθης, αλλά μια διαρκής αφετηρία έμπνευσης. Κατάφερε να αποδείξει ότι η πραγματική πολιτική δεν ασκείται μέσα από τις θεωρητικές αναλύσεις των γραφείων, αλλά μέσα από τη ζωντανή επαφή με την κοινωνία και τις ανάγκες της. Πήρε ένα χωριό πληγωμένο από τον πόλεμο, απομονωμένο γεωγραφικά και οικονομικά, και το μετέτρεψε σε ένα φωτεινό παράδειγμα για όλη την Ελλάδα, αποδεικνύοντας ότι το μέγεθος ενός τόπου δεν μετριέται με τα τετραγωνικά του χιλιόμετρα, αλλά με το μέγεθος του οράματος των ανθρώπων που τον διοικούν.

Η παρακαταθήκη του παραμένει ζωντανή και επίκαιρη. Σε μια εποχή όπου η Τοπική Αυτοδιοίκηση και η πολιτική ζωή συχνά εγκλωβίζονται στην τεχνοκρατική διαχείριση και την αποξένωση από τον πολίτη, η πορεία του Γιώργη Κλάδου θυμίζει σε όλους ότι η δημόσια προσφορά απαιτεί ήθος, ανιδιοτέλεια, πίστη στον πολιτισμό και, πάνω από όλα, μια βαθιά, ανυπόκριτη αγάπη για τον άνθρωπο και τον τόπο του. Ο Ψηλορείτης και τα Ανώγεια θα κουβαλούν πάντα τη σφραγίδα του, και η ιστορία της ελληνικής αυτοδιοίκησης θα τον μνημονεύει πάντα ως τον δικό της, αληθινό ποιητή.

«Αυτό το άρθρο γράφτηκε από την Εύα Λαδιά με τη δημιουργική και ερευνητική συνδρομή τεχνητής νοημοσύνης.»

The post Γιώργης Κλάδος: Ο Ποιητής της Τοπικής Αυτοδιοίκησης appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

Η Ιστορική Αναγκαιότητα και η Προσωπικότητα

Υπάρχουν προσωπικότητες στην ιστορία της ελληνικής τοπικής αυτοδιοίκησης που το όνομά τους ταυτίζεται τόσο απόλυτα με έναν τόπο, ώστε να καθίσταται αδύνατος ο διαχωρισμός της ιστορίας της πόλης από τη δική τους βιογραφία. Ο Δημήτρης Αρχοντάκης υπήρξε, αναμφισβήτητα, η κορυφαία τέτοια προσωπικότητα για το Ρέθυμνο. Με μια συνολική δημαρχιακή θητεία που άγγιξε τα 27 έτη, απλωμένη σε διαφορετικές πολιτικές και ιστορικές περιόδους (1968–1974, 1979–1982, και 1991–2006), δεν υπήρξε απλώς ένας διαχειριστής της καθημερινότητας, αλλά ο στρατηγικός σχεδιαστής και οραματιστής που μεταμόρφωσε μια απομονωμένη, επαρχιακή κωμόπολη της μεταπολεμικής Κρήτης σε ένα διεθνές κέντρο γραμμάτων, πολιτισμού και βιώσιμου τουρισμού.

Η περίπτωση του Δημήτρη Αρχοντάκη παρουσιάζει μια μοναδική ιδιαιτερότητα: συνδύαζε την ιδιότητα του βαθιά καλλιεργημένου κλασικού φιλολόγου με εκείνη του επίμονου, ρεαλιστή και αποτελεσματικού τεχνοκράτη της αυτοδιοίκησης. Η παιδεία του, με ρίζες στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και τον Πλάτωνα, δεν ήταν γι’ αυτόν μια θεωρητική ενασχόληση αποκομμένη από την πραγματικότητα, αλλά το ηθικό και πνευματικό θεμέλιο πάνω στο οποίο στήριξε το όραμά του για την πόλη. Πίστευε ότι η πολεοδομική ανασυγκρότηση, η οικονομική ανάπτυξη και η πνευματική καλλιέργεια αποτελούν αδιαίρετα στοιχεία της «πόλεως» με την αριστοτελική έννοια.

Το παρόν εκτενές αφιέρωμα επιχειρεί μια βαθιά ανατομή στη ζωή, το έργο, το συγγραφικό αποτύπωμα και τη συνολική παρακαταθήκη του ανθρώπου που άλλαξε την πορεία του Ρεθύμνου, εξετάζοντας τις προκλήσεις που αντιμετώπισε, τις μεγάλες του νίκες, αλλά και τις ιδεολογικές μάχες που σφράγισαν την εποχή του.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1:

Οι Ρίζες, τα Δύσκολα Παιδικά Χρόνια και η Διαμόρφωση του Χαρακτήρα

1.1 Η Καταγωγή και το Πνεύμα της Κρητικής Υπαίθρου

Ο Δημήτρης Αρχοντάκης γεννήθηκε στις 2 Ιουνίου 1939 στην Ορνέ Αγίου Βασιλείου, ένα μικρό χωριό στους πρόποδες του Κέντρους, στον τόπο καταγωγής της μητέρας του. Ωστόσο, οι πατρικές του ρίζες και τα χρόνια της ανατροφής του ήταν στενά συνδεδεμένα με το Μοναστηράκι Αμαρίου, ένα ιστορικό χωριό της επαρχίας Αμαρίου. Η γέννησή του στην αυγή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σήμαινε ότι τα πρώτα του βιώματα καταγράφηκαν σε ένα περιβάλλον γεμάτο στερήσεις, κινδύνους, αλλά και περίσσιο ηρωισμό.

Ο πατέρας του, Ζαχαρίας Αρχοντάκης, ήταν ένας άνθρωπος της πράξης και του καθήκοντος. Στο μέτωπο της Αλβανίας ανδραγάθησε στο Πού6ντα Νορντ

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, έλαβε ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση και στη Μάχη της Κρήτης. Οι διηγήσεις για την αντίσταση, η διαρκής απειλή των αντιποίνων από τους κατακτητές και η αλληλεγγύη των ανθρώπων της κρητικής υπαίθρου αποτέλεσαν το πρώτο «σχολείο» για τον νεαρό Δημήτρη. Από την οικογένειά του κληρονόμησε μια αυστηρή ηθική πυξίδα, την προσήλωση στην πειθαρχία και μια βαθιά, βιωματική αγάπη για την Κρήτη και τις παραδόσεις της.

1.2 Τα Σχολικά Χρόνια στη Μεταπολεμική Δίνη

Η λήξη του πολέμου και ο επακόλουθος Εμφύλιος άφησαν την ελληνική ύπαιθρο ρημαγμένη. Στο Μοναστηράκι και την ευρύτερη περιοχή του Αμαρίου, η επιβίωση ήταν καθημερινός αγώνας. Παρά τις αντιξοότητες, η έφεση του Δημήτρη Αρχοντάκη προς τη μάθηση έγινε γρήγορα αντιληπτή από τους δασκάλους του. Η οικογένειά του, αναγνωρίζοντας ότι η μόρφωση ήταν το μοναδικό εφόδιο για το μέλλον, πήρε τη μεγάλη απόφαση να στραφεί προς την πόλη.

Το 1949, σε ηλικία 11 ετών, ο Αρχοντάκης εισέρχεται στο ιστορικό Γυμνάσιο Ρεθύμνης. Η μετάβαση από το χωριό στην πόλη του Ρεθύμνου –που τότε ήταν μια μικρή, εσωστρεφής παραθαλάσσια πολίχνη με εμφανή ακόμα τα σημάδια των βομβαρδισμών– ήταν καθοριστική. Στο Γυμνάσιο, ο Αρχοντάκης ευτύχησε να μαθητεύσει δίπλα σε σπουδαίους εκπαιδευτικούς της παλιάς σχολής, οι οποίοι του μετέδωσαν το πάθος για την κλασική παιδεία. Εκεί ανακάλυψε την ομορφιά της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Η ικανότητά του στην αποστήθιση, τη σύνταξη και την κατανόηση των κλασικών κειμένων τον έκανε να ξεχωρίσει γρήγορα μεταξύ των συμμαθητών του. Αποφοίτησε το 1956 με άριστες επιδόσεις, έτοιμος για το επόμενο μεγάλο βήμα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2:

Τα Φοιτητικά Χρόνια στην Αθήνα, η Δημοσιογραφία και η Γερμανία

2.1 Στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο: Η Μύηση στον Πλάτωνα

Το 1956, ο Δημήτρης Αρχοντάκης μετακομίζει στην Αθήνα για να φοιτήσει στο Τμήμα Κλασικής Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η Αθήνα της δεκαετίας του ’50 ήταν ένα καζάνι πνευματικής αναζήτησης και πολιτικών ανακατατάξεων. Στο πανεπιστήμιο, ο Αρχοντάκης εμβαθύνει στη φιλοσοφία, με ιδιαίτερη έμφαση στο έργο του Πλάτωνα. Η πλατωνική θεωρία περί «ιδανικής πολιτείας», η διαλεκτική μέθοδος και η αναζήτηση της αλήθειας μέσα από τον ορθό λόγο διαμόρφωσαν τον πυρήνα της σκέψης του.

Κατά τη διάρκεια των σπουδών του, δεν περιορίστηκε στα στενά ακαδημαϊκά πλαίσια. Παρακολουθούσε τις πνευματικές διεργασίες της πρωτεύουσας, συμμετείχε σε συζητήσεις και ανέπτυξε μια συγκροτημένη ρητορική ικανότητα. Μετά τη λήψη του πτυχίου του, υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία ως έφεδρος αξιωματικός, μια εμπειρία που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τις διοικητικές και οργανωτικές του δεξιότητες.

2.2 Το Πέρασμα από τη Μάχιμη Δημοσιογραφία: Η Εφημερίδα «ΑΚΡΟΠΟΛΗ»

Μια λιγότερο γνωστή, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πτυχή της ζωής του Δημήτρη Αρχοντάκη είναι η ενασχόλησή του με τη μάχιμη δημοσιογραφία. Κατά τη διετία 1965–1966, εργάστηκε ως επαγγελματίας δημοσιογράφος στην ιστορική και μεγάλης κυκλοφορίας αθηναϊκή εφημερίδα «ΑΚΡΟΠΟΛΗ».

Η θητεία του στο πιεστήριο και το ρεπορτάζ της εποχής εκείνης του προσέφερε μοναδικά εφόδια:

• Κατανόηση της Πολιτικής Πραγματικότητας: Ήρθε σε άμεση επαφή με τους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων στην πρωτεύουσα και το πολιτικό παρασκήνιο μιας ταραγμένης περιόδου (Ιουλιανά, αποστασία).
• Οξύτητα Λόγου και Αμεσότητα: Έμαθε να γράφει γρήγορα, συγκροτημένα και με σαφήνεια, δεξιότητα που αποδείχθηκε πολύτιμη αργότερα, όταν ως δήμαρχος έπρεπε να συντάσσει υπομνήματα, να πείθει υπουργούς και να απευθύνεται στους πολίτες.
• Δίκτυο Γνωριμιών: Γνώρισε δημοσιογράφους, εκδότες και πολιτικούς, δημιουργώντας γέφυρες επικοινωνίας με το αθηναϊκό κέντρο, τις οποίες αξιοποίησε μελλοντικά προς όφελος του Ρεθύμνου.

2.3 Μεταπτυχιακές Σπουδές στη Γερμανία

Η δίψα του για περαιτέρω μάθηση τον οδήγησε στα μέσα της δεκαετίας του ’60 στη Δυτική Γερμανία. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ και στο Ινστιτούτο Γκαίτε στο Μόναχο, εστιάζοντας στην κλασική φιλολογία και τη γερμανική φιλοσοφική παράδοση. Η διαμονή του στη Γερμανία τον έφερε σε επαφή με μια άλλη νοοτροπία: την ευρωπαϊκή οργανωτικότητα, την πειθαρχία, τον ορθολογικό πολεοδομικό σχεδιασμό και τη σημασία των υποδομών. Εκεί είδε πώς οι κατεστραμμένες από τον πόλεμο γερμανικές πόλεις ξαναχτίζονταν με βάση σύγχρονα σχέδια, σεβόμενες παράλληλα την ιστορική τους κληρονομιά. Αυτή η εμπειρία αποτέλεσε το «προσχέδιο» για όσα θα εφάρμοζε αργότερα στο Ρέθυμνο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3:

Η Επιστροφή στο Ρέθυμνο και η Φροντιστηριακή Δράση

Το 1967, ο Δημήτρης Αρχοντάκης επιστρέφει οριστικά στο Ρέθυμνο. Παρά τις προοπτικές για μια ακαδημαϊκή καριέρα στην Αθήνα ή το εξωτερικό, επιλέγει συνειδητά τον τόπο του. Ιδρύει ένα κλασικό φιλολογικό φροντιστήριο, το οποίο έμελλε να γράψει ιστορία στην εκπαίδευση της Κρήτης.

Για τις επόμενες δεκαετίες, ο Αρχοντάκης υπήρξε ο «Δάσκαλος» για γενιές Ρεθεμνιωτών. Στο φροντιστήριό του, η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών, των Λατινικών και της Ιστορίας δεν ήταν μια στείρα διαδικασία αποστήθισης κανόνων γραμματικής. Ήταν μια βαθιά μύηση στο πνεύμα των κλασικών κειμένων. Διακρινόταν για την αυστηρότητά του, αλλά και για την ικανότητά του να εμπνέει τους μαθητές του. Πολλοί από τους μετέπειτα επιστήμονες, γιατρούς, δικηγόρους και πολιτικούς του Ρεθύμνου πέρασαν από τα θρανία του, αναγνωρίζοντας στο πρόσωπό του έναν πνευματικό πατέρα. Η φροντιστηριακή του δραστηριότητα του εξασφάλισε όχι μόνο τα προς το ζην, αλλά και μια βαθιά, οργανική σχέση με την κοινωνία του Ρεθύμνου. Γνώριζε κάθε οικογένεια, τα προβλήματά της και τις ελπίδες της για το μέλλον των παιδιών της.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4:

Η Δημαρχιακή Θητεία – Μια 27ετής Πορεία Μεταμορφώσεων

4.1 Η Πρώτη Περίοδος (1968–1974): Οι Βάσεις σε μια Ταραγμένη Εποχή

Το 1968, σε ηλικία μόλις 29 ετών, ο Δημήτρης Αρχοντάκης διορίζεται δήμαρχος Ρεθύμνης από το τότε καθεστώς. Η περίοδος αυτή υπήρξε πολιτικά αμφιλεγόμενη, καθώς η χώρα βρισκόταν υπό το καθεστώς της δικτατορίας. Ωστόσο, ο Αρχοντάκης αντιμετώπισε τη θέση αυτή ως μια θέση εθνικού και τοπικού καθήκοντος για τη διάσωση της πόλης από τον μαρασμό.

Παρά το ανελεύθερο πολιτικό πλαίσιο, ο νεαρός δήμαρχος επέδειξε μια πρωτοφανή οργανωτική δραστηριότητα. Ήταν η περίοδος που το Ρέθυμνο στερούνταν ακόμη και τα βασικά: σύγχρονο δίκτυο ύδρευσης, αποχέτευσης και οδοποιίας. Ο Αρχοντάκης ξεκίνησε να μελετά την πόλη συστηματικά. Το 1971, εξέδωσε ένα μνημειώδες αναπτυξιακό φυλλάδιο-μελέτη, στο οποίο αποτύπωνε με επιστημονική ακρίβεια το μέλλον του Ρεθύμνου για τις επόμενες δεκαετίες. Σε αυτό το κείμενο προβλέπονταν η ανάγκη τουριστικής ανάπτυξης, η προστασία των μνημείων και η ανάγκη ίδρυσης ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Με την πτώση της δικτατορίας το 1974, αποχώρησε από τη θέση του, έχοντας όμως ήδη δείξει δείγματα της διοικητικής του ιδιοφυΐας.

4.2 Η Επιστροφή στη Μεταπολίτευση (1979–1982): Η Μάχη του Πανεπιστημίου

Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας, ο Αρχοντάκης διεκδικεί τον δήμο μέσω της εκλογικής διαδικασίας. Το 1978 εκλέγεται για πρώτη φορά ελεύθερα δήμαρχος, αναλαμβάνοντας καθήκοντα στις αρχές του 1979. Αυτή η τετραετία σημαδεύτηκε από έναν μεγάλο, ιστορικό στόχο: την εδραίωση του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο.

Η κυβέρνηση είχε αποφασίσει τη δημιουργία του Πανεπιστημίου, αλλά η κατανομή των σχολών μεταξύ των πόλεων της Κρήτης προκάλεσε έντονες τοπικιστικές διαμάχες. Ο Αρχοντάκης, βλέποντας μπροστά από την εποχή του, κατάλαβε ότι αν το Ρέθυμνο έχανε το Πανεπιστήμιο, θα καταδικαζόταν σε οικονομικό και πνευματικό θάνατο. Έδωσε μια επική μάχη, ερχόμενος σε σύγκρουση με ισχυρά συμφέροντα άλλων νομών. Με προσωπικές παρεμβάσεις, τεκμηριωμένα υπομνήματα και κινητοποίηση των πολιτών, κατάφερε να εξασφαλίσει τη Φιλοσοφική και την Κοινωνιολογική Σχολή για το Ρέθυμνο. Η παραχώρηση της τεράστιας έκτασης στην περιοχή του Γάλλου για την ανέγερση της πανεπιστημιούπολης ήταν δικό του επίτευγμα, θέτοντας τις βάσεις για το «Ρέθυμνο των Γραμμάτων».

4.3 Η Χρυσή Περίοδος (1991–2006): Η Μεγάλη Ανάπλαση και η Διεθνής Αναγνώριση

Μετά από μια περίοδο αποχής από τον δημαρχιακό θώκο, κατά την οποία αφοσιώθηκε στο φροντιστήριό του, ο Δημήτρης Αρχοντάκης επιστρέφει θριαμβευτικά το 1990, κερδίζοντας τις εκλογές. Θα επανεκλεγεί το 1994, το 1998 και το 2002, συμπληρώνοντας 16 συνεχή έτη στο τιμόνι της πόλης. Αυτή η περίοδος είναι η «χρυσή εποχή» της μεταμόρφωσης του Ρεθύμνου.

Έχοντας πλέον στη διάθεσή του τα ευρωπαϊκά κονδύλια (Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα, ΚΠΣ), ο Αρχοντάκης εφαρμόζει ένα ολιστικό σχέδιο ανάπλασης. Η πόλη μετατρέπεται σε ένα απέραντο εργοτάξιο. Δημιουργείται ο παραλιακός δρόμος με τους φοίνικες, ανακατασκευάζεται το λιμάνι, προχωρά η κατασκευή της μαρίνας, και επεκτείνονται τα δίκτυα βιολογικού καθαρισμού. Το Ρέθυμνο αποκτά υποδομές που ζήλευαν πολύ μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας. Ο Αρχοντάκης διοικεί με σιδηρά πειθαρχία, παρακολουθεί ο ίδιος την εξέλιξη των έργων κάθε πρωί πριν πάει στο γραφείο του, και απαιτεί από τους εργολάβους την απόλυτη τήρηση των προδιαγραφών.Από τα μνημειώδη έργα του το αντιπλημμυρικό

Η αντιπλημμυρική προστασία ήταν το πρακτικό, «αόρατο» έργο που έπρεπε να προηγηθεί για να μπορέσει να σωθεί και να αναπλαστεί η Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου.

Μέχρι τη δεκαετία του 1970, η Παλιά Πόλη αντιμετώπιζε τεράστιο πρόβλημα. Επειδή είναι χτισμένη σε χαμηλό υψόμετρο δίπλα στη θάλασσα και με στενούς δρόμους, κάθε φορά που υπήρχε έντονη νεροποντή, τα νερά από τους γύρω λόφους κατέβαιναν ορμητικά. Το αποτέλεσμα ήταν να πλημμυρίζουν σπίτια, καταστήματα και ιστορικά μνημεία, προκαλώντας τεράστιες υλικές ζημιές και στατική αποδυνάμωση στα παλιά κτίρια.

Ο Δημήτρης Αρχοντάκης αντιμετώπισε το πρόβλημα ριζικά με μια στρατηγική που περιλάμβανε:

• Ολική αντικατάσταση δικτύων: Σκάφτηκε ολόκληρη η Παλιά Πόλη για να περαστούν σύγχρονοι, μεγάλης διατομής αγωγοί ομβρίων υδάτων. Αυτό το έργο διαχώρισε για πρώτη φορά τα ακάθαρτα νερά (αποχέτευση) από τα νερά της βροχής.
• Υπόγειες υποδομές πριν από την επιφάνεια: Αρνήθηκε να κάνει απλές «βιτρίνες» και αναπλάσεις (όπως πλακοστρώσεις) αν δεν θωρακιζόταν πρώτα το υπέδαφος.
• Σύνδεση με τον Βιολογικό Καθαρισμό: Τα αντιπλημμυρικά έργα συνδέθηκαν με το ευρύτερο αποχετευτικό δίκτυο και τον πρωτοποριακό για την εποχή Βιολογικό Καθαρισμό που ίδρυσε, αποτρέποντας τη μόλυνση των ακτών της πόλης.

Αυτό το γιγαντιαίο έργο υποδομής έβαλε οριστικό τέλος στις καταστροφικές πλημμύρες. Μόνο όταν οι κάτοικοι και οι καταστηματάρχες ένιωσαν ασφαλείς ότι οι περιουσίες τους δεν θα βουλιάζουν στο νερό και τη λάσπη κάθε χειμώνα, άρχισαν να επενδύουν, να αναπαλαιώνουν τα κτίρια και να επιστρέφουν στο ιστορικό κέντρο, μετατρέποντάς το στον ζωντανό πυρήνα που είναι σήμερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5:

Οι Τρεις Μεγάλοι Πυλώνες του Έργου του

Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της προσφοράς του Δημήτρη Αρχοντάκη, πρέπει να εξετάσει εις βάθος τους τρεις πυλώνες πάνω στους οποίους οικοδόμησε το σύγχρονο Ρέθυμνο: την Παλιά Πόλη, το Πανεπιστήμιο, και τον Πολιτισμό σε συνδυασμό με τον Τουρισμό.

5.1 Η Διάσωση και Ανάπλαση της Παλιάς Πόλης

Στις δεκαετίες του ’70 και του ’80, η Ελλάδα βίωνε τον πυρετό της «αντιπαροχής». Ιστορικά κέντρα σε όλη τη χώρα κατεδαφίζονταν για να ανεγερθούν άχαρες πολυκατοικίες από μπετόν. Στο Ρέθυμνο, η Παλιά Πόλη (βενετσιάνικης και οθωμανικής περιόδου) θεωρούνταν από πολλούς κατοίκους ως μια «υποβαθμισμένη τρύπα», μια γειτονιά της φτώχειας που έπρεπε να γκρεμιστεί για να εκσυγχρονιστεί η πόλη.

Ο Αρχοντάκης, με τη φιλολογική και ιστορική του συγκρότηση, είδε αυτό που οι άλλοι αδυνατούσαν να δουν: ένα αρχιτεκτονικό και πολιτιστικό διαμάντι ανυπολόγιστης αξίας.

• Η Ανακήρυξη σε Μνημείο: Με δικές του επίμονες ενέργειες προς το Υπουργείο Πολιτισμού, η Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου ανακηρύχθηκε ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Αυτό σήμαινε την απαγόρευση των κατεδαφίσεων και την επιβολή αυστηρών κανόνων στην αρχιτεκτονική των κτιρίων.
• Η Υπογειοποίηση των Δικτύων: Πριν ξεκινήσουν οι επιφανειακές ωραίες αναπλάσεις, ο Αρχοντάκης έκανε κάτι επαναστατικό για την εποχή: ξήλωσε όλους τους δρόμους της Παλιάς Πόλης για να περάσει υπογείως τα δίκτυα αποχέτευσης, όμβριων υδάτων, ύδρευσης και ηλεκτροδότησης.
• Οι Πεζοδρομήσεις: Παρά τις λυσσαλέες αντιδράσεις των καταστηματαρχών και των οδηγών της εποχής, οι οποίοι πίστευαν ότι το κλείσιμο των δρόμων για τα αυτοκίνητα θα κατέστρεφε την αγορά, ο Αρχοντάκης προχώρησε στις πεζοδρομήσεις των κεντρικών καλντεριμιών.
• Το Αποτέλεσμα: Σήμερα, η Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου είναι ένας από τους κορυφαίους τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως, μια ζωντανή οικονομική μηχανή και ένα πρότυπο οικιστικής διαχείρισης. Αυτό οφείλεται αποκλειστικά στο πείσμα και το όραμα του Δημήτρη Αρχοντάκη.

5.2 Το Πανεπιστήμιο Κρήτης ως Πνευματικός και Οικονομικός Πνεύμονας

Όπως αναφέρθηκε, η εγκατάσταση των Σχολών του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο υπήρξε προϊόν σκληρού αγώνα. Ο Αρχοντάκης δεν σταμάτησε στην εξασφάλιση των σχολών, αλλά εργάστηκε ακατάπαυστα για την ενσωμάτωση του Πανεπιστημίου στον ιστό της πόλης.

Η παρουσία χιλιάδων φοιτητών άλλαξε ριζικά το δημογραφικό και πολιτιστικό προφίλ του Ρεθύμνου. Η πόλη απέκτησε μια κοσμοπολίτικη αύρα, οι βιβλιοθήκες, τα βιβλιοπωλεία, τα καφέ και οι χώροι τέχνης πολλαπλασιάστηκαν. Παράλληλα, η οικονομία του Ρεθύμνου απέκτησε μια δεύτερη, σταθερή πηγή εισοδήματος κατά τους χειμερινούς μήνες, εξισορροπώντας την εποχικότητα του τουρισμού. Ο Αρχοντάκης έβλεπε το Πανεπιστήμιο ως τον φυσικό σύμμαχο του Δήμου στην παραγωγή πολιτισμού και γνώσης, καθιερώνοντας κοινές δράσεις, συνέδρια και ερευνητικά προγράμματα.

5.3 Πολιτιστική Αναγέννηση: Το Αναγεννησιακό Φεστιβάλ και το Καρναβάλι

Για τον Δημήτρη Αρχοντάκη, ο πολιτισμός δεν ήταν μια πολυτέλεια για λίγους, αλλά η ίδια η ψυχή της πόλης και το πιο ισχυρό της συγκριτικό πλεονέκτημα.

• Δέχτηκε να δώσει συνέχεια στο Αναγεννησιακό Φεστιβάλ αν και δεν ασχολειτο με έργα που δεν επινόησε ο ίδιος Αναγνώρισε τη λαϊκή δυναμική των καρναβαλικών εκδηλώσεων που είχαν ρίζες στις αρχές του 20ού αιώνα και υπό την αιγίδα του Δήμου, το Καρναβάλι οργανώθηκε σε επαγγελματικά πρότυπα, ενισχύθηκε οικονομικά και θεσμικά, με αποτέλεσμα να εξελιχθεί στο μεγαλύτερο καρναβάλι της Κρήτης και ένα από τα σημαντικότερα της Ελλάδας, προσελκύοντας κάθε χρόνο δεκάδες χιλιάδες επισκέπτες και τονώνοντας την τοπική οικονομία σε μια «νεκρή» τουριστικά περίοδο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6:

Το Συγγραφικό, Μεταφραστικό και Γλωσσολογικό Έργο

Πίσω από τον δυναμικό δήμαρχο, κρυβόταν πάντα ο μοναχικός μελετητής. Ο Δημήτρης Αρχοντάκης, ακόμη και κατά τις περιόδους της μεγαλύτερης πολιτικής πίεσης, δεν σταμάτησε ποτέ να διαβάζει, να μεταφράζει και να συγγράφει. Το πνευματικό του έργο είναι βαθύ, πολυεπίπεδο και φανερώνει έναν άνθρωπο με σπάνια γλωσσική ευαισθησία.

6.1 Η Ενασχόληση με την Αρχαία Γραμματεία

Η επιστημονική του εξειδίκευση στον Πλάτωνα απέδωσε πλήθος μεταφράσεων και φιλολογικών αναλύσεων. Δεν ενδιαφερόταν για μια απλή, γραμμική μετάφραση των αρχαίων κειμένων, αλλά για την ερμηνευτική τους προσέγγιση. Προσπαθούσε να δείξει πώς οι έννοιες της δικαιοσύνης, της αρετής, της πολιτικής ευθύνης και της αλήθειας, όπως διατυπώθηκαν στην κλασική Αθήνα, παραμένουν ζωντανές και αναγκαίες για τον σύγχρονο άνθρωπο. Πολλά από αυτά τα κείμενα χρησιμοποιήθηκαν ως πανεπιστημιακά βοηθήματα ή δημοσιεύθηκαν σε ειδικά φιλολογικά περιοδικά.

6.2 Η Μελέτη της Κρητικής Διαλέκτου

Ένα από τα μεγάλα πάθη του Αρχοντάκη ήταν η Κρητική Διάλεκτος. Την έβλεπε όχι ως ένα γραφικό ιδίωμα της υπαίθρου, αλλά ως την απευθείας εξέλιξη και επιβίωση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (ιδιαίτερα της δωρικής διαλέκτου) στους αιώνες.

Πραγματοποίησε εκτενείς έρευνες για τις ρίζες των κρητικών λέξεων, τη σύνταξη και τη φωνητική τους. Εξέδωσε μελέτες και βιβλία που αποτελούν πολύτιμα εργαλεία για τους γλωσσολόγους. Στα κείμενά του ανέλυε πώς λέξεις που χρησιμοποιούν οι βοσκοί στον Ψηλορείτη ή στο Κέντρος έχουν τις ρίζες τους στον Όμηρο και τους τραγικούς ποιητές. Η προσπάθειά του αυτή είχε ως στόχο τη διάσωση της γλωσσικής κληρονομιάς της Κρήτης από την ισοπέδωση της σύγχρονης παγκοσμιοποιημένης επικοινωνίας.

6.3 «Παρανοήσεις και Παρετυμολογίες» (2020)

Ένα από τα τελευταία του έργα, που εκδόθηκε λίγο πριν τον θάνατό του, ήταν το βιβλίο «Παρανοήσεις και παρετυμολογίες». Σε αυτό το έργο, ο Αρχοντάκης, συνδυάζοντας την τεράστια φιλολογική του σοφία με το λεπτό, σαρκαστικό του χιούμορ, συγκέντρωσε και ανέλυσε λέξεις και εκφράσεις που χρησιμοποιούνται λανθασμένα στην καθημερινότητα. Εξέτασε πώς οι άνθρωποι, από άγνοια ή από προσπάθεια να φανούν πιο μορφωμένοι, παραφθείρουν τη γλώσσα, δημιουργώντας νέες, συχνά αστείες, ετυμολογικές διαδρομές. Το βιβλίο αυτό αγαπήθηκε ιδιαίτερα από το κοινό, καθώς έφερε την επιστήμη της γλωσσολογίας κοντά στον απλό αναγνώστη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7:

Κριτική, Αντιθέσεις και Πολιτικές Συγκρούσεις

Μια προσωπικότητα του μεγέθους του Δημήτρη Αρχοντάκη, που διοίκησε έναν τόπο για σχεδόν τρεις δεκαετίες, ήταν αδύνατο να μην προκαλέσει αντιδράσεις και να μην βρεθεί στο επίκεντρο σκληρών πολιτικών συγκρούσεων. Η ιστορική αντικειμενικότητα επιβάλλει την εξέταση και αυτής της πτυχής.

7.1 Το Ζήτημα της Περιόδου 1968–1974

Η πιο συχνή κριτική που δέχθηκε ο Αρχοντάκης από τους πολιτικούς του αντιπάλους αφορούσε τον διορισμό του ως δήμαρχος κατά την περίοδο της Επταετίας. Σε μια εποχή έντονης πολιτικής πόλωσης, η συμμετοχή του στους μηχανισμούς της περιόδου εκείνης χρησιμοποιήθηκε ως όπλο εναντίον του σε πολλές προεκλογικές αναμετρήσεις της Μεταπολίτευσης. Ο ίδιος απαντούσε πάντα ότι η αυτοδιοίκηση δεν πρέπει να εγκαταλείπεται, και ότι το έργο που επιτελέστηκε τότε για τη διάσωση των βασικών υποδομών της πόλης έγινε με αποκλειστικό γνώμονα το συμφέρον των Ρεθεμνιωτών, μακριά από ιδεολογικές σκοπιμότητες. Το γεγονός ότι ο λαός του Ρεθύμνου τον εξέλεξε επανειλημμένα με μεγάλα ποσοστά στις ελεύθερες μεταπολιτευτικές εκλογές αποδεικνύει ότι η τοπική κοινωνία αξιολόγησε το έργο και την προσφορά του πέρα από τις κομματικές γραμμές.

7.2 Κατηγορίες για Συγκεντρωτισμό

Ο Αρχοντάκης ήταν ένας ηγέτης παλαιάς κοπής, με ισχυρή θέληση και απόλυτη εμπιστοσύνη στην κρίση του. Πολλοί συνεργάτες αλλά και αντίπαλοί του τον κατηγορούσαν για συγκεντρωτισμό. Λέγεται ότι τίποτα δεν γινόταν στον Δήμο χωρίς τη δική του τελική έγκριση – από τη χάραξη ενός μεγάλου δρόμου μέχρι τη θέση ενός κάδου απορριμμάτων. Αυτό το στυλ διοίκησης, αν και εξαιρετικά αποτελεσματικό στην υλοποίηση έργων, συχνά περιόριζε τις πρωτοβουλίες των δημοτικών του συμβούλων και προκαλούσε εσωτερικές τριβές.

7.3 Οι Συγκρούσεις για τις Πεζοδρομήσεις και την Πολεοδομία

Οι μεγάλες αλλαγές απαιτούν ρήξεις. Όταν ο Αρχοντάκης αποφάσισε να απαγορεύσει την κίνηση των οχημάτων στην Παλιά Πόλη, αντιμετώπισε την οργή των εμπόρων, οι οποίοι διοργάνωναν πορείες και διαμαρτυρίες έξω από το δημαρχείο, ισχυριζόμενοι ότι ο δήμαρχος «καταστρέφει τις επιχειρήσεις τους». Αντίστοιχες αντιδράσεις υπήρξαν και κατά την ανάπλαση του παραλιακού μετώπου. Ο Αρχοντάκης, ωστόσο, διέθετε το πολιτικό θάρρος να αντέξει το προσωρινό πολιτικό κόστος, γνωρίζοντας ότι το αποτέλεσμα θα τον δικάρωνε μακροπρόθεσμα. Όπως και έγινε.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8:

Το Ξαφνικό Τέλος και ο Αντίκτυπος του Θανάτου του

8.1 Το Μοιραίο Ατύχημα

Ο Δημήτρης Αρχοντάκης, παρά την αποχώρησή του από την ενεργό πολιτική σκηνή το 2006, παρέμενε ένας άνθρωπος εξαιρετικά δραστήριος, πνευματικά διαυγής και σωματικά εύρωστος. Συνέχιζε να μελετά, να γράφει και να παρεμβαίνει στα κοινά με άρθρα του.

Το τέλος ήρθε αναπάντεχα την άνοιξη του 2021. Κατά τη διάρκεια εργασιών στην εξοχική του κατοικία, ο 82χρονος πρώην δήμαρχος υπέστη ένα σοβαρό ατύχημα, πέφτοντας από σκάλα. Μεταφέρθηκε εσπευσμένα στο Νοσοκομείο Χανίων, όπου υποβλήθηκε σε χειρουργικές επεμβάσεις και νοσηλεύθηκε στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας. Παρά τις προσπάθειες των γιατρών, η κατάσταση της υγείας του παρουσίασε επιπλοκές.

8.2 Η 3η Μαΐου 2021: Το Ρέθυμνο Πενθεί

Στις 3 Μαΐου 2021, ο Δημήτρης Αρχοντάκης άφησε την τελευταία του πνοή. Η είδηση του θανάτου του σκόρπισε βαθιά θλίψη σε ολόκληρη την Κρήτη. Το Ρέθυμνο έχασε τον «πατέρα» του. Η σορός του εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα, και η κηδεία του τελέστηκε με τιμές εν μέσω των περιοριστικών μέτρων της πανδημίας, με πλήθος κόσμου να συγκεντρώνεται για να του απευθύνει το ύστατο χαίρε.

Σύσσωμος ο πολιτικός, ακαδημαϊκός και πνευματικός κόσμος της χώρας εξέδωσε συλλυπητήριες ανακοινώσεις. Το Πανεπιστήμιο Κρήτης, σε ένα συγκινητικό κατευόδιο, αναγνώρισε την ανυπολόγιστη προσφορά του στην ίδρυση του ιδρύματος, τονίζοντας ότι η πανεπιστημιακή κοινότητα θα του είναι αιώνια ευγνώμων. Οι τοπικές εφημερίδες αφιέρωσαν πολυσέλιδα ένθετα στη ζωή και το έργο του, με τίτλους που αντακλούσαν το κοινό αίσθημα: «Έφυγε ο άνθρωπος που έχτισε το σύγχρονο Ρέθυμνο».

Συμπέρασμα:

Η Παρακαταθήκη του Δημήτρη Αρχοντάκη

Αν κάποιος περπατήσει σήμερα στο Ρέθυμνο, από τα πλακόστρωτα σοκάκια της Παλιάς Πόλης και το εντυπωσιακό φρούριο της Φορτέτζας, μέχρι την παραλιακή λεωφόρο με τους φοίνικες και τα αμφιθέατρα της Πανεπιστημιούπολης στου Γάλλου, θα συναντήσει το πνεύμα του Δημήτρη Αρχοντάκη σε κάθε γωνιά.

Η παρακαταθήκη του δεν μετριέται μόνο σε κυβικά μέτρα μπετόν, σε χιλιόμετρα δικτύων ή σε αριθμό φοιτητών. Μετριέται, κυρίως, στην αυτοπεποίθηση που χάρισε στο Ρέθυμνο. Κατάφερε να αποδείξει ότι μια μικρή επαρχιακή πόλη δεν είναι καταδικασμένη στην αφάνεια, αλλά μπορεί, αν διαθέτει σχέδιο, πειθαρχία και όραμα, να μεγαλουργήσει και να γίνει σημείο αναφοράς για όλη την Ευρώπη.

Ο Δημήτρης Αρχοντάκης υπήρξε ο τύπος του «φιλοσόφου άρχοντος» που ονειρευόταν ο Πλάτωνας: ένας άνθρωπος του πνεύματος που έθεσε τη σοφία του στην υπηρεσία της πράξης και της κοινής ωφέλειας. Το έργο του παραμένει ζωντανό, αποτελώντας έναν διαρκή οδηγό και μια βαριά κληρονομιά για τις επόμενες γενιές των πολιτών και των ηγετών του Ρεθύμνου.

Αυτό το άρθρο γράφτηκε από την Εύα Λαδιά με τη δημιουργική και ερευνητική συνδρομή τεχνητής νοημοσύνης

Layout Ειρήνη Βασ. Γρηγοράκη

The post Δημήτρης Αρχοντάκης: Ο Δημιουργός του Σύγχρονου Ρεθύμνου appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Εισαγωγή: Το Ρέθυμνο ως Πολιτιστικό Φαινόμενο και ο Ρόλος της Προσωπικότητας

Το Ρέθυμνο, η ιστορική «πόλη των γραμμάτων και των τεχνών», αποτελεί μια ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα περίπτωση στον ελλαδικό χώρο. Δεν πρόκειται απλώς για ένα γεωγραφικό σημείο με πλούσια αναγεννησιακή αρχιτεκτονική και μακρά ιστορία, αλλά για έναν ζωντανό οργανισμό που τρέφεται, αναπνέει και εξελίσσεται μέσα από την πνευματική παραγωγή. Η πολιτιστική ταυτότητα μιας πόλης, ωστόσο, δεν διαμορφώνεται αυτόματα ούτε αποτελεί νομοτελειακή συνέπεια του ιστορικού της παρελθόντος. Απαιτεί οραματιστές, ανθρώπους που θα συλλάβουν τις ανάγκες της εποχής τους, θα γεφυρώσουν την παράδοση με τον μοντερνισμό και θα αναλώσουν τη ζωή τους στην υπηρεσία του κοινού καλού. Στη σύγχρονη ιστορία του Ρεθύμνου, ο άνθρωπος που ενσάρκωσε αυτό το πρότυπο με τον πλέον απόλυτο, ανιδιοτελή και δημιουργικό τρόπο ήταν ο Βαγγέλης Στεφανάκης.

Ο Βαγγέλης Στεφανάκης υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα, ένας πνευματικός φάρος που φώτισε το Ρέθυμνο κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα και τις αρχές του 21ου. Μαθηματικός στο επάγγελμα, εκλεγμένος Δημοτικός Σύμβουλος και Αντιδήμαρχος Πολιτισμού στην πράξη, κατάφερε να συνδυάσει δύο κόσμους που συχνά θεωρούνται ασύμβατοι: την αυστηρή, ορθολογική σκέψη των θετικών επιστημών και την άκρατη, συναισθηματική ευαισθησία των τεχνών. Το πέρασμά του από τα κοινά άφησε ανεξίτηλο το στίγμα του σε θεσμούς που σήμερα θεωρούνται αυτονόητοι για την Κρήτη, όπως το Αναγεννησιακό Φεστιβάλ, το Ρεθεμνιώτικο Καρναβάλι και η Συμφωνική Ορχήστρα. Η παρούσα εκτενής μελέτη επιχειρεί να φωτίσει κάθε πτυχή της ζωής του, την επιστημονική και καλλιτεχνική του φύση, τη μνημειώδη προσφορά του στους μεγάλους θεσμούς, τη συνεργασία του με κορυφαίους δημιουργούς και, εν τέλει, τη βαθιά σημασία που έχει το όνομά του για τη συλλογική μνήμη του Ρεθύμνου.

1. Τα Πρώτα Χρόνια, η Επιστημονική Ιδιότητα και η Διπλή Φύση του Ανθρώπου

Γεννημένος και μεγαλωμένος στο Ρέθυμνο, ο Βαγγέλης Στεφανάκης κουβαλούσε μέσα του όλα τα αυθεντικά χαρακτηριστικά του κρητικού ψυχισμού: την αγάπη για την ελευθερία, τον βαθύ σεβασμό στην ανθρώπινη επαφή, το χιούμορ και τη ροπή προς τη δημιουργία. Από νεαρή ηλικία έδειξε εξαιρετική κλίση στα μαθηματικά, μια επιστήμη που σπούδασε και υπηρέτησε με συνέπεια. Ως καθηγητής μαθηματικών, δεν μετέδιδε απλώς ξερές εξισώσεις και θεωρήματα στους μαθητές του, αλλά τους δίδασκε τον τρόπο να σκέφτονται δομημένα, να αναλύουν τα προβλήματα και να αναζητούν την κομψότητα στη λύση τους. Αυτή η δομημένη μαθηματική σκέψη αποδείχθηκε το πολυτιμότερο εργαλείο του όταν αργότερα κλήθηκε να διαχειριστεί μεγάλους πολιτιστικούς οργανισμούς και απαιτητικά μπάτζετ.

Ωστόσο, η καρδιά του Στεφανάκη χτυπούσε πάντα στον ρυθμό της τέχνης. Διαθέτοντας μια σπάνια, επιβλητική και μελωδική φωνή, αγαπούσε με πάθος το τραγούδι και τη μουσική. Ήδη από τα νεανικά του χρόνια συμμετείχε ενεργά σε κάθε καλλιτεχνική κίνηση της πόλης. Η συμμετοχή του στο τοπικό παράρτημα των «Μουσικών Νειάτων» δεν ήταν μια τυπική ενασχόληση, αλλά η έκφραση μιας βαθιάς εσωτερικής ανάγκης. Ο Στεφανάκης πίστευε ακράδαντα ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι ολοκληρωμένος αν καλλιεργεί μόνο το μυαλό του και αφήνει την ψυχή του στεγνή. Αυτό το «πάντρεμα» της επιστήμης με την τέχνη ήταν που τον έκανε να ξεχωρίζει: ένας ορθολογιστής διαχειριστής με ψυχή ρομαντικού καλλιτέχνη.

2. Η Μεγάλη Προσφορά στα «Μουσικά Νειάτα» και η Διαμόρφωση Νέας Γενιάς Ακροατών

Το σωματείο «Μουσικά Νειάτα» αποτέλεσε για το Ρέθυμνο έναν από τους πιο κρίσιμους πνεύμονες πολιτισμού κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Σε μια εποχή που η ελληνική επαρχία ήταν αποκλεισμένη από τα μεγάλα καλλιτεχνικά ρεύματα και η πρόσβαση στην κλασική μουσική ήταν προνόμιο ελαχίστων στην Αθήνα, τα «Μουσικά Νειάτα» Ρεθύμνου, με τον Βαγγέλη Στεφανάκη στην πρώτη γραμμή, έκαναν την απόλυτη ανατροπή. Για περίπου τρεις δεκαετίες, ο Στεφανάκης έκανε προσωπική του υπόθεση τη λειτουργία και την εξέλιξη αυτού του θεσμού.

Η Παιδαγωγική Διάσταση των Κυριακάτικων Πρωινών

Η προσφορά του Στεφανάκη στα «Μουσικά Νειάτα» δεν περιοριζόταν στην απλή διοργάνωση συναυλιών. Είχε έναν βαθύτατα παιδευτικό χαρακτήρα. Ο ίδιος πίστευε ότι το κοινό δεν γεννιέται καλλιεργημένο, αλλά διαμορφώνεται. Καθιέρωσε τακτικές μουσικές συναντήσεις τα πρωινά της Κυριακής στο Ωδείο Ρεθύμνης, μετατρέποντας μια βαρετή σχολική ημέρα σε γιορτή πολιτισμού. Πριν από κάθε συναυλία, ο Στεφανάκης έβγαινε μπροστά στο κοινό και με την καθηλωτική του ομιλία εξηγούσε το έργο που θα ακολουθούσε, ανέλυε τη ζωή του συνθέτη και εισήγαγε τους νέους στους κώδικες της κλασικής μουσικής. Με τον τρόπο αυτό, εκπαίδευσε ολόκληρες γενιές Ρεθεμνιώτων, δημιουργώντας ένα κοινό με υψηλά αισθητικά κριτήρια, το οποίο αργότερα αποτέλεσε τη μαγιά για την επιτυχία όλων των μεγάλων θεσμών της πόλης.

Διεθνείς Γέφυρες και η Ανάδειξη Ντόπιων Ταλέντων

Μέσα από το δίκτυο των «Μουσικών Νειάτων», ο Βαγγέλης Στεφανάκης κατάφερε να φέρει στο Ρέθυμνο σπουδαίους σολίστ παγκόσμιου βεληνεκούς, προσφέροντας στους κατοίκους εμπειρίες μοναδικές. Παράλληλα, λειτούργησε ως γέφυρα για τους νέους ντόπιους μουσικούς. Το σωματείο μεσολαβούσε και εξασφάλιζε υποτροφίες και συμμετοχές σε διεθνή σεμινάρια στο εξωτερικό, επιτρέποντας σε ταλαντούχα παιδιά της Κρήτης να σπουδάσουν δίπλα σε κορυφαία σχήματα, όπως η Ευρωπαϊκή Ορχήστρα Νέων. Προσωπικότητες της ελληνικής μουσικής, όπως ο διεθνούς φήμης συνθέτης Γιώργος Κουμεντάκης, ο Μπάμπης Πραματευτάκης και ο Νίκος Μαμαγκάκης, συνδέθηκαν στενά με αυτό το φυτώριο πολιτισμού.

Η Ιστορική Βράβευση από την ΕΡΤ (Οκτώβριος 2000)

Η ανεκτίμητη αυτή προσφορά του Βαγγέλη Στεφανάκη δεν πέρασε απαρατήρητη σε πανελλήνιο επίπεδο. Τον Οκτώβριο του 2000, η Ελληνική Ραδιοφωνία Τηλεόραση (ΕΡΤ) αποφάσισε να τιμήσει επίσημα τον Ρεθεμνιώτη μαθηματικό για το έργο του στα «Μουσικά Νειάτα». Σε μια συγκινητική και πανηγυρική εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα του Ωδείου Ρεθύμνης, παρουσία πλήθους κόσμου και των αρχών του τόπου, ο Στεφανάκης βραβεύτηκε για την τριακονταετή προσφορά του. Η βραδιά εκείνη σφραγίστηκε από ένα ιστορικό ρεσιτάλ πιάνου του κορυφαίου Έλληνα πιανίστα και καλλιτεχνικού διευθυντή Άρη Γαρουφαλή, το οποίο μεταδόθηκε από το κρατικό ραδιόφωνο, στρέφοντας τα βλέμματα όλης της καλλιτεχνικής Ελλάδας στο Ρέθυμνο.

3. Ο «Αρχιτέκτονας» του Αναγεννησιακού Φεστιβάλ Ρεθύμνου (1995–2001)

Το Αναγεννησιακό Φεστιβάλ Ρεθύμνου αποτελεί αναμφίβολα το στολίδι της πολιτιστικής κληρονομιάς της πόλης. Αν και ο θεσμός είχε ξεκινήσει νωρίτερα, η περίοδος από το 1995 έως το 2001, κατά την οποία ο Βαγγέλης Στεφανάκης είχε την απόλυτη ευθύνη της διοργάνωσης, θεωρείται ιστορικά ως η «χρυσή εποχή» του. Ο Στεφανάκης ανέλαβε το φεστιβάλ σε μια μεταβατική φάση και το μεταμόρφωσε ριζικά, δίνοντάς του διεθνή προσανατολισμό και αυστηρά ποιοτικό χαρακτήρα.

Ως υπεύθυνος της διοργάνωσης για μια ολόκληρη επταετία, ο Στεφανάκης εργάστηκε μεθοδικά πάνω σε τρεις άξονες: την καλλιτεχνική αρτιότητα, τη σύνδεση με το ιστορικό περιβάλλον και την επιστημονική τεκμηρίωση. Μετέτρεψε το ενετικό φρούριο της Φορτέτζας, το Ερωφίλη και τις πλατείες της Παλιάς Πόλης σε ζωντανά σκηνικά. Υπό την καθοδήγησή του, το φεστιβάλ φιλοξένησε δεκάδες διεθνή σχήματα αναγεννησιακής μουσικής, θεατρικές παραστάσεις έργων του Κρητικού Θεάτρου (όπως ο «Ερωτόκριτος» και η «Ερωφίλη»), καθώς και πρωτοποριακά συγκροτήματα χορού από όλο τον κόσμο.

Παράλληλα, ο Στεφανάκης επέβαλε την πραγματοποίηση εξειδικευμένων επιστημονικών συνεδρίων και διαλέξεων στο πλαίσιο του φεστιβάλ. Πίστευε ότι το Αναγεννησιακό Φεστιβάλ δεν πρέπει να είναι απλώς ένα θέαμα για τους τουρίστες, αλλά ένας θεσμός που παράγει γνώση και αναδεικνύει την ιστορική αλήθεια για την περίοδο της Βενετοκρατίας στην Κρήτη. Η οργανωτική του δεινότητα και η άρνησή του να κάνει εκπτώσεις στην ποιότητα των μετακλήσεων καθιέρωσαν το φεστιβάλ ως ένα από τα σημαντικότερα θεματικά φεστιβάλ σε ολόκληρη την Ευρώπη.

4. Η Βαθιά και Γόνιμη Συνεργασία με τον Συνθέτη Μπάμπη Πραματευτάκη

Μια από τις πιο όμορφες και παραγωγικές σελίδες της πολιτιστικής ιστορίας του Ρεθύμνου γράφτηκε μέσα από τη στενή σχέση και συνεργασία του Βαγγέλη Στεφανάκη με τον σπουδαίο Ρεθεμνιώτη συνθέτη Μπάμπη Πραματευτάκη. Οι δύο άνδρες δεν συνδέονταν απλώς με φιλία• μοιράζονταν ένα κοινό όραμα για τη μουσική μοίρα του τόπου τους. Ο Πραματευτάκης, έχοντας επιστρέψει από τη Γερμανία γεμάτος γνώσεις και καλλιτεχνικές ανησυχίες, βρήκε στο πρόσωπο του Στεφανάκη τον ιδανικό «συμπαραστάτη και αρωγό», τον άνθρωπο που μπορούσε να κάνει την καλλιτεχνική ιδέα πράξη.

Η Ίδρυση και η Στήριξη της Συμφωνικής Ορχήστρας

Όταν ο Μπάμπη Πραματευτάκης κατέθεσε την πρόταση για τη δημιουργία μιας Συμφωνικής Ορχήστρας στο Ρέθυμνο, πολλοί αντιμετώπισαν το εγχείρημα ως ουτοπικό. Πώς θα μπορούσε μια επαρχιακή πόλη να συντηρήσει ένα τόσο απαιτητικό μουσικό σχήμα; Ο Βαγγέλης Στεφανάκης, ωστόσο, πίστεψε αμέσως στο όραμα. Χρησιμοποιώντας την ιδιότητά του ως Δημοτικός Σύμβουλος και τη διοικητική του επιρροή, «σήκωσε το βάρος» της θεσμικής κάλυψης. Έδωσε σκληρές μάχες στο Δημοτικό Συμβούλιο για να εξασφαλίσει κονδύλια, υποδομές και σταθερή χρηματοδότηση. Η Συμφωνική Ορχήστρα Ρεθύμνου έγινε πραγματικότητα και άνθισε ακριβώς επειδή πίσω από τον μεγάλο συνθέτη υπήρχε ένας στιβαρός διαχειριστής που εξασφάλιζε τους όρους για να δημιουργεί απερίσπαστος.

Το Μνημειώδες Έργο «Κέντρους Εγκώμιο» (1996)

Η κορυφαία στιγμή της καλλιτεχνικής τους συνύπαρξης σημειώθηκε το 1996, με το ανέβασμα του μνημειώδους συμφωνικού έργου του Πραματευτάκη «Κέντρους Εγκώμιο». Το έργο ήταν ένας φόρος τιμής στα τραγικά γεγονότα και το ολοκαύτωμα των χωριών του Κέντρους κατά τη γερμανική κατοχή. Στη μεγαλειώδη αυτή παράσταση, ο Βαγγέλης Στεφανάκης δεν περιορίστηκε στον ρόλο του διοργανωτή, αλλά ανέβηκε στη σκηνή. Ανέλαβε τον ρόλο του αφηγητή και αναγνώστη των ιστορικών κειμένων. Η επιβλητική, βαθιά και γεμάτη συναίσθημα φωνή του συγκλόνισε το κοινό, δένοντας αρμονικά με τις συμφωνικές μελωδίες του Πραματευτάκη και τις ερμηνείες του Χαράλαμπου Γαργανουράκη και της Φερενίκης Βαλαρή. Η συνεργασία τους συνεχίστηκε για χρόνια σε εκδηλώσεις μνήμης (όπως για τη Μάχη της Κρήτης), όπου ο Στεφανάκης ήταν πάντα η «φωνή» των έργων του συνθέτη.

5. Η Θητεία στα Κοινά: Ένας Αντιδήμαρχος Πολιτισμού Πρότυπο

Η ενασχόληση του Βαγγέλη Στεφανάκη με την τοπική αυτοδιοίκηση δεν είχε κίνητρο την πολιτική καριέρα ή την προσωπική προβολή. Ήταν η φυσική προέκταση της επιθυμίας του να προσφέρει στον τόπο του. Εκλέχθηκε Δημοτικός Σύμβουλος και υπηρέτησε ως Αντιδήμαρχος, αναλαμβάνοντας το βαρύ χαρτοφυλάκιο του Πολιτισμού. Η θητεία του μνημονεύεται μέχρι σήμερα ως υπόδειγμα χρηστής διοίκησης και καλλιτεχνικής έξαρσης.

Ως Αντιδήμαρχος, ο Στεφανάκης επέβαλε ένα νέο ήθος στη διαχείριση του πολιτισμού. Αντιμετώπιζε τις τέχνες όχι ως μια πολυτέλεια για λίγους ή ως μια σειρά από επιφανειακά πανηγύρια για την προσέλκυση ψήφων, αλλά ως βασικό κοινωνικό αγαθό και πυλώνα ανάπτυξης της πόλης. Είχε την ικανότητα να βλέπει μακριά: δικτύωσε το Ρέθυμνο με μεγάλα πολιτιστικά κέντρα της Ελλάδας και του εξωτερικού, διεκδίκησε και πέτυχε ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις και θεσμοθέτησε διαδικασίες που προσέφεραν σταθερότητα στους τοπικούς καλλιτεχνικούς φορείς.

Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της πολιτικής του παρουσίας ήταν το πνεύμα συναίνεσης που τον διέκρινε. Σε μια εποχή έντονων πολιτικών παθών και κομματικών αντιπαραθέσεων, ο Βαγγέλης Στεφανάκης κατάφερνε να ενώνει. Στα θέματα του πολιτισμού, οι προτάσεις του γίνονταν σχεδόν πάντα δεκτές με ομόφωνες αποφάσεις από όλες τις παρατάξεις του Δημοτικού Συμβουλίου. Η ειλικρίνειά του, η βαθιά γνώση των θεμάτων και η ανιδιοτέλειά του ενέπνεαν έναν απόλυτο σεβασμό, καθιστώντας τον έναν πολιτικό άνδρα που ξεπερνούσε τα στενά όρια των κομμάτων.

6. Το Ρεθεμνιώτικο Καρναβάλι: Ο Μαθηματικός Νους στην Υπηρεσία του Λαϊκού Πολιτισμού

Αν η κλασική μουσική και το Αναγεννησιακό Φεστιβάλ αντιπροσώπευαν τη «λόγια» πλευρά του Βαγγέλη Στεφανάκη, το Ρεθεμνιώτικο Καρναβάλι ήταν η έκφραση της λαϊκής, αυθεντικής και συμμετοχικής του φύσης. Ο Στεφανάκης υπήρξε ένας από τους κορυφαίους πρωτεργάτες του αναγεννημένου καρναβαλιού της πόλης, από την εποχή ακόμα που οι εκδηλώσεις οργανώνονταν υπό την αιγίδα της Περιηγητικής Λέσχης.

Οι παλαιότεροι καρναβαλιστές θυμούνται με συγκίνηση τον Βαγγέλη Στεφανάκη να περνά ατέλειωτες νύχτες στα καρναβαλικά εργαστήρια, μέσα στις μυρωδιές της κόλλας και του χαρτιού. Ήταν ένας από τους βασικούς τεχνίτες που κατασκεύαζαν τις παραδοσιακές μεγάλες κεφαλές (μπαστούνια) και τα άρματα από χαρτοπολτό. Σε αυτή τη διαδικασία, η μαθηματική του ιδιότητα έβρισκε μια απροσδόκητη αλλά πολύτιμη εφαρμογή. Ο Στεφανάκης χρησιμοποιούσε τον «μαθηματικό του νου» για να υπολογίζει με ακρίβεια τις αναλογίες, τους όγκους, τη στατικότητα και τις διαστάσεις των τεράστιων αυτών κατασκευών, ώστε να είναι ασφαλείς και αισθητικά άρτιες. Δεν ήταν ο θεωρητικός που έδινε εντολές• ήταν ο άνθρωπος που λέρωνε τα χέρια του, που γελούσε, που τραγουδούσε με την παρέα και μετέδιδε το κέφι και το πάθος του σε όλους τους εθελοντές.

7. Η Προσωπική Ζωή, η Οικογένεια και ο Αυθεντικός Κρητικός Ψυχισμός

Πίσω από τον δημόσιο άνδρα και τον πολιτιστικό παράγοντα βρισκόταν ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων στην προσωπική του ζωή, αφοσιωμένος στην οικογένειά του και στους φίλους του. Ο Βαγγέλης Στεφανάκης δημιούργησε μια όμορφη και δεμένη οικογένεια στο Ρέθυμνο, έχοντας στο πλευρό του ως συνοδοιπόρο της ζωής του τη γνωστή και διακεκριμένη συμβολαιογράφο της πόλης, Ιωάννα Παπαδοπετράκη. Η σχέση τους βασιζόταν στην αμοιβαία εκτίμηση και την κοινή αγάπη για την πρόοδο του τόπου τους.

Στην καθημερινότητά του, ο Στεφανάκης ήταν ο ορισμός του «άρχοντα» με την παραδοσιακή έννοια της λέξης. Φιλόξενος, ανοιχτόκαρδος, πάντα έτοιμος να στηρίξει όποιον είχε ανάγκη, αποτελούσε την ψυχή της ρεθεμνιώτικης παρέας. Η παρουσία του σε ένα τραπέζι σήμαινε απαραίτητα καλή συζήτηση, πνευματώδες χιούμορ και, φυσικά, τραγούδι. Αυτή η αυθεντικότητα ήταν που τον έκανε τόσο αγαπητό σε όλα τα κοινωνικά στρώματα της πόλης: από τους ακαδημαϊκούς και τους καλλιτέχνες μέχρι τους απλούς εργάτες και τους μαθητές του.

8. Τι Σημαίνει ο Βαγγέλης Στεφανάκης για το Σύγχρονο Ρέθυμνο: Η Παρακαταθήκη του

Το ερώτημα «τι σημαίνει ο Βαγγέλης Στεφανάκης για το Ρέθυμνο» δεν μπορεί να απαντηθεί με μια απλή παράθεση των τίτλων ή των έργων του. Η σημασία του είναι βαθύτερη και αφορά το DNA της ίδιας της πόλης. Ο Στεφανάκης υπήρξε ο άνθρωπος που πήρε το Ρέθυμνο από την κατάσταση μιας επαρχιακής πόλης με ένδοξο παρελθόν και το μετέτρεψε σε ένα σύγχρονο, ζωντανό πολιτιστικό εργαστήρι με διεθνή ακτινοβολία.

·         Εκπαίδευση των Πολιτών: Δημιούργησε ένα κοινό με υψηλή αισθητική καλλιέργεια, το οποίο έμαθε να απαιτεί την ποιότητα και να στηρίζει τις τέχνες.

·         Ήθος στη Διοίκηση: Απέδειξε ότι η διαχείριση των κοινών μπορεί να γίνεται με απόλυτη διαφάνεια, ανιδιοτέλεια και με μοναδικό γνώμονα το δημόσιο συμφέρον.

·         Αξιοποίηση της Κληρονομιάς: Μετέτρεψε τα ενετικά μνημεία και την Παλιά Πόλη από απλά τουριστικά αξιοθέατα σε ζωντανούς χώρους καλλιτεχνικής δημιουργίας, συνδέοντας το χθες με το σήμερα.

·         Εξωστρέφεια και Δικτύωση: Άνοιξε τους ορίζοντες της πόλης προς την υπόλοιπη Ελλάδα και την Ευρώπη, αποδεικνύοντας ότι η επαρχία μπορεί να παράγει πολιτισμό παγκόσμιου επιπέδου.

Σήμερα, κάθε φορά που ανοίγει η αυλαία του Αναγεννησιακού Φεστιβάλ στο κάστρο της Φορτέτζας, κάθε φορά που η Συμφωνική Ορχήστρα γεμίζει με μελωδίες τις αίθουσες της πόλης και κάθε φορά που οι δρόμοι του Ρεθύμνου πλημμυρίζουν από τα χρώματα και το κέφι του Καρναβαλιού, η παρουσία του Βαγγέλη Στεφανάκη είναι εκεί. Είναι το μέτρο σύγκρισης για κάθε νέα πολιτιστική προσπάθεια, ο πήχης που τέθηκε ψηλά και η υπενθύμιση ότι ο πολιτισμός απαιτεί ψυχή, γνώση και απόλυτη αγάπη για τον άνθρωπο. Το Ρέθυμνο του χρωστά ένα μεγάλο μέρος από το φως του.

«Το αφιέρωμα συντάχθηκε από την Εύα Λαδιά με τη συνδρομή εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης (AI).»

ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΒΑΓΓΕΛΗ ΣΤΕΦΑΝΑΚΗ

ΤΟ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΙΑΚΟ ΦΕΣΤΙΑΛ:

Ιστορική ταυτότητα και η τωρινή αναγκαιότητα

Ιστορικοί λαοί, όπως ο Ελληνικός με μακραίωνη ιστορική φυσιογνωμία, κουβαλάνε ένα έμφορτο
δισάκι παράδοσης και ευθύνης, το οποίο, διατηρούν ως παρακαταθήκη και χρέος, συμπληρώνουν και
παραδίνουν στις γενιές του μέλλοντος τους με περιεχόμενο αυτό που αποκαλούμε πνευματική σοδειά και
πολιτισμό. Το περιεχόμενο αυτό για την πατρίδα μας διαμορφώθηκε μέσα από βιώματα μυθολογικά,
θρησκευτικά, κλιματολογικά ή συγκυρίες ιστορικές και αγώνες για την επιβίωση.
Αρχαίος κόσμος, με τη Διονυσιακή και Απολλώνεια έκφραση ζωής, Βυζαντινός, με την έντονη
εκκλησιαστική και θεολογική καθημερινότητα Μεσαιωνικός, με υιοθέτηση Δυτικών προτύπων και
μπόλιασμα της εγχώριας κουλτούρας και τέλος.
Νεοελληνικός, με τα στίγματα και τα φωτεινά διαλείμματα μιας σκοτεινής δουλείας αλλά και το
ηρωικό πνεύμα της εθνεγερτικής επανάστασης για την ελευθερία, συγκροτούν το σώμα του ελληνικού
μας πολιτισμού με κάποιες τοπικές ιδιαιτερότητες και διαφοροποιήσεις.
Η Κρήτη, όπως και τα Επτάνησα αποτελούν περιπτώσεις μικρής πολιτιστικής διαφοροποίησης σε
σχέση με τη συνολική εθνική πολιτιστική φυσιογνωμία.
Η πιο πάνω αφαιρετική εισαγωγική μπορεί να βοηθήσει τη σκέψη και τον προβληματισμό για τον
καθορισμό του περιεχομένου της σύγχρονης ελληνικής παράδοσης και για τη στάση μας έναντι αυτής.
Κρίσιμο ελληνικής παράδοσης και για τη στάση μας έναντι αυτής.
Κρίσιμο σημείο, κατά την άποψη μας, για την περιγραφή της νεοελληνικής ζωής και την παράδοσή
της είναι ο εντοπισμός των χρονικών σταδίων, των αιώνων κατά τους οποίους ο αρχαίος κόσμος
υποχωρεί μπροστά σε νέες πολιτισμικές συνθέσεις για να χαραχθεί το νεοελληνικό μας πρόσωπο. Για την
Κρήτη όπως σχεδόν και για τον υπόλοιπο κορμό της πατρίδας μας, οι αιώνες 12ος, 13ος και 14ος είναι
εκείνοι κατά την διάρκεια των οποίων μετασχηματίζεται η καθημερινότητά μας, με ό,τι τη συνθέτει, και
διαφαίνεται η νεοελληνική διάσταση του πολιτισμού μας.
Ο παγανισμός των Αρχαίων και η θρησκευτικότητα των Βυζαντινών συντίθεται σε ισορροπία που δεν
αρκείται και την ένταξη σ’ αυτήν Δυτικών στοιχείων.
Στη Δύση από το 14ο αιώνα αρχίζει η λεγόμενη Αναγέννηση, η έξοδος δηλαδή από τον παπικό
σκοταδισμό και το Μεσαιωνικό ζόφο. Στην Ελλάδα, που συνέχιζε την Πολιτιστική της Παράδοση, δεν
υπήρξε Μεσαιωνικός σκοταδισμός. Όμως, η Αναγέννηση της Δύσης μπόλιασε τη δική μας πολιτιστική
έκφραση με αποτέλεσμα να μιλάμε και εδώ για Αναγεννησιακή περίοδο του πολιτισμού μας.
Η περίοδος αυτή συμπίπτει ακριβώς με εκείνη του μετασχηματισμού της βιωτικής μας
καθημερινότητας, της καθιέρωσης της Νεοελληνικής γλώσσας με τη νέα της συνταχτική δομή, και το
ομιλούμενο λεξιλόγιο και της διαμόρφωσης της Νεοελληνικής μας παράδοσης με όλα τα διασωθέντα
προηγούμενα πολιτισμικά μας στοιχεία.
Για το Ρέθυμνο, η χρονική αυτή στιγμή δεν έπαψε ποτέ να είναι ζωντανή μέχρι σήμερα, εφόσον το
Αναγεννησιακό παλιό Ρέθυμνο, χωρίς ουσιαστικές αλλαγές στην οικιστική του υποδομή, φιλοξενεί μέχρι
σήμερα τους συμπολίτες μας, που στην πλειοψηφία τους, είναι απόγονες γενιές της Αναγέννησης.
Να γιατί το σημερινό Ρέθυμνο επέλεξε ως κορυφαία πολιτιστική εκδήλωση την Αναγέννηση εφόσον
αποτελεί την αφετηρία της Νεοελληνική μας πραγματικότητας με συνθετικά στοιχεία όλα τα
προηγούμενα επιβιώσαντα πνευματικά μας κατάλοιπα. Περιττεύει, ίσως, να θυμίσουμε πως τότε η
πολιτεία μας αξιώθηκε να γεννήσει τον Χορτάτζη, τον Μπουνιαλή, τον Τρωίλο, τον Πάντιμο, τα έργα των
οποίων αποτελούν τη βρυσομάνα της νεοελληνικής μας λογοτεχνίας και γλώσσας.
Θα ήταν ανιστόρητο να αδιαφορήσουμε για την Αναγεννησιακή μας περίοδο και να αναζητήσουμε,
μιμούμενοι άλλους, άλλα πνευματικά έργα για τις καλοκαιρινές μας εκδηλώσεις. Άλλωστε, η λοιπή
Ελλάδα, αλλά και αρκετοί ξένοι, αναγνωρίζουν στο Αναγεννησιακό μας Φεστιβάλ την τιμή να έχει
μοναδικό πρόσωπο, όπως εκείνο της Επιδαύρου, που αναβιώνει η Αρχαιοελληνική πνευματική
κληρονομιά.
Με το Αναγεννησιακό μας Φεστιβάλ και την παρουσίαση της Κρητικής Σχολής της λογοτεχνίας μας
και των συγγενών της εκφράσεων από άλλες χώρες, τιμάμε τον εαυτό μας, συντηρούμε την παράδοσή
μας και διδάσκομε το δικό μας πολιτισμό.
Το θέατρο Ερωφίλη είναι ο ιδανικός χώρος για να ακούεται κάθε χρόνο η γλώσσα του Χορτάτζη και
του Κορνάρου και για να τονώσει την περηφάνειά μας και για να μας προβληματίζει δημιουργικά.

Γιατί αυτή η παράδοση δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από πουθενά και μπορεί να δώσει πνευματική
αυτάρκεια για το σήμερα.
Χωρίς να παραγνωρίζουμε τους κλασικούς μας αρχαίους δημιουργούς – άλλωστε στο Αναγεννησιακό
Φεστιβάλ φιλοξενούνται και παραστάσεις αρχαίου δράματος – επιμένουμε με θρησκευτική προσήλωση
στην Αναγεννησιακή έκφραση του πολιτισμού μας, γιατί αποτελεί τη ζωντανή γέφυρα του σήμερα με το
μακρινό χθες, τη συναναστροφή μας με τη φωνή και τη συνείδηση των προγόνων μας, που εξακολουθούν

να είναι παρόντες είτε ως γλωσσικοί δάσκαλοι και σοφοί παιδαγωγοί, μέσα από τα αριστουργήματά τους-
είπε ως τεκτονικοί μαστόροι που αναδεικνύουν και σέβονται τον άνθρωπο και το περιβάλλον.

Ο διάλογός μας με την Κρητική Αναγέννηση, και όχι μόνο, αποτελεί παιδεία και χάλκευση εθνικής
φυσιογνωμίας και το Αναγεννησιακό μας Φεστιβάλ ακτινώνεται ως παιδευτικός φάρος σε καιρούς
χαλεπούς για τον άνθρωπο και την εθνική μας συνείδηση.
Το Αναγεννησιακό μας Φεστιβάλ προσφέρει ψυχ-αγωγεία, στους Ρεθυμνιώτες και στους επισκέπτες
μας, ενώ οι παράλληλες εκδηλώσεις που το διανθίζουν – συναυλίες παραδοσιακής κρητικής μουσικής,
συναυλίες σύγχρονου Ελληνικού τραγουδιού, χοροδράματα, μεσονύχτιες και μεταμεσονύχτιες συναυλίες
κ.λπ. προσδίδουν σ’ αυτό έναν τόνο της διασκέδασης.
Και κάτι ακόμα: όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, ο κόσμος της Κρητικής Αναγέννησης είναι
ανεξάρτητος και παραμένει ως αείζωσα πηγή δημιουργίας, πρόκληση και συνάμα πρόσκληση για έρευνα
και έμπνευση.
«Η Ερωφίλη, η Βοσκοπούλα, ο Ερωτόκριτος, ο Φορτουνάτος, ο Κατζούρμπος, ο Γύπαρης και η
Θυσία του Αβραάμ αποτελούν εθνικά Ευαγγέλια γλώσσας, θυμοσοφίας, ευαισθησίας και ποιητικότητας.
Κάθε δημιουργός τα προσεγγίζει με τους δικούς του κώδικες και έχει κάθε φορά καινούριες συγκινήσεις
να μας καταθέσει. Αυτόν τον πνευματικό και καλλιτεχνικό ρόλο αναπτύσσει το Αναγεννησιακό μας
Φεστιβάλ, αποτελώντας μια καλοκαιρινή όαση στην ξηρασία των ψυχαγωγικών συγχύσεων.»

ΠΗΓΗ: ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ
1-2 ΜΑΪΟΥ 1999

Ο κ. Στεφανάκης ήταν τότε δημοτικός σύμβουλος Ρεθυμνου

The post ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΣΤΕΦΑΝΑΚΗΣ: Ο ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.