ΠΗΓΗ: ΒΙΒΛΙΟ «Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΑΠΠΑ»_ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΡ. ΚΑΣΩΤΑΚΗΣ

The post Οι Κρητικοί τελευταίοι υπερασπιστές του Βυζαντίου appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Στο χωριό μου Βρύσες είχαμε του Γέρο Χατζή την Ευμενία, του Παπά Γεωργάκη την
Ευμενία, του Παυλοκωσταντή την Ευμενία, όμορφη και την έκλεψεν ο Ζαχαρίας
Παπαμιχελάκης. Έκαμαν παιδιά και εγγόνια και υπάρχει σήμερον ακόμη η εγγονή της
Ευμενίας, Ευμενία Παπαμιχελάκη. Έχουμε σήμερα 17 οικογένειες.

Εμμανουήλ Ιωσήφ Φραγκιαδάκης
Χειρουργός – Λογοτέχνης.

εφημερίδα ΒΗΜΑ 1958

The post Ευγενία Βεργίτση: Η πανέμορφη Βρυσανή που έγινε Σουλτάνα appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Ένα έγγραφο με τόπο και ημερομηνία συντάξεως: Ρέθυμνο, 25 Απριλίου 1836,
περιήλθε σχετικά πρόσφατα στην κατοχή μου 1 . Το υπογράφουν δεκατρείς γνωστοί και
άγνωστοι Ρεθεμνιώτες της εποχής εκείνης, οι περισσότεροι από τους οποίους
διαδραμάτισαν πρωτεύοντα ρόλο κατά την Επανάσταση του 1821. Απευθύνεται σε δύο
άλλους Ρεθεμνιώτες που ήσαν εγκατεστημένοι τότε στη Σύρο και αποτελεί μια συνοπτική
έκθεση για την κατάσταση της Ελληνικής Εκπαιδεύσεως στο Ρέθυμνο, μόλις πέντε χρόνια
μετά την λήξη της Επαναστάσεως του 1821 (-1830), στα μέσα περίπου της περιόδου της
Αιγυπτιακής Διοικήσεως στην Κρήτη.
Οι πληροφορίες που παρέχει η επιστολή τούτη αφορούν (α) την στέγαση των δύο
σχολείων (Αλληλοδιδακτικού και Ελληνικού) που λειτουργούσαν τότε στο Ρέθυμνο, (β) την
κατάρτιση και διδακτική ικανότητα των δύο δασκάλων, (γ) το ύψος των μισθών τους, (δ)
τους οικονομικούς πόρους για την αντιμετώπιση των δαπανών λειτουργίας τους, (ε) τα
ποσά εισφοράς των μαθητών και (στ) τις ανάγκες για την λειτουργία του. Επίσης μας δίνει
ονόματα Ρεθεμνιωτών που ανήκαν τότε στην de facto ηγετική ομάδα της «Χριστιανικής»
Κοινότητας της πόλεως.
Οι περισσότερες ειδήσεις που αναφέρονται στην «Έκθεση» αυτή είναι γνωστές από
την εξαιρετική μελέτη του καθηγητή Νικολάου Β. Δρανδάκη με τίτλο: «Ειδήσεις περί των
σχολείων Ρεθύμνης κατά το δεύτερο τέταρτο του 19 ου αιώνος», που δημοσιεύθηκε στο
περιοδικό «Κρητικά Χρονικά» (τόμος Δ΄ 1950 σελ. 21-64) 2 . Οι λίγες, έστω, νέες
συμπληρωματικές ειδήσεις από την επιστολή είναι χρήσιμες γιατί τα γνωστά ιστορικά
στοιχεία για την τόσο σκοτεινή αυτή περίοδο της ζωής στην πόλη του Ρεθύμνου, είναι
ακόμη περιορισμένα, γιαυτό δημοσιεύεται εδώ, με λίγα σχόλια στις υποσημειώσεις.
Το κείμενο του εγγράφου είναι το ακόλουθο: 3

Προς τους Κ. 4 Μ. Ποθητόν 5 και Γ. Καλλέργη 6
Ο Κ. Νικόλαος Χ΄΄ Κωνσταντίνου 7 μας εκοινοποίησεν χθες το εσπέρας την οποίαν
ζητείται παρ’ ημών πληροφορίαν περί της καταστάσεως των της Ρεθύμνης σχολίων, των
Ελληνικών μαθημάτων 8 και της Αλληλοδιδακτικής μαθόδου 9 , διό και κατά χρέος αφού Σας
ευχαριστήσωμεν μετά του φιλοκάλου και φιλομούσου Κ. Βερνάρδου 10 σπεύδομεν να σας
ειδοποιήσωμεν όσα αφορώσι τα σχολία ταύτα.
α΄ Διά Ελληνικόν σχολίον έχομεν την οικίαν της προ πέντε ήδη χρόνων
αποδημησάσης Κοκόνας ποτέ γυνής του Κ. Ευθυμίου 11 , η οποία την αφιέροσεν εις το
σχολίον 12 , διά δε Αλληλοδιδακτικόν την οικίαν του ποτέ Μητροφάνους 13 , πλησίον ταύτης
ηγοράσαμεν και ένα μαγαζή από το Αρκαδιότικον 14 , με σκοπόν αν ποτέ μας χορηγιθούν οι

τρόποι, να το ενόσωμεν και να το αποκαταστήσωμεν κατάληλον της διαλιφθείσης
μεθόδου.
β΄ Ο Διδάσκαλος του Ελληνικού σχολίου 15 είναι της παλαιάς μεθόδου όστις αν και
γνωρίζει ήσως το χρέος του, πλην είναι αμελής και ένεκα τούτου δεν προοδεύουν οι
μαθηταί, διό και είμεθα πολλά δυσαρεστιμένοι, ενώ κοντά εις την επιμελειαν και εις το
ευμέθοδον του διδασκάλου αν υποθέσωμεν αμέλειαν εις τον μαθητήν! Αμελής μαθητής
δεν υπάρχει… ο διά της Αλληλοδιδακτικής μολονότι επιμελής, πλήν ανίδεος του χρέους
του 16 .
γ΄ Οι μισθοί των διδασκάλων είναι του πρώτου γρ: 300 του δε δευτέρου:= 150 κατά
μήνα, πληρωτέοι κατά τριμηνίαν 17 .
δ΄ Οι πόροι αυτών των μισθών εισί, όσοι παίδες είναι εις το Ελληνικόν σχολίο, κοινή
γνώμη αποφασίσαμεν να πληρόνωσι γρ: 30: και όσοι εις το Αλληλοδιδακτικόν γρ: 15: κατά
τριμηνίαν 18. πλην ενώ εις μόνον τους μισθούς κατά τριμηνίαν έπεται (;) να πληρόνομεν γρ:
1350, εκτός άλλα επακόλουθα έξοδα, μόλις συνάζωνται γρ: 800 ως: 850 κατά τριμηνίαν, και
ταύτα μετά πολλού κόπου, αφού δίδωσι και μερικοί πλέον του διορισμένου. Τούτο το
ανοικονόμητον βλέποντες από καιρόν, επροσδιορίσαμεν δια κοινής συγκαταθέσεως και
ένα εις τα χίλια, επάνω εις όλον τον τζοίρον 19 οπού ήθελε κάνει κάθε 20 μαγαζή ήτε
μπαζάζικον 21 ήτε λαδάδικον 22 , πλην πάλιν και με τούτο δεν οικονομείται και εις κάθε
τριμηνίαν, πότε από την εκκλησίαν τα οικονομούμεν 23 και πότε ημείς οι ίδιοι δανίζομεν τα
σχολία, μόνον και μόνον δια να μην τα αφήσωμεν να χαλάσουν, τα οποία διά το μεγάλον
φιλότιμον και φιλόμουσον των κατοίκων εβαστάχθησαν παραδόξως μέχρι της στιγμής,
ακολούθως όμως δεν γνωρίζωμεν το αποβισόμενον διότι οι πολίται μολονότι ζηλοταί της
παιδίας πλην πτοχοί.
ε΄ Παίδες εις τα δύο ταύτα σχολία είναι ικανοί, και όλο ένα συρρέουσι και από τα
χωρία, πλην είναι ικανός αριθμός εξ αυτών όπου δεν πληρόνουσι για την άκραν των
ένδιαν, και πολλοί δεν πληρόνουσι ούτε τα Ίμισι των διορισθέντων, και πολότατοι γονείς,
οπού δεν στέλλωσι τα τέκνα των δια την ένδιαν των 24 , επειδή να πληρώνουσι δεν έχουν
τους τρόπους και να μην πληρόνουσι . δεν τους το συγχωρή το φιλότιμον, και ούτω οι
παίδες χάνωνται.
ς΄ Το Ελληνικόν σχολίον έχει ανάγκην από την απαιτουμένην βιβλιοθήκην 25 , από
λεξικά και λοιπά, το οποίον είναι δι’ όλον στεριμένον. Το διά Αλληλοδιδακτικόν δεν έχει
τίποτες άλλο ειμή τους: 72 πίνακας, του λείπουσι καλιγραφίαι και όσα άλλα αφορώσι την
αυτήν σχολή.
Αυτή είναι Κύριοι! Η ενεστώσα κατάστασις των σχολίων μας, την οποίαν θέτωμεν
ήδη υπ’ όψιν σας, όθεν επειδή έχουμεν αυτού πατριώτας αξίους παρακαλείσθε να
συσκευθήτε μετ’ αυτών, και ιδιαιτέρως μετά του Κ. Βερνάρδου όστις ως άνθρωπος με
παιδίαν και ηδήμων και ως όν ο κοινούν το μοχλόν αυτού του σκοπουμένου κοινοφελούς
καταστήματος, γνωρίζει κάλιστα ότι απαιτήται εις αυτό το κονοφελές έργον τόσον διά την
εκλογήν των διδασκάλων καθώς και δια όσα αφωρούν εις τα τοιαύτα καταστήματα 26 . Όθεν
ποιήσατε ότι το της πατρίδος χρέος Σας υπαγορεύει. Και αφού λάβη την ευκταίαν

αποκατάστασιν, ελπίζωμεν να επαυξινθή βαθμιδών επομένως δια της προθημίας των
πατριωτών.
Ταύτα τα επί του παρόντος και ασπαζόμενοί σας αδελφικώς μένομεν.
Εν Ρεθύμνη την: 25: Απριλίου: 1836 οι πατριώται27 Σας
Ν. Χα(τζή) Κωνστ(αντίνου) 28
Ν. Δάνδολος 29
Γρηγόριος σαουνάτζος 30
Χαρλ. Ασκουτσάκης 31
Μιχαήλ Χιονάκης 32
Γεώργιος Σ. Βλαστός 33
παυλιος πιστάκις 34
Ιωάννης δροσάκις 35
Αντώνιος Α. Μαρουλιανός 36
αναγνοστης φελουτζιδάκης 37
:Ν: λαμπριάκης 38
:Γ: παυλιουδάκης 39
Α. Παλαιολόγος 40 .».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Το έγγραφο, μαζί με άλλα της ίδιας περιόδου, πρόκειται να κατατεθεί στο Τμήμα
Κωδίκων και Χειρογράφων της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης.
2 Οι πιο κάτω παραπομπές στο δημοσίευμα αυτό γίνονται με την ένδειξη:
«Δρανδάκης σελ.…». πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός από την συμβολή στην ιστορία της
εκπαιδεύσεως του νομού Ρεθύμνης και γενικώτερα της Κρήτης, η μελέτη παρέχει πολλά
σημαντικά στοιχεία για την ζωή της πόλεως Ρεθύμνης κατά την περίοδο 1831-1850, όπως
και τα δημοσιεύματα του:
-Αποδεικτικά παρακαταθήκης ιερών σκευών και αμφίων του 1841, πε. «Κρητικά
Χρονικά» τομ. Β (1948) σελ. 203-212 (= Δρανδάκης Αποδεικτικά σελ. ) και
-Εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου: περ. «Κρητική Εστία» τεύχος 9
(Δεκέμβριος 1949) σελ. 17-18 και (συνέχεια) 10 (Ιανουάριος 1950) σελ. 17-18 (= Δρανδάκης
Βιβλιοθήκη σελ.…).
3 Η επιστολή διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Είναι γραμμένη σε δίφυλλο
χαρτί διαστάσεων (σελίδας) 31*21,5 εκ., καλής ποιότητας, στην α’ και β΄ σελίδα. Η γ΄
σελίδα είναι άγραφη και στην δ΄ σελίδα αναγράφεται στο μέσον οι παραλήπτες: «Προς
τους Κ. Μ. Ποθητόν και Γ. Καλέργην, εις Σύραν» με το ίδιο χέρι που έχει γραφεί και το
κείμενο. Στη μία γωνία της ίδιας (δ΄) σελίδας, υπάρχει, με άλλο χέρι, η σημείωση: «Οι
Κύριοι Πατριότα: από Ρέθεμνος την 25: απριλίου 1836 – περιλαβή την 28: απριλίου».
Τηρήθηκε η ορθογραφία του κειμένου.
4 Κ = Κύριος –ον – οι – ους

5 Μανουήλ Ποθητός: Ρεθεμνιώτης, εγκαταστημένος τότε στη Σύρο. Είχε αδελφό
(μικρότερο;) Αλέξανδρο Ποθητό που διατέλεσε κατά διαστήματα γραμματέας του
«Κρητικού Συμβουλίου» (Αύγουστος 1827 – Δεκέμβριος 1830).
6 Γεώργιος Καλλέργης: Μυλοποταμίτης (από το Χουμέρι;) πιθανόν κάτοικος
Ρεθύμνης πριν το 1821, διατέλεσε μέλος της «Προσωρινής Διοικητικής Επιτροπής Κρήτης»
(Αύγουστος 1825 – Ιούλιος 1827) και ανέλαβε διάφορα άλλα πολιτικά και διοικητικά
αξιώματα κατά την Επανάσταση του 1821.
7 Νικόλαος Χατζηκωνσταντίνου: Από την νήσο Ίο, ήλθε στην Κρήτη μάλλον κατά τη
διάρκεια της Επαναστάσεως του 1821. Ανέλαβε διάφορα πολιτικά και διοικητικά αξιώματα.
Παντρεύτηκε τη θυγατέρα του Εμμ. Χιονάκη, ανηψιά του Μιχαήλ Χιονάκη (γλ. Πιο κάτω στη
σημ. 32) και μετά τη λήξη της Επαναστάσεως ήταν έμπορος (υφασμάτων;) στο Ρέθυμνο
όπου πέθανε τον Οκτώβριο του 1858 (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και ίδιου Αποδεικτικά
σελ. 206-207)
8 Ελληνικά Σχολεία ή Κοινά Σχολεία ονομαζόταν γενικά όλα τα σχολεία των
ελληνικών γραμμάτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των Ελληνικών παροικιών του
Εξωτερικού. Λειτουργούσαν με δαπάνες των Ελληνικών Κοινοτήτων (της Τουρκίας και της
Αλλοδαπής). Η ονομασία διατηρήθηκε για διάκριση από τα Αλληλοδιδακτικά σχολεία που
ιδρύθηκαν αργότερα (βλ. σημ. 9) και σήμαινε σχολεία για προχωρημένους μαθητές ή
σχολεία που δεν εφάρμοζαν την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Η ίδια ονομασία καθιερώθηκε
μετά το 1830 για τα σχολεία του πρώτου κύκλου της Μέσης Παιδείας (Ελληνικά Σχολεία ή
Σχολαρχεία).
9 Αλληλοδιδακτικά Σχολεία = δημοτικά σχολεία (στοιχειώδους, κατωτέρας, βασικής
εκπαιδεύσεως) ονομαζόταν τα σχολεία που λειτουργούσαν με το σύστημα της
«αλληλοδιδακτικής» μεθόδου (διδακτική μέθοδος Λάγκαστερ), την οποία δίδαξε στους
Έλληνες δασκάλους πρώτος το 1818 στο Ιάσιο ο Γ. Κλεόβουλος. Τα πρώτα Αλληλοδιδακτικά
Σχολεία στην Κρήτη ιδρύθηκαν τον Σεπτέμβριο του 1820 στο Ρέθυμνο με δάσκαλο τον
Γεώργιο Βάο (ή Μπάο) από την Σίφνο, φιλικό και στα Χανιά με δάσκαλο τον ιεροδιάκονο
Καλλίνικο Γεωργιάδη από την Βέροια, επίσης φιλικό, μαθητές του Κλεόβουλου. Παράλληλα
διατηρήθηκαν τα Ελληνικά Σχολεία που λειτουργούσαν με την παλαιά μέθοδο, στο
Ρέθυμνο με διδάσκαλο (τουλάχιστο από το 1817;) τον ιεροδιάκονο, μετέπειτα Επίσκοπο
Ρεθύμνης, Ιωαννίκιο Λαζαρόπουλο (Λαζαρίδη ή Μεταξά) και στα Χανιά με διδάσκαλο (από
το 1818) τον Νικόλαο Φουράκη (βλ. Κ. Κριτοβουλίδη, Απομνημονεύματα. 1859 σελ. 1-4 και
Στ. Μ. Μανουρά, Η οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας στην Κρήτη. Προμηθεύς τομ. 7/1983
σελ. 350-351).
10 Μανουήλ Βερνάρδος (1777-1856), από το (νέφς) Αμάρι, ανηψιός του επισκόπου
Λάμπης Μεθόδιου Σιλιγάρδου που σκότωσαν οι Τούρκοι στις 9 Ιουλίου 1795. Σπουδαίος
λόγιος στο Ιάσιο πριν το 1821, πρώτος Κρητικός που μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία (1
Σεπτεμβρίου 1818), με σημαντική εθνική δράση πριν, κατά και μετά την Επανάσταση του
1821.
11 Κοκόνα σύζυγος Ευθυμίου: Πρόκειται για την Διαμάντα σύζυγο Ευθυμίου
Δαλαμπέλα (βλ. Δρανδάκη σελ. 41). Το όνομα Κοκόνα ήταν φαίνεται το χαϊδευτικό της, με

το οποίο ήταν γνωστή στο Ρέθυμνο ή αναγράφεται από παραδρομή. Πέθανε το 1831. Ο
Ευθύμιος Δαλαμπέλας ήταν από την επαρχία Μυλοποτάμου, εγκαταστημένος πριν το 1821
στην πόλη. Η Διαμάντα ήταν αδελφή της μητέρας του Επισκόπου Ρεθύμνης Ιωαννίκιου
Λαζαρόπουλου (βλ. πιο πάνω σχετικά στο Σημείωμα αρ.1).
12 Βλ. και Δρανδάκη σελ. 41
13 Μητροφάνης: Άγνωστα τα λοιπά στοιχεία του. Πιθανόν κληρικός (ή
ιερομόναχος).
14 Ακίνητο ιδιοκτησίας της Μονής Αρκαδίου. Πιθανώς στο οικόπεδό του είχε
ανεγερθεί η αίθουσα των «Τριών Ιεραρχών» της πόλεως Ρεθύμνης.
15 Ελληνικό Σχολείο (μέσης εκπαιδεύσεως) μετά τη λήξη (1830) της Επαναστάσεως
λειτούργησε στο Ρέθυμνο το 1835 με ένα διδάσκαλο, μάλλον τον Δημήτριο Βαρούχα που
είναι βέβαιο ότι υπηρετούσε το 1837 (βλ. Δρανδάκη σελ. 35).
16 Αλληλοδιδακτικό Σχολείο επαναλειτούργησε στο Ρέθυμνο το 1834 με
«αλληλοδιδάσκαλο» τον Α. Μακκά που αντικατέστησε το 1837 ο Νικόλαος Σταυράκης (βλ.
Δρανδάκη σελ. 31-32). Η αντικατάσταση ασφαλώς οφειλόταν στα αίτια που αναφέρονται
στην επιστολή.
17 Β. Δρανδάκη σελ. 38
18 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 56
19 Βλ. Δρανδάκη σελ. 59-60 όπου σημειώνεται ότι οι εισφορές άρχισαν το 1834 από
16 εμπόρους. Η πληροφορία έχει μεγάλο ενδιαφέρον και για την τοπική οικονομική
ιστορία, σε συνδυασμό με όσα αναφέρονται για το ποσόν που αντιστοιχεί στο ποσοστό 1%
του κύκλου εργασιών όλων των Ελλήνων εμπόρων (16;) της πόλεως.
20 Η λέξη «κάθε» έχει τεθεί αντί της λέξεως «ένα» που έχει διαγραφεί.
21 Δεν γνωρίζω την λέξη. Ίσως σημαίνει: μπακάλικο
22 Κατάστημα εμπορίας ελαιολάδου. Η λέξη ακούεται στο Ρέθυμνο πολύ συχνά και
σήμερα με την ίδια σημασία.
23 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 60
24 Έτσι και Δρανδάκης σελ. 39-40
25 Πριν το 1821 στην περιφέρεια Ρεθύμνης υπήρχαν βιβλιοθήκες: στην Μονή
Αρκαδίου που είδε το 1700 ο περιηγητής Τουρνεφόρ, το 1730 ο υποπρόξενος της Γαλλίας
στο Ηράκλειο Baume (βλ. Μ. Μανούσακα, Άγνωστα κεφάλαια της παλαιότερης ιστορίας
του Αρκαδίου, Νέα Εστία τεύχ. 944/Νοέμβριος 1966 σελ. 1511-1512, 1516 σημ. 66) το 1779
ο περιηγητής Σαβαρή (βλ. Ν. Ζυγομαλά, Κρητικαί Επιστολαί Σαβαρή, Αθήναι 1845 σελ. 79,
Τιμοθέου Βενέρη, το Αρκάδι διά των αιώνων Αθήναι 1938 σελ. 86) το 1817 ο περιηγητής
Sieber με 500 τόμους βιβλία (βλ. Βενέρη ό.π. σελ. 84-85, Ι. Καλιτσουνάκη Περιηγηταί και
ιστορικοί νεωτέρων χρόνων περί της Κρήτης, Κρητ. Χρονικά 4/1950 σελ. 261, του ίδιου
Επίσκεψις εις το Αρκάδι κατά το 1817, Κρητ. Πρωτοχρονιά 1961 σελ. 224-225) και πιθανόν
στη Μονή Ασωμάτων (βλ. Μ. Μανούσακα όπ. Και Εμμ. Γενεράλι, Η Ι. Μ. Ασωμάτων ΕΕΚΣ
4/1941 σελ. 30-31). Επίσης ιδιωτικές αξιόλογες βιβλιοθήκες είχαν ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης
που διατέλεσε διδάσκαλος στο Ρέθυμνο το 1802-1808 (βλ. Ν. Β. Τωμαδάκη Η εν Κρήτη
Βιβλιοθήκη Ζαχ. Τσιριγιώτη ή Πρακτικίδου, Αμάλθεια τεύχ. 2-1975 σελ. 9-24) και ο Ιωάννης

Λαζαρόπουλος διδάσκαλος στο Ρέθυμνο πριν το 1817 – 1821 που είδε ο περιηγητής Sieber
και ήταν «μία βιβλιοθήκη από μερικές εκατοντάδες των πιο εκλεκτών έργων» (βλ. Γ.
Ζομπανάκη, ο Αυστριακός περιηγητής F.W. Sieber στην Κρήτη, Ε.Ε.Κ.Σ. 2/1939, σελ. 284. Βλ.
και Ν. Β. Δρανδάκη, εκ της βιβλιοθήκης του Μεταξά – Λαζαρίδου, Κρητ. Εστία, τεύχη
9/Δεκεμβρίου 1949 σελ. 17-18 και (συνέχεια) 10/Ιανουαρίου 1950 σελ. 17-18). Η
διαπίστωση της ανάγκης για την δημιουργία σχολικής βιβλιοθήκης στο Ρέθυμνο, που
αναφέρεται στην Έκθεση, είναι αξιοσημείωτη. Ο διδάσκαλος Ιωάννης Λαζαρόπουλος
μετέπειτα, με το όνομα Ιωαννίκιος, Επίσκοπος Ρεθύμνης (1826-1838) και Μητροπολίτης
Ιωαννίνων (1838-1840) δώρησε πολλά βιβλία της βιβλιοθήκης του στην Εκκλησία
(επισκοπή) Ρεθύμνης πριν φύγει για τα Ιωάννινα, που αποτέλεσαν τον πυρήνα της πρώτης
«δημόσιας» βιβλιοθήκης στο Ρέθυμνο και αργότερα φρόντισε για την αποστολή και άλλων
βιβλίων στην ιδιαίτερη Πατρίδα του. Περίπου 15 από τα βιβλία αυτά σώζονται και σήμερα
στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης.
26 Είναι αξιοπρόσεκτη αυτή η περικοπή της Εκθέσεως για την φήμη του Μανουήλ
Βερνάρδου ως εκπαιδευτικού.
27 Από τους 13 που υπογράφουν στο έγγραφο οι 11 είναι Ρεθεμνιώτες (βλ. πιο
κάτω σημ. 29-39) και 2 μη Κρητικοί (βλ. πιο κάτω σημ. 28-40). Από τους 13 οι 8 τουλάχιστο
είναι έμποροι (βλ. Δρανδάκη σελ. 55). Υπήρχαν τότε τουλάχιστο 16 Έλληνες έμποροι στο
Ρέθυμνο (βλ. Δρανδάκη σελ. 60 σημ. 195) μεταξύ των οποίων όσοι αναφέρονται πιο κάτω
(σημ. 28-31 και 34-37), οι Σπυρίδων Χρωμοναστηριανός (τοπικό προσωνύμιο ή επώνυμο
από τοπικό προσωνύμιο), Ιωάννης Αετός (βλ. Δρανδάκης σελ. 55) και Κωνσταντίνος Μ.
Μπολανάκης Έμπορος της «μαληφατούρας» (βλ. Δρανδάκη, Αποδεικτικά σελ. 208). Όλοι
που υπογράφουν στο έγγραφο ανήκαν στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον του τότε
Επισκόπου Ρεθύμνης Ιωαννίκιου και αποτελούσαν, όπως προαναφέρθηκε, στην δεκαετία
1831-1840 την de facto ηγετική ομάδα της Ελληνικής Κοινότητας Ρεθύμνης.
28 Νικόλαος Χατζηκωνσταντίνου: Έμπορος υφασμάτων (βλ. πιο πάνω στη σημ. 7)
29 Νικόλαος Δάνδολος: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1837-1841 (βλ.
Δρανδάκη σελ. 55,52). Είχε δύο γιούς: Ιωάννην και Ευαγγελίναν.
30 Γρηγόριος Σαουνάτσος: Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177).
31 Χαράλαμπος Ασκούτσης: Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σ. 48).
32 Μιχαήλ Χιονάκης: Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη σελ. 52).
Είχε αδελφό Στυλιανός, έμπορο στο Ρέθυμνο πριν το 1821.
33 Γεώργιος Σπ. Βλαστός: Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη σελ.
52). Είναι μάλλον ο πατέρας του Παύλου Βλαστού (1836-1926)
34 Παύλος Βιστάκης: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1836-1837 (βλ. Δρανδάκη
σελ. 55,52)
35 Ιωάννης Δροσάκης: Έμπορος «λαδικής» (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 και Ίδιου,
αποδεικτικά… σελ. 209), πατέρας της μητέρας του Γυμνασιάρχη Μιχαήλ Γ. Πρεβελάκη, ο
επονομαζόμενος Κουκάς. Ασκούσε και εμπόριο τροφίμων.
36 Αντώνιος Αναγνώστου Μαρουλιανός: Έμπορος, Επίτροπος των Σχολείων 1837-
1841 (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και σελ. 52).

37 Αναγνώστης Φελουτζιδάκης: Ίσως ο Χαράλαμπος Φελουτζής (Φελουτζιδάκης),
Έμπορος (βλ. Δρανδάκη σελ. 55 σημ. 177 και σελ. 53).
38 Ν. Λαμπριάκης: άγνωστος. Ίσως Λαμπρόπουλος (= Μουσούρος).
39 Γεώργιος Παυλιουδάκης ή Λαγός: Επίτροπος (μόνος) των Σχολείων 1834-1836
(βλ. Δρανδάκης σελ. 52 και σημ. 162). Είναι ένας από εκείνους που φρόντισαν για την ταφή
των Τεσσάρων Μαρτύρων το 1826.
40 Άγγελος Παλαιολόγος: από την Λήμνο «ανήρ λόγιος, πολύγλωσσος και
χρηστότατος», έδρασε στην Κρήτη κατά την Επανάσταση του 1821 και παντρεύτηκε την
Ελένην Μοσχάκη (βλ. Β. Ψιλάκη, Ιστορία της Κρήτης, τομ. 3 Χανιά 1909 σελ. 626 σημ. 2 και
678 σημ. 1) μάλλον από τις Μαργαρίτες (ή Μαρουλά ή Μέρωνα). Μετά το 1831
εγκαταστάθηκε στο Ρέθυμνο αλλά είναι άγνωστο πόσο παρέμεινε. Πάντως το 1858 και
1868 κατοικούσε στην Αθήνα, όπου πέθανε τον Δεκέμβριο του 1871.

The post Μια έκθεση του 1836 για την κατάστασητης εκπαιδεύσεως στο Ρέθυμνο appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

του Σέργιου Μανουρά

Οι πρώτες πληροφορίες για τα τραγικά περιστατικά του αποκεφαλισμού στο
Ρέθυμνο των συγγενών κρυπτοχριστιανών από τις Μέλαμπες δημοσιεύθηκαν, όπως είναι
γνωστό, από τον Άγγλο περιηγητή Robert Pashley, που επισκέφθηκε το Ρέθυμνο τον
Φεβρουάριο του 1834.

Στο βιβλίο του με τίτλο: Travels in Crete (δύο τόμοι, Λονδίνο 1837)
γράφει σχετικά, μεταξύ άλλων, στο τόμο I, σελ. 107, τα εξής:
“In the year 1824, three Kurmulidhes, two brothers, and one of their cousins, were
executed, outside the walls of Rhithymos by Mustafa – bey, the Turkish general”. Δηλαδή
«το έτος 1824 τρεις Κουρμούληδες, δύο αδελφοί και ένας από τους εξαδέλφους τους,
εκτελέστηκαν έξω από τα τείχη του Ρεθέμνους υπό του Μουσταφά – μπέη, τον Τούρκο
στρατηγό». Στην συνέχεια αναφέρει διάφορες λεπτομέρειες, όπως τις άκουσε επιτόπου.
Το απόσπασμα τούτο από το βιβλίο του Pashley δεν συμφωνεί με τις αντίστοιχες
πληροφορίες που μνημονεύονται στο Συναξάρι της Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων
και γιαυτό προξένησε την περιέργεια και το ενδιαφέρον όσων ασχολούνται με την τοπική
ιστορία 1 . Από νεώτερα δημοσιεύματα, που αναφέρονται στο ίδιο θέμα, γνωρίζομε τώρα με
βεβαιότητα ότι το πραγματικό επώνυμο των Νεομαρτύρων της Ρεθύμνης δεν ήταν
Κουρμούλης, όπως γράφει ο Άγγλος περιηγητής, αλλά Βλατάκης 2 και έχει εξηγηθεί γιατί
έγραψε Κουρμούλη αντί Βλατάκη 3 . Το ερώτημα όμως γιατί ο Pashley γράφει τρεις αντί
τέσσερεις Κουρμούληδες (= Βλατάκηδες), παρά την προσπάθεια να δοθεί σχετική
απάντηση, εξακολουθεί να παραμένει σε ορισμένους μελετητές της τοπικής ιστορίας. Για
να γίνει αργότερα δυνατή μια τεκμηριωμένη απάντηση στο ειδικώτερο αυτό ερώτημα,
καταθέτονται τούτες οι γραμμές, που στηρίζονται στις ακόλουθες παρατηρήσεις.
Οι πληροφορίες για τον τραγικό θάνατο των Νεομαρτύρων στο Ρέθυμνο δόθηκαν
στο Pashley μάλλον από τον ίδιο τον τότε (1826-1838) Επίσκοπο Ρεθύμνης Ιωαννίκιο 5 , που
βρέθηκε στο Ρέθυμνο κατά την έναρξη της Επαναστάσεως του 1821, φυλακίσθηκε και
αποκλείστηκε στην πόλη μέχρι το 1830, στις ενέργειες του οποίου οφείλεται και η ταφή
των Μαρτύρων στα Περιβόλια 6 . Ο Επίσκοπος γνώριζε ασφαλώς όλες τις λεπτομέρειες των
σχετικών περιστατικών και επομένως αποκλείεται να έδωσε ανακριβείς πληροφορίες.
Επίσης ο Pashley δεν είναι πιθανόν να σημείωσε λάθος δύο και ένα, αντί δύο και δύο, των
αδελφών και εξαδέλφων. Η μαρτυρία όμως αυτή, που κατέγραψε το 1834 και δημοσίευσε
το 1837 ο Pashley, η οποία αποτελεί αναμφισβήτητα «ιστορική πηγή», αναιρείται από τις
πληροφορίες για τον αριθμό των Μαρτύρων που περιλαμβάνονται σε άλλα χρονολογημένα
αναμφισβήτητα επίσης, ιστορικά στοιχεία, όπως είναι (α) η απεικόνιση το 1836 Τεσσάρων
Μαρτύρων σε μεγάλη φορητή Εικόνα, που βρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό της Ρεθύμνης 7 .
(β) ο εορτασμός πρώτη φορά στο Ρέθυμνο στις 28 Οκτωβρίου 1837 των «Τεσσάρων
Μαρτύρων», που προκύπτει από τη γραπτή είδηση 8 , και (γ) η κατάρτιση μεταξύ 1837-1840
Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων, η οποία έγινε με συλλογική προσπάθεια των

λογίων της πόλεως 9 , όπου περιλαμβάνεται και η εξιστόρηση (συναξάρι) της ζωής και του
μαρτυρικού τους θανάτου 10 .
Το έρεισμα για να διευκρινισθεί το ζήτημα τούτο, δηλαδή γιατί ο Pashley γράφει
περι αποκεφαλισμού στο Ρέθυμνο τριών μόνον προσώπων 11 , βρίσκεται νομίζω στα
Απομνημονεύματα του Κριτοβουλίδη, που αναφέρονται στα γεγονότα της Επαναστάσεως
του 1821 στην Κρήτη. Ειδικότερα στην σελίδα 404 του πολύτιμου αυτού βιβλίου (έκδοση
1859), που αποτελεί επίσης μία άλλη έγκυρη «ιστορική πηγή», εξιστορείται η ηρωική
αντίσταση του Ιωασάφ Ξωπατέρα 12 και των συντρόφων του κατά ισχυρού Τουρκικού
στρατιωτικού αποσπάσματος το 1828, κοντά στο Μοναστήρι της Οδηγήτριας και ο ένδοξος
θάνατός τους. Ο Κριτοβουλίδης γράφει σχετικά ότι σύντροφοι του Ξωπατέρα ήσαν η
αδελφή του, ένας ανηψιός του, που δεν τον κατονομάζει, ο Κωνσταντίνος Τρουλινάκης και
ο Νικόλαος Βλατάσης 13 .

Ο ιστορικός Βασίλειος Ψιλάκης, που αναφέρει επίσης τον ηρωικό θάνατο του
Ξωπατέρα και των συντρόφων του, παραλαμβάνει μάλλον από τον Κριτοβουλίδη τα
ονόματά τους, αλλά διορθώνει σιωπηρά το επώνυμο του Νικολάου Βλατάση σε Βλατάκη 14
και συμπληρώνει ως τόπο καταγωγής του τις Μέλαμπες 15 .
Από τα κείμενα δηλαδή των δύο Κρητικών ιστορικών προκύπτει ότι και ένας άλλος
Νικόλαος Βλατάκης από τις Μέλαμπες βρήκε τραγικό θάνατο τον Μάρτιο του 1828 16 στον
Πύργο του Ξωπατέρα, ενώ πολεμούσε κατά των Τούρκων. Επομένως ο συμπολεμιστής του
Ξωπατέρα είναι πιθανόν να ταυτίζεται με τον Μάρτυρα Νικόλαο, συνεπώνυμο και
συγχωριανό του. Η πιθανότητα της εκδοχής αυτής ενισχύεται από τις ακόλουθες σκέψεις.
Η διήγηση στον Pashley το 1834 των περιστατικών του αποκεφαλισμού των τριών
Βλατάκηδων και η μεγάλη εντύπωση που του προξένησε η αυτοθυσία τους, δεν
αποκλείεται να έγιναν αφορμή σχετικών συζητήσεων που οδήγησαν τον Επίσκοπο
Ιωαννίκιο στις ενέργειες, οι οποίες είχαν στόχο να τιμηθεί με πιο επίσημο τρόπο η Μνήμη
των Βλατάκηδων. Το 1836 που βρέθηκαν τα οστά των ηρώων στο Πύργο του Ξωπατέρα 17 ,
έγινε ευρύτερα γνωστή και η θυσία του άλλου Βλατάκη από τις Μέλαμπες. Ο Επίσκοπος
Ιωαννίκιος τότε θεώρησε σκόπιμο να προσθέσει στους τρεις που μαρτύρησαν στο Ρέθυμνο
και τον τέταρτο συγγενή τους Νικόλαο Ιωάννου 18 Βλατάκη που σκοτώθηκε από τους
Τούρκους κοντά στο Μοναστήρι της Οδηγήτριας. Η πρωτοβουλία του Ιωαννίκιου ήταν
εύλογη και δικαιολογημένη, παρά την διαφορά τόπου και χρόνου θανατώσεώς τους, για να
τονισθεί ο αριθμός των θυμάτων από οικογένεια κρυπτοχριστιανών και να εξαρθεί η
συμμετοχή τους στην Επανάσταση. Γιαυτό υπέδειξε το 1836 να αγιογραφηθούν μαζί και οι
τέσσερεις, ασχολήθηκε με την σύνταξη σχετικής ακολουθίας ο ίδιος 19 και μερίμνησε να
εορτασθεί η Μνήμη τους στις 28 Οκτωβρίου 1837 για να ενισχυθεί τοπικά το εθνικό και
θρησκευτικό φρόνημα του χριστιανικού πληθυσμού. Η διαφορά τόπου και ημερομηνίας
θανάτου του τέταρτου Νεομάρτυρα αποσιωπήθηκε στο Συναξάρι και αιτιολογήθηκε η μη
διατήρηση της τέταρτης κάρας με την δήθεν αποστολή της στην Ρωσία, για να είναι
δυνατός ο ενιαίος και ταυτόχρονος εορτασμός της Μνήμης και των Τεσσάρων
Νεομαρτύρων.

Η παραπάνω πιθανή εκδοχή εξηγεί και την αναφορά ή απεικόνιση ως τέταρτου
μάρτυρα του Νικολάου στα διάφορα μέρη της σχετικής Ακολουθίας και στις περισσότερες
Εικόνες των Τεσσάρων Μαρτύρων.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Μιχ. Παπαδάκις, Οι Τέσσερις Νεομάρτυρες του Ρεθέμνου, Προμηθεύς τομ 4/1980
σελ. 286,
2 Ιωάννης Χαχαριδάκης, Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη και οι αγώνες των
Μελαμπιανών, Ρέθυμνο, 1977, σελ. 40, απ’ όπου και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ 280-281.
Βλ. και Αγης. Παπαδογιάννη, Συμπληρωματικά στοιχεία για τους Τέσσερις Μάρτυρες,
Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 354, Γεώργ. Μαραγκάκη, Νέα συμπληρωματικά στοιχεία για
τους Τέσσερις Μάρτυρες Προμηθεύς 5/1981 σελ. 126-128.
3 Ν. Β. Τωμαδάκης, Κρήτες Νεομάρτυρες, Προμηθεύς τον. 4/1980 σελ. 326.
4 Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ 286
5 Βλ. σχετικά βιογραφικά στοιχεία του Ιωαννίκιου – Ιωάννου Λαζαρόπουλου στο πιο
πάνω σημείωμα αρ. 1.
6 Βλ. στο Συναξάρι της Ακολουθίας στις διάφορες εκδόσεις (πρόχειρα: Ν. Β.
Τωμαδάκης, Η Εκκλησιαστική Ιστορία ης Κρήτης… Αι πηγαί… 1974 σελ. 227-229 που
παραλαμβάνει από την έκδοση 1888, Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 273-276 από την έκδοση
1865 και Μιχ. Παπαδάκι έκδοση από το χειρόγραφο 1852 της Ακολουθίας, Κρητ. Εστία
τεύχ. 278-279/1982 σελ. 223-225.
7 Βλ. φωτογραφία της Εικόνας στο περ. Προμηθεύς τομ. 4/1980 σελ. 309 και Ν. Β.
Δρανδάκη, αποδεικτικά παρακαταθήκης ιερών σκευών και αμφίων του 1841, Κρητ.
Χρονικά, τομ 2/1948 σελ. 206-207, όπου δημοσιεύθηκε πρώτη φορά η σχετική επιγραφή.
8 Ν. Β. Δρανδάκης, Ειδήσεις περί των Σχολείων Ρεθύμνης κατά το δεύτερον
τέταρτον του 19 ου αιώνος, Κρητ. Χρονικά, τομ. 4/1950 σελ. 60, σημ. 198, όπου αναφέρεται η
28 Οκτωβρίου 1837 ως η πρώτη μνεία εορτασμού των Νεομαρτύρων Ρεθύμνης. Ας
σημειωθεί ακόμη ότι η ημερομηνία αυτή 28 Οκτωβρίου 1837 συμπίπτει με ημέρα της
εβδομάδος Πέμπτη και συνεπώς δεν πρόκειται περί μνημόσυνου αλλά για τέλεση
εορταστικής λειτουργίας.
9 Οι συντάκτες διαφόρων τμημάτων της Ακολουθίας των Τεσσάρων Μαρτύρων
είναι οι: (α) Νικόλαος Σταυράκης (β) Μελέτιος Νικολετάκης και (γ) Καλλίνικος Νικολετάκης
(βλ. Θεοχ. Δετοράκη, η Υμνογραφία των τεσσάρων Νεομαρτύρων του Ρεθέμνου
Προμηθεύς 4/1980 σελ. 291-296). Ο Μελέτιος Νικολετάκης ήταν Μητροπολίτης Κρήτης από
το 1832 μέχρι το 1852 (βλ. Τωμαδάκη ό.π.). ο Καλλίνικος Νικολετάκης έγινε επίσκοπος
Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου το 1838 (-1868) ( βλ. Τωμαδάκη Έλεγχος… σελ. 140) και ο
Νικόλαος Σταυράκης ήταν δάσκαλος στο Ρέθυμνο από τον Σεπτέμβριο 1837 μέχρι 24
Μαΐου 1840 (βλ. Ν. Β. Δρανδάκη Ειδήσεις… Κρ. Χρ. 4/1950 σελ. 32, σημ. 37). Αφού όμως
έχομε δεδομένη την ημερομηνία 28 Οκτωβρίου 1837 ως πρώτο εορτασμό των
Νεομαρτύρων τούτο οφείλεται αναμφισβήτητα, στον Επίσκοπο Ιωαννίκιο, όπως και η
υπόδειξη της πρώτης εικονογραφήσεως το 1836 των τεσσάρων Μαρτύρων. Δεν

αποκλείεται τα τμήματα της Ακολουθίας των Νεομαρτύρων (και το Συναξάρι) που δεν
αναφέρονται ότι ανήκουν σε συγκεκριμένα πρόσωπα να συντάχθηκαν από τον επίσκοπο
Ιωαννίκιο Λαζαρόπουλο.
10 Βλ. πιο πάνω σημ. 6 και 9.
12 Ιωάσαφ Ξωπατέρας ή Ξεπατέρας, προεπαναστατικά ιερομόναχο της Μονής
Οδηγήτριας που βρίσκεται στις πλαγιές του όρους Κόφινας (Αστερούσια), της επαρχίας
Καινούργιου (περιφέρεια Κοινότητας Πηγαϊδάκια). Το κοσμικό του όνομα ήταν Ιωάννης
Μαρκάκης και γεννήθηκε το 1788 στο μικρό χωριό Μανουσανά που βρισκόταν κοντά στο
Μοναστήρι της Οδηγήτριας, ερειπωμένο και ακατοίκητο από πολλά χρόνια. (Το 1831
κατοικούσαν 2 χριστ. Οικογένειες, Pasley, Travels… II σελ. 316). Την ηρωική αντίσταση του
Ξωπατέρα τραγούδησε άγνωστος λαϊκός στιχουργός. Το σχετικό τραγούδι και παραλλαγές
του βλ. στους: Anton Jeanoarakis, Kretas Volkslieder 1876, σελ. 59-60 (= Ν. Β. Τωμαδάκης,
Ιστορία της Εκκλησίας Κρήτης … Αι πηγαί… 1974 σελ. 187-188), Π. Φαφουτάκης, Συλλογή
Ηρωικών Κρητικών Ασμάτων Αθήναι 1889 σελ. 79-81, Π. Βλαστού, ο γάμος εν Κρήτη…
Αθήναι 1890, σελ. 222-123. Α. Κριάρη, Πλήρης Συλλογή Κρητικών Δημοτικών Ασμάτων,
Αθήναι 1920, σελ. 99-101 (δύο παραλλαγές), Θεοχ. Δετοράκη, Ανέκδοτα Δημοτικά
Τραγούδια της Κρήτης, Ηράκλειο 1976, σελ. 60. Επίσης βλ. Β. Ψιλάκη, Ιστορία της Κρήτης,
τομ. 3 Χανιά 1909 σελ. 635, Π. Κριάρη, Ιστορία της Κρήτης (νέα) τομ. Β΄ 1934 σελ. 630 (α), Ι.
Μουρέλλου, Ιστορία της Κρήτης, Ηράκλειο 1950 σελ. 285,707-708, Π. Βαβουλέ, Βιογραφίες
Κρητικών Ηρώων. Ο Ξωπατέρας, περ. Κρητ. Εστία, τεύχ. 113-114 (1961) σελ. 168-170 και Ν.
Σταυρινίδη, ο καπετάν Μιχάλης Κόρακας και οι συμπολεμιστές του, Ηράκλειο 1971, σελ.
75,112,125-126.
13 Έτσι και στην σελ. 405. Πρόκειται όμως για πρόδηλο τυπογραφικό σφάλμα.
14 Ψιλάκης, Κριάρης, Μουρέλλος, Βαβουλές, Σταυρινίδης, ό.π. σημ. 11. Ο
Σταυρινίδης σημειώνει ότι παραλαμβάνει από τον Κριτοβουλίδη.
15 Από τις Μέλαμπες σημειώνουν ότι ήταν ο Ν. Βλατάκης οι Ψιλάκης, Κριάρης και
Μουρέλλος (ό.π. σημ. 11) ενώ ο Σταυρινίδης (ό.π. σελ. 126) αναφέρει ότι από τις
Μέλαμπες καταγόταν μόνο ο Τρουλινάκης.
16 Η ακριβής ημερομηνία παραμένει αδιευκρίνιστη. Ο Ψιλάκης (ό.π. σελ. 634)
γράφει «φθίνοντος του Ιανουαρίου 1828» (έτσι και Βαβουλές σελ. 169), ο Σταυρινίδης (ό.π.
σελ. 125) τέλη Ιανουαρίου – αρχές Φεβρουαρίου 1828 ενώ ο Κριτοβουλίδης (σελ. 402,
404), τον οποίο ακολουθούν Βλαστός (ό.π. σελ 11) και Δετοράκης (ό.π. σελ. 60) τον Μάρτιο
του 1828.
17 Κ. Χαριτάκης, Κρητικόν Πάνθεον 1908 σελ. ; (από Ι. Μουρέλλον ό.π. σελ. 708
σημ.).
18 Το όνομα του πατέρα του αναφέρεται μόνο στο Συναξάρι (βλ. πιο πάνω στην
σημ. 6
19 Κατά την αρχιερατεία του Ιωαννίκιου φιλοτεχνήθηκε στο Ρέθυμνο το 1836 η
πρώτη γνωστή Εικόνα των Τεσσάρων Μαρτύρων, εορτάσθηκε η Μνήμη τους (28
Οκτωβρίου 1837) και συντάχθηκε η σχετική Ακολουθία (βλ. πιο πάνω στις σημ. 9).

The post Έλεγχος πληροφορίας του Πάσλεϋ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

1. Η Μουρνέ είναι ένα από τα κεφαλοχώρια της επαρχίας τ’ Άη Βασίλη του νομού
   Ρεθύμνης με μόλις 250 μόνιμους κατοίκους σήμερα και αποτελεί έδρα της ομώνυμης
   κοινότητας. Βρίσκεται δυτικά από το Σπήλι – πρωτεύουσα της επαρχίας – και απέχει οδικά
   τρία χιλιόμετρα από τον κεντρικό επαρχιακό δρόμο Ρεθύμνου – Αγίας Γαλήνης που τον
   συναντά στο 28 ο χιλιόμετρο, ανάμεσα στο Κάτω και στο Πάνω Σπήλι. Άλλη, νεότερη,
   διακλάδωση που αρχίζει από το 24 ο περίπου χιλιόμετρο, αμέσως μετά από το χωριό
   Μιξόρουμα, έχει μήκος δύο χιλιόμετρα.
   Το χωριό είναι χτισμένο αμφιθεατρικά μέσα σε μια αβαθή μικρή κοιλάδα που έχει
   κατεύθυνση από βόρεια προς νότια, σε 500 – 560 μ. υψόμετρο.
   Η κοινοτική περιφέρεια έχει επιφάνεια 11 περίπου τ. χλμ. Και συνορεύει με τις
   κοινοτικές περιφέρειες: Σπηλίου, Λαμπινής και Μιξορουμάτου προς τα βόρεια όπου
   φυσικό όριο αποτελεί ο ποταμός Μπουζούκος (ή Γέρος), Αρδάχτου, Δρυμίσκου και
   Λευκογείων προς τα νότια με φυσικά όρια το Ντιμπλοχωριανό Αόρι (Ξηρόν Όρος), τα Λαγκά
   και το ρυάκι του Μαυρίκη που χύνεται στον ποταμό Μπουζούκο, Σπηλίου και Αρδάκτου
   προς τα ανατολικά και Μιξορουμάτου προς τα δυτικά.
   Στην κοινοτική περιφέρεια περιλαμβάνονται οι τοποθεσίες των καταστραμένων,
   ακατοίκητων από πολλά χρόνια, οικισμών Χαντάκι (Δεντρικά), Μαυρίκη, Λαγκά (Άη
   Σπυρίδωνας), Ντιμπλοχώρι, Λάκκος, Επίζυγος 1 1 και η παλιά και ερειπωμένη Μονή του
   Μαλαθρέ, από την οποία διασώζονται μόνο ερείπια του ναού της και ίχνη των άλλων
   μοναστηριακών κτισμάτων 2 2 .
2. Το όνομα Μουρνέ, προέρχεται από το δέντρο μουριά (φυτωνυμικό τοπωνύμιο) 3 3
   γιατί στην περιοχή υπήρχαν παλιότερα πολλές μουριές, ιδιαίτερα γύρω και μέσα σε
   περιβόλια.
   Το τοπικό προσωνύμιο Μουρνιανός απαντάται και ως οικογενειακό επώνυμο με
   τους τύπους Μουρνιανός και Μουρνιανάκης στο Ρέθυμνο 4 4 και σε χωριά της επαρχίας
   Αγίου Βασιλείου, όπως στο Μιξόρουμα και στ’ Ακτούντα.

1 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Ερειπωμένοι Οικισμοί στη Μουρνέ, Προμηθεύς, τεύχος 24, σελ. 115 – 125
2 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Η Ερειπωμένη Μονή Μαλαθρέ, Προμηθεύς τεύχος 31 σελ. 269 – 271. Το όνομα
Μαλαθρές είναι μάλλον ανθρωπωνυμικό και προέρχεται από το επώνυμο Μαλαθράς, (βλ. Θεοχ. Δετοράκη,
Διδασκαλικές και Βιβλιογραφικές Συμβάσεις στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη, Κρητολογία 1 – 11/1980, σελ.
244, Παπά Γεώργης Μαλαθράς, από Ανατολή Ιεράπετρας, 1967, όπου αναφέρεται και η σημείωση ότι το
επώνυμο, με τον τύπο, Μαλαθράκης ακούγεται και σήμερα στην Κρήτη. Βλ. και σε συνδυασμό με όσα γράφει
Ν. Β. Τωμαδάκης, εκκλησιαστικά τοπωνύμια…, Κρητολογία 7/1979, σελ. 16-48).
3 Άλλα χωριά με παρόμοιες ονομασίες στην Κρήτη είναι:
α. Οι Μουρνιές, – Μουρνιών Κυδωνίας
β. Οι Μουρνιές, – Μουρνιών Ιεράπετρας και
γ. Η Μουρνιά, – Μουρνιάς στην Κοινότητα Πύργου Μονοφατσίου
4 Στο Ρέθυμνο δεν διασώζεται σήμερα το επώνυμο

3. Ιστορικά στοιχεία για την ίδρυση του χωριού δεν είναι γνωστά. Πρώτη μαρτυρία
   για την ύπαρξη του απαντούμε στην απογραφή των οικισμών της Κρήτης του 1577 του
   Ενετού Barozzi. Επίσης αναφέρεται στις απογραφές του 1583 του Castrofilaca και του 1630
   του Basilicata. Στις ίδιες απογραφές περιλαμβάνονται και οι οικισμοί που προαναφέρθηκαν
   (Χαντάκι, Μαυρίκη, Λαγκά, Ντιμπλοχώρι, Λάκκος και Επίζυγος). Οι οικισμοί αυτοί ακμάζανε
   κατά την Ενετοκρατία, όπως δείχνουν οι τοιχογραφίες στις εκκλησίες των οικισμών και των
   γύρω περιοχών τους. Οι εκκλησίες αυτές είναι : Στην Μουρνέ η Αγιά Ερήνη και ο Άη
   Γιώργης, στα Δεντρικά (χαντάκι) η Παναγία που έχει τοιχογραφίες σε δυο στρώματα, στα
   Λαγκά ο Άη Γιώργης στα Ποτιστήρια, στο Ντιμπλοχώρι ο Άη Γιάννης (Καμένος) 5 5 και η
   Παναγία με κτητορική επιγραφή 6 6 , στο Λάκκο ο Άη Βλάσης και ο Άης Αστράτηγος
   (Αρχάγγελος Μιχαήλ), και στην Επίζυγο η Αγιά Παρασκή (Παρασκευή) και η Αγιά Μαρίνα
   με κτητορική επιγραφή 7 7 . Υπάρχουν ακόμη ο Άη Γιώργης στο Μαλαθρέ με τοιχογραφίες σε
   τρία στρώματα 8 8 και η καταστραμένη εκκλησία του Αφέντη Χριστού στην κορυφή του
   Ντιμπλοχωριανού Αοριού με ίχνη τοιχογραφιών στους τοίχους των θεμελίων της μιας και
   οι υπόλοιποι τοίχοι είναι γκρεμισμένοι από πολλά χρόνια 9 9 .
   Οι οικισμοί Μουρνέ, Χαντάκι, Μαυρίκη, Λαγκά, Ντιμπλοχώρι, Λάκκος και Επίζυγος,
   δεν εκατοικούντο μόνο κατά την τελευταία εβδομηκονταετία της Ενετοκρατίας αλλά και
   την περίοδο της Τουρκοκρατίας, όπως προκύπτει από τούρκικα έγγραφα της εποχής
   εκείνης 10 10 . Η Μουρνέ και ο Λάκκος ειδικότερα αναφέρονται σε τούρκικα έγγραφα του
   1658, ο Λάκκος και το Ντιμπλοχώρι σε τούρκικο έγγραφο του 1659.
   Μετά την επανάσταση του 1821, κατά την απογραφή που διενήργησε η Αιγυπτιακή
   Διοίκηση Κρήτης το 1831 εκατοικούντο τα χωριά Μουρνέ, Λάκκος και Ντιμπλοχώρι 11 11 . Και
   τα τρία αυτά χωριά εκατοικούντο κατά την απογραφή του 1881 12 12 . Επομένως τα χωριά
   Χαντάκι, Μαυρίκη, Λαγκά και Επίζυγος ερημώθηκαν ή καταστράφηκαν είτε στη διάρκεια
   του Βενετο – Τουρκικού πολέμου για την κατάληψη της Κρήτης είτε κατά τις πρώτες
   δεκαετίες της Τουρκοκρατίας.
   Η Μουρνέ παρέμεινε σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας αμιγές
   ελληνοχριστιανικό χωριό. Οι κάτοικοί της έλαβαν μέρος στις επαναστάσεις κατά των
   5 Δεν έχει καμιά σχέση με το χωριό της επαρχίας τ’ Άη Βασίλη «Άη Γιάννης ο Καϋμένος».
   6 Βλ. G. Gerola, Monumenti…. Di Creta, τόμος IV, σελ. 490 – 491
   7 Βλ. σημ. 6
   8 Βλ. σημ. 2.
   9 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, ένας θρύλος για το εκκλησάκι του Αφέντη Χριστού στο Ξερόν Όρος, Προμηθεύς,
   τεύχος 36, σελ. 335.
   10 Βλ. Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις Τουρκικών Ιστορικών εγγράφων, τόμος Α, Ηράκλειον 1975, μετάφρ. Αριθ.
   36, σελ. 24, μετάφρ. Αριθ. 61, σελ. 42, μετάφρ. Αριθ. 92, σελ. 66-67, μετάφρ. Αριθ. 163, σελ. 116 και μετάφρ.
   Αριθ. 164, σελ. 117.
   11 Στην τοποθεσία Ξηρολίτσι (σημερ. Ονομασία Πέζουλας) που βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Λάκκος και
   Ντιμπλοχώρι, επί Αιγυπτιακής Διοίκησης της Κρήτης έγιναν εξορύξεις γαιανθράκων από το Μεχμέτ Αλή (βλ. Ε.
   Λαμπρινάκη, Γεωγραφία της Κρήτης, Ρέθυμνα 1890, σελ. 66, Ε. Γενεράλι, Επίτομος Γεωγραφία της νήσου
   Κρήτης, εν Αθήναις 1891, σελ. 58 και Ι. Νουχάκη, Κρητική Χωρογραφία, εν Αθήναις 1903, σελ. 183).
   12 Το χωριό Λάκκος έπαψε να κατοικείται το έτος 1947, όταν μετοίκησε οριστικά στη Μουρνέ η οικογένεια
   του Ζαχαριουδοκωστή (Κων-νου Ζαχαριουδάκη) που είταν οι τελευταίοι κάτοικοί του. Την ίδια χρονολογία
   έπαψε να κατοικείται και το Ντιμπλοχώρι, όταν μετοίκησε επίσης στη Μουρνέ η οικογένεια του
   Κακλαμανομιχάλη (Μιχάλη Κακλαμάνου) που ήταν οι τελευταίοι κάτοικοί του.

Τούρκων για τη λευτεριά του νησιού. Μουρνιανοί πήραν επίσης μέρος στους αγώνες του
έθνους για την απελευθέρωση της Μακεδονίας (Μακεδονομάχοι), στους βαλκανικούς
πολέμους 1912 – 1913, στη Μικρασιατική εκστρατεία, στον ελληνοϊταλικό πόλεμο στην
Αλβανία και πολλοί είταν οργανομένοι και έδρασαν στην αντίσταση κατά των Γερμανών.

3 α Πίνακας πληθυσμιακής εξέλιξης

Στοιχεία ή
απογραφέ
ς έτους Μουρνέ Λάκκος Ντιμπλοχώρ

ι

Σύνολο
πληθυσμο
ύ
κοινότητας

Νόμιμος
πληθυσμός
κοινότητας

1583 121 67 176 456 13 13
1881 380 25 14 14 49 454 15 15
1900 462 – 2 464
1903 540 18 37 595
1920 479 12 26 16 16 491
1928 522 10 12 544
1940 546 – – 546
1951 448 – – 448
1961 404 – – 404 600
1971 281 – – 281 456
1981 250 – – 250
3β Η μείωση του πληθυσμού της Μουρνές κατά τις τελευταίες δεκαετίες οφείλεται
στη μετανάστευση προς τα αστικά κέντρα της χώρας με κυριότερη κατεύθυνση προς την
περιοχή της Αθήνας και τον Πειραιά όπου είναι εγκατεστημένοι περίπου χίλιοι Μουρνιανοί
που έχουν συγκροτήσει Σύλλογο Μουρνιανών « Η ΜΟΥΡΝΕ». Οι σχετικά περισσότεροι είναι
εγκατεστημένοι στην περιοχή της Κοκκινιάς (Νίκαιας) του Πειραιά όπου στη συνοικία
Ασπρα Χώματα υπάρχει γειτονιά με την ονομασία «Μουρνιανά». Εκεί έχει και την έδρα του
ο Σύλλογος των Μουρνιανών 17 17 .

4. Η Μουρνές εκτός από έδρα Κοινότητας αποτελεί και την έδρα Δημοτικού
   Σχολείου, Ενορίας, Γεωργικού Συνεταιρισμού, Πρακτορείου ΟΤΕ και Εκπολιτιστικού
   Συλλόγου.
   Η κοινότητα της Μουρνές ιδρύθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 26.1. 1925 18 18 . Την
   κοινότητα απάρτισαν αρχικά οι συνοικισμοί Μουρνέ, Λάκκος και Ντιμπλοχώρι (επίσημη
   13 Συμπεριλαμβάνονται και οι οικισμοί Χαντάκι και Μαυρίκη με 42 κατοίκους, Λαγκά με 20 και Επίζυγος με
   30.
   14 Έχουν απογραφεί μαζί
   15 Υπάγεται το Δήμο Λάμπης
   16 Απογράφηκε στην κοινότητα Μιξόρουμα
   17 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Ο Σύλλογος των Μουρνιανών «Η ΜΟΥΡΝΕ», Προμηθεύς, τεύχος 23, σελ. 73-75
   18 ΦΕΚ 27/1925

ονομασία Διπλοχώρι). Προηγουμένως, από το 1914, η Μουρνέ αποτελούσε έδρα
αγροτικού Δήμου (=Κοινότητα) και ακόμη παλαιότερα ανήκε στο Δήμο Λάμπης. Πρόεδροι
της Κοινότητας (συμπεριλαμβανομένων και των Δημάρχων της περιόδου 1914 – 1924)
διατελέσανε, από όσα μπόρεσα να εξακριβώσω, 19 Μουρνιανοί τα ονόματα των οποίων
καταχωρούνται στον πρώτο σχετικό πίνακα πιο κάτω. Ας σημειωθεί πως οι 17 από τους 19
είταν αγρότες με μόρφωση στοιχειώδους εκπαίδευσης.

5. Η εκπαίδευση στη Μουρνέ
   Πληροφορίες για τη Δημοτική Εκπαίδευση στη Μουρνέ κατά την Τουρκοκρατία δεν
   μπόρεσα να βρω. Στην Ιστορική Έκθεση του Δημοτικού Σχολείου Μουρνές Αγίου Βασιλείου
   του 1972, αναφέρεται πως «το σχολείο καθώς εμφαίνεται από τους υπάρχοντες πίνακες
   φαίνεται να λειτουργούσε από το 1882 με έξοδα των κατοίκων και τη συνδρομή της Ιεράς
   Μονής Πρέβελη». Από αυτό μπορούμε να συμπεράνουμε πως το 1891 το ένα από τα
   τέσσερα Δημοτικά σχολεία του Δήμου Λάμπης είχε έδρα τη Μουρνέ 19 19 .
   Μετά τη συγκρότηση της Κρητικής Πολιτείας, σχεδόν αμέσως ιδρύθηκε
   Γραμματοδιδασκαλείο στη Μουρνέ και συγκεκριμένα τον Οχτώβρη του 1899 που
   λειτουργεί από το 1903 και έκτοτε συνεχώς ως Δημοτικό Σχολείο με τις διάφορες κατά
   καιρούς ιδιαίτερες ονομασίες και διαβαθμίσεις με ένα μόνο δάσκαλο και σε ορισμένα
   διαστήματα με δύο δασκάλους. Το 1917 προήχθη σε διτάξιο (διθέσιο) και παρέμεινε μέχρι
   το 1970 οπότε υποβιβάσθηκε σε μονοθέσιο λόγω μειώσεως του αριθμού των μαθητών /
   μαθητριών.
   Πίνακα του αριθμού των μαθητών / μαθητριών κατά τα διάφορα σχολικά έτη δεν
   μπόρεσα να καταρτίσω με τα στοιχεία που έχω. Τα στοιχεία αυτά αναφέρονται μόνο σε
   πέντε σχολικά έτη. Είναι πάντως ενδεικτικά της διακύμανσης του αριθμού των
   μαθητών/τριών και αντιπροσωπευτικά των πληθυσμιακών μεταβολών του χωριού

Το έτος 1919 φοιτούσαν 80 μαθητές 20 20
Το έτος 1945 φοιτούσαν 127 μαθητές 21 21
Το έτος 1953 φοιτούσαν 69 μαθητές 22 22
Το έτος 1965 φοιτούσαν 11 μαθητές 23 23
Το έτος 1983 φοιτούσαν 17 μαθητές

19 Εμμαν. Γ. Γενεράλι, επίτομος Γεωγραφία της νήσου Κρήτης, εν Αθήναις 1981, σελ. 127.
20 Τα στοιχεία της χρονιάς αυτής μου έδωσε ο κ. Αντρέας Σταυρουλάκης, εκπαιδευτικός από τη Μουρνέ που
τη χρονολογία αυτή φοιτούσε στην Ε’ τάξη του Δημοτικού Σχολείου του χωριού. Τον ευχαριστώ και από τούτη
τη θέση.
21 Από προσωπική ενθύμηση. Τότε φοιτούσα στη Β’ τάξη του Δημοτικού Σχολείου της Μουρνές.
22 Παναγ. Γ. Κασιμάτη, Ιστορική Επισκόπησις της εν Κρήτη Εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1953, σελ. 125
23 Πληροφορίες μου από τον Πρόεδρο της Σχολικής Εφορίας Κωστή Σ. Κακλαμάνο

Από την ίδρυση του σχολείου μέχρι και σήμερα έχουν υπηρετήσει στο Δημοτικό
Σχολείου Μουρνές συνολικά είκοσι δύο δάσκαλοι και δασκάλες. Τα ονόματα τους
αναφέρονται στο σχετικό πίνακα πιο κάτω.
Σύμφωνα με την ιστορική έκθεση, ο χώρος που βρίσκεται σήμερα στο σχολείο με
σημαντική έκταση γύρω του (ο περίφημος πέργιαυλος και ο μπαξές), ανήκε πριν από το
1882 σε μια τούρκισα – καντίνα – όπως συνήθιζαν να αποκαλούν τις τούρκισες
τσιφλικούχους που ζούσαν εντελώς μόνες, χωρίς να έχουν συγγενείς. Το όνομά της δεν
είναι γνωστό. Μέσα στον ίδιο χώρο βρίσκεται και το κατάγραφο από τοιχογραφίες
εκκλησάκι της Αγίας Ειρήνης, όπως προαναφέρθηκε, ενοριακός ναός του χωριού ως το

1971. Η τούρκισα αυτή ύστερα από παρακλήσεις των χριστιανών παραχώρησε ολόκληρο το
      χώρο στην εκκλησία. Οι κάτοικοι του χωριού επεξέτειναν το οικοδόμημα της εκκλησίας
      γκρεμίζοντας το βόρειο τοίχο και χτίζοντας δεύτερο κλίτος που το αφιέρωσαν στην Παναγία
      και έτσι η εκκλησία έγινε διμάρτυρη.
      Απέναντι από την εκκλησία, στο χώρο που καταλαμβάνει σήμερα η ανατολική
      αίθουσα του παλιού σχολείου, είταν χτισμένη προ του 1882 με πηλό και πέτρες (χωρίς
      ασβέστη) μικρή αίθουσαν που εχρησιμοποιείτο για σχολείο με σχολική αυλή το σημερινό
      κήπο (γνωστότερου ως μπαξέ) του σχολείου. Το σχολικό αυτό κτίριο κάηκε δύο φορές από
      τους Τούρκους σε περιόδους αναστατώσεων λόγω των επαναστατικών κινημάτων. Η
      αίθουσα ξαναχτίστηκε με πέτρες και πηλάσβεστο και χρησιμοποιήθηκε για σχολείο μέχρι
      το 1927. Το έτος αυτό η αίθουσα ανακαινίσθηκε, επεκτάθηκε και σκεπάσθηκε με κεραμίδια
      με εράνους και κρατική αρωγή και έτσι δημιουργήθηκε το (παλιό σήμερα) διδακτήριο με
      δύο κύριες αίθουσες. Την ίδια χρονιά παραχωρήθηκε από την εκκλησιαστική επιτροπή στη
      Σχολική Εφορία ο σημερινός σχολικός χώρος (μπαξές) 24 24 .
      Το 1968, μηχανικοί της νομαρχίας έκριναν το κτίριο ακατάλληλο για σχολική χρήση
      και έχτισαν με δαπάνη του Δημοσίου, νέο διδακτήριο, δυτικά της εκκλησίας της Αγίας
      Ειρήνης, που αποτελείται από δύο κύριες αίθουσες.
      Όλοι οι κάτοικοι είχαν αμείωτο ενδιαφέρον για το κτίριο του σχολείου. Οι πρόεδροι
      της σχολικής Εφορίας αναφέρονται στο σχετικό πίνακα πιο κάτω.
1972. Τον ενοριακό ναό της Μουρνές αποτελεί από το 1971 η νεόκτιστη εκκλησία του
      Αγίου Φανουρίου, ενώ προηγουμένως είταν η παλιά εκκλησία της Αγίας Ειρήνης.
      Εκτός από τις δύο αυτές εκκλησίες και τις προαναφερθείσες τοιχογραφημένες
      εκκλησίες στους ερειπωμένους οικισμούς της περιοχής υπάρχουν και οι εκκλησίτς τ’ Αη
      Νούφρη (Αγίου Ονουφρίου) βόρεια της Μουρνές, όπου στον αυλόγυρό της θάβουν τα
      παιδιά που πεθαίνουν αβάφτιστα 25 25 , του Αγίου Πνεύματος κοντά στου Μαυρίκη, τ’ Αη
      Σπυρίδωνα στον ομώνυμο ερειπωμένο οικισμός, τ’ Αη Λευτέρη και τ’ Αη Γιώργη μέσα στο
      ερειπωμένο χωριό Ντιμπλοχώρι, η νεότερη (δίπλα στην παλιά) εκκλησία τ’ Αη Βλάση μέσα
      24 Αντίγραφο της ιστορικής έκθεσης του Δημοτικού Σχολείου της Μουρνές μαζί με πίνακα των Προέδρων της
      Σχολικής Εφορίες, μου απέστειλε ο κ. Ελευθέριος Βλατάκης, δάσκαλος από το Σπήλι, που είναι και ο
      συντάκτης της. Τον ευχαριστώ και από τούτη τη θέση.
1973. 
      25 Με αφορμή την ταφή των αβάπτιστων παιδιών υπάρχουν πολλοί μύθοι για τα Τελώνια στη γύρω από την
      εκκλησία περιοχή

στο ερειπωμένο χωριό Λάκκος, η εκκλησία τ’ Αη Χαράλαμπου κοντά στο χωριό Λάκκος, η
νεότερη (δίπλα στην παλιά) εκκλησία της Αγίας Παρασκευής 26 26 κοντά στον ερειπωμένο
οικισμό Επίζυγος και η εκκλησία τ’ Αη Γιάννη νοτιοδυτικά της Μουρνές 27 27 .
Τα ονόματα των εφημέριων της Μουρνές κατά την Τουρκοκρατία δεν έχει διασώσει
η προφορική παράδοση. Γνωστός είναι μόνο ο παπά – Παναγιώτης (αγνώστου επωνύμου)
που τον έπιασαν οι Τούρκοι ενώ λειτουργούσε στην εκκλησία της Παναγίας στη Λαμπινή
στις 20 του Γενάρη του 1829 και πέθανε στο Ρέθυμνο σε λίγες μέρες από τα βασανιστήρια
και το χλευασμό του τούρκικου όχλου 28 28 .
Αργότερα υπηρέτησαν πέντε μόνιμοι εφημέριοι που τα ονόματά τους
δημοσιεύονται στο σχετικό πίνακα πιο κάτω.

7. Το 1937 ιδρύθηκε στη Μουρνές Γεωργικός Συνεταιρισμός. Πρωτεργάτης για την
   ίδρυσή του υπήρξε ο Αντώνιος Ανανδρανιστάκης που είταν και ο πρώτος πρόεδρος 29 29 του
   ως το 1940. Αποχώρησε λόγω στράτευσή του εξ αιτίας του Ελληνο-ιταλικού πολέμου όπου
   και σκοτώθηκε στα βουνά της Αλβανίας.
   Η αγροτική παραγωγή της περιοχής Μουρνέ είναι: λάδι, σιτηρά, κηπευτικά, κρασί,
   ρακί, κτηνοτροφικά προϊόντα κ.λπ. Είναι γνωστή σε όλο το νομό για τις περίφημες πατάτες
   της, το κρασί της και τη μουρνόρακη. Τα παλιά χρόνια παρήγαγε και μετάξι. Μετά το τέλος
   του Β’ Παγκοσμίου πολέμου που γενικεύθηκε η παραγωγή των έτοιμων ενδυμάτων,
   εγκαταλείφθηκε η παραγωγή του. Οι περισσότερες μουριές υλοτομήθηκαν. Από όσες
   απόμειναν (10% περίπου) παράγεται από τα μούρα τους η μουρνόρακη και τα φύλλα τους
   χρησιμεύουν (αντί να τρέφουν μεταξοσκώληκες) για τροφή των αγελάδων το ψιμοκαίρι
   (Σεπτέμβρη).
   Το κυριότερο προϊόν του χωριού είναι το λάδι. Προπολεμικά (πριν το 1940),
   υπήρχαν στη Μουρνέ τέσσερα λιοτριβιά (φάμπρικες). Στο Πανωχώρι του Νικολάου
   Παναγιωτάκη (Νυταγιαδόρου) 30 30 , του Στελιανού Μαρκουλιδάκη και του Θεόδουλου
   Σπυριδάκη (Οβραίου) και στο Κατωχώρι του Γεωργίου Λογιάκη. Η παραγωγή και στα
   τέσσερα λιοτριβιά δεν ξεπερνούσε τους εξήντα τόνους λάδι σε χρονιά βεντέμας (σοδιάς)
   λόγω των απαρχαιωμένων μεθόδων καλιέργειας και έκθλιψης της ελιάς. Με τη χρήση των
   λιπασμάτων η παραγωγή λαδιού πολλαπλασιάστηκε. Το 1955 εγκαταστάθηκε μηχανικό
   ελαιοτριβείο από το Γιάννη Ν. Παναγιωτάκη και το 1959 εγκαταστάθηκε και δεύτερο από
   το Μιχάλη Ι. Μαρκουλιδάκη (Φωκά), που λειτούργησαν ως τα μέσα περίπου της δεκαετίας
   του 1960. Στο σύγχρονο εργοστάσιο των αδελφών Μαρκάκη που εγκαταστάθηκε
   πρόσφατα και πρωτολειτούργησε το 1979, παράγονται σε χρονιές σοδιάς διακόσιοι
   περίπου τόνοι λάδι.

26 Βλ. σημ 1, σελ. 120
27 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, Ο Όσιος Γεράσιμος από τη Μουρνέ, Προμηθεύς, τεύχος 22, σελ. 367-371
28 Βλ. Μ. Παπαδογιάννη, ό.π., σελ. 367. Για την καταστροφή της Λαμπινής, βλ. Μ. Παπαδάκη, Λαμπηνή, το
χωριό της Θυσίας, Προμηθεύς, τεύχος 20, σελ. 177 κ.επ., και σημ. 27
29 Τα ονόματα των Προέδρων του Γεωργικού Συνεταιρισμού της Μουρνές καταχωρούνται σε ξεχωριστό
πίνακα πιο κάτω.
30 Παρώνυμο, Παρατσούκλι (Νυταγιαδόρος = Ξυλογλύπτης).

8. Η πολιτιστική ζωή στη Μουρνέ
   Τα κέντρα ψυχαγωγίας και γενικά της πολιτιστικής ζωής των κατοίκων του χωριού
   είταν και είναι τα καφενεία. Προπολεμικά (πριν από το 1940) υπήρχαν έξι καφενεία:
   Ιωσήφ Ν. Θεοδοσάκη, Σταύρου Ε. Καπετανάκη, Ιωάννου Σ. Κατσιπουλάκη, Ιωάννου
   Μ. Παναγιωτάκη (Ξηρά) στη «Μεσοχωριά», Θεόδουλου Σπυριδάκη και Χρήστου Παπαδάκη
   στο «Πανωχώρι».
   Τη δεκαετία του 1950 υπήρχαν επίσης έξι καφενεία:
   Γιάννη Παναγιωτάκη (Ξηρά), Θεόδουλου Παπαδάκη, Νικολάου Ι. Θεοδωσάκη,
   Γιάννη Κατσιπουλάκη στη «Μεσοχωριά», Μιχάλη Μαρκουλιδάκη (Φωκά) στο Πανωχώρι
   και του Μανόλη Κ. Κακλαμάνου στο Κατωχώρι, ενώ σήμερα υπάρχουν μόνο τέσσερα:
   Μανόλη Μ. Καθεκλάκη, Νικολάου Ι. Θεοδοσάκη, Γιάννη Μ. Παναγιωτάκη (Ξηρά),
   και του Γεώργιου Θ. Παπαδάκη, όλα στη Μεσοχωριά.
   Γραμμόφωνο πρωτοήρθε στη Μουρνέ το έτος 1914 από το Μανόλη Κακλαμάνο
   (Αμπλαουζο) που το έφερε κατά την επιστροφή του από τις Η.Π.Α. 31 31 . Δεύτερο
   γραμμόφωνο έφερε στο χωριό ο Μιχάλης Γ. Παπαδάκης το 1930.
   Ραδιόφωνο πρωτοπήγε στη Μουρνέ το 1952 στο σπίτι του Γιάννη Μ. Παναγιωτάκη
   (Κυνηγογιάννη) που το έφερε ο γιος του Λευτέρης, Αντιστράτηγος ε.α. σήμερα, Λοχαγός
   του Πυροβολικού την εποχή εκείνη.
   Το τηλέφωνο πρωτοπήγε στη Μουρνέ γύρω στα 1925 και τοποθετήθηκε στο σπίτι
   του εφημέριου και δάσκαλου του χωριού Παπα – Αντώνη Περιουδάκη 32 32 . Μετά τη φυγή
   του Παπα – Αντώνη στην Αθήνα γύρω στα 1929, τοποθετήθηκε στο καφενείο του Γιάννη
   Σπυρ. Κατσιμπουλάκη. Το 1941 μεταφέρθηκε στο καφενείο του Σταύρου Ε. Καπετανάκη. Το
   1945 μεταφέρθηκε στο σπίτι του εφημέριου Στυλιανού Ι. Παναγγιωτάκη και το 1957 στο
   καφενείο του Γραμματέα της κοινότητας Μανόλη Μ. Καθεκλάκη, όπου βρίσκεται ακόμη
   σαν κοινοτικό τηλέφωνο. Το αυτόματο τηλεφωνικό δίκτυο επεκτάθηκε στη Μουρνέ το
   1973, έξι χρόνια μετά την ηλεκτροδότηση του χωριού το 1967.
   Το 1981 ιδρύθηκε στη Μουρνέ εκπολιτιστικός Σύλλογος με σκοπό την εξύψωση του
   πνευματικού και πολιτιστικού επιπέδου των κατοίκων του χωριού. Πρόεδρος από την
   ίδρυσή του, ο Κυριάκος Γ. Παπαδογιάννης, μέχρι τον Αύγουστο του 1983 και από τότε ο
   Σπύρος Μ. Κανδηλάκης, έως τώρα.
   Ο Σύλλογος ανακαίνισε το παλιό κτίριο του Δημοτικού Σχολείου, που το
   χρησιμοποιεί για συνεστιάσεις και πνευματικές εκδηλώσεις.

I. ΠΙΝΑΚΑΣ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΜΟΥΡΝΕ
Νικόλαος Ι. Παναγιωτάκης Άγνωστο από πότε ως το 1920
Εμμανουήλ Γ. Καπετανάκης 1920 – 1924
Ιωάννης Σ. Κατσιπουλάκης 1925 -1928
Σπυρίδων Ε. Δημητράκης 1928 – 1929
31 Βλ. Ανδρέα Σ. Σταυρουλάκη, Ο. Καχανάδες, Ρέθυμνο 1981, σ. 203.
32 Βλ. σημ 31, σελ. 202

Θεμιστοκλής Π. Παπαδάκης 1929 – 1930
Γεώργιος Μ. Λογιάκης 1930 – 1934
Σταύρος Ε. Καπετανάκης 1934 – 1935
Κων-νος Μ. Κουμεντάκης 1935 – 1936
Γεώργιος Ν. Μαραγκάκης 1936 – 1937
Σταύρος Ε. Καπετανάκης 1937 – 1938
Γεώργιος Μ. Λογιάκης 1938 – 1942
Σταύρος Ε. Καπετανάκης 1942 – 1944
Γεώργιος Μ. Λογιάκης 1944 – 1946
Γεώργιος Ν. Μαραγκάκης 1946 – 1948
Σπυρίδων Μ. Κακλαμάνος 1948 – 1950 33 33
Μάρκος Α. Παπαδογιάννης 1950 – 1952 34 34
Νικόλαος Γ. Λογιάκης 1952 – 1953
Αριστοφάνης Ν. Παναγιωτάκης 1953 – 1954
Βασίλειος Ι. Καπετανάκης 1954 – 1955
Νικόλαος Γ. Λογιάκης 1955 – 1956
Ιωάννης Κ. Μακρυδάκης 1956 – 1957 35 35
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1957 – 1959
Ιωάννης Σ. Μαρκουλιδάκης 1959 – 1961
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1961 – 1974
Νικόλαος Γερογιαννάκης 1974 – 1975 36 36
Ανδρέας Ε. Κακλαμάνος 1975 – 1978
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1978 μέχρι σήμερα

II. ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΑΣΚΑΛΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΜΟΥΡΝΕΣ 37 37
Αντώνιος Περγιουδάκης, ιερέας από τη Μουρνέ, Ίσως από την ίδρυση – 1914
Μενέλαος Σαββάκης, ιερέας από το Σπήλι 1914 – 1915
Παύλος Κοπανάκης ιερέας από το Κεραμέ 1915 – 1916
Αντώνιος Περγιουδάκης ιερέας από τη Μουρνέ 1916 – 1917
Σπυρίδων Δημητρακάκης ιερέας από την Αγία Πελαγία 1917 – 1919
Αικατερίνη Γεωρβασάκη από τα Σελιά 1919 – 1923
Ευάγγελος Φωτάκης από τα Ακτούντα 38 38 1923 – 1924
33 Διορισμένος από τη Νομαρχία Ρεθύμνης με εισήγηση των ΜΑΥ.
34 Από το 1950 και μετά υπάρχουν επίσημα στοιχεία στα αρχεία της κοινότητας. Πριν από την ημερομηνία
αυτή, τα σχετικά αρχεία έχουν καταστραφεί,
35 Αντιπρόεδρος της Κοινότητας, άσκησε τα καθήκοντα του Προέδρου για πέντε μήνες λόγω ασθένειας του
τελευταίου.
36 Δάσκαλος του χωριού, Υπηρεσιακός Πρόεδρος προσωρινά ως τη διενέργεια Δημοτικών Εκλογών
37 Όλοι οι δάσκαλοι, εκτός από τη Δίδα Ανυφαντάκη και το Θεόδωρο Ταμβακάκη, περιλαμβάνονται στην
ιστορική έκθεση του Δημοτικού Σχολείου της Μουρνές. Η έκθεση αναφέρει μόνο τους δασκάλους που
διατελέσανε Διευθυντές του Σχολείου. Έτσι δεν αναφέρονται τα ονόματα των άλλων δασκάλων που
υπηρετούσαν ταυτόχρονα με τους Διευθυντές τις περιόδους που το σχολείο λειτουργούσε σαν διτάξιο
(διθέσιο)
38 Γνωστότερος με το δημοσιογραφικό ψευδώνυμο «Ανεζηνιός».

Αντώνιος Περγιουδάκης από τη Μουρνέ 1924 – 1925
Δ/νίς Ανυφαντάκη 39 1926
Εμμανουήλ Κακλαμάνος από τη Μουρνέ 1926 – 1945
Άννα Μαρκάκη από τη Μουρνέ 1945 – 1946
Μαρία Σκευάκη 1946 – 1947
Θεόδωρος Ταμβακάκης από το Σπήλι 1947 40
Παντελής Ιερωνυμάκης από την Παντάνασα Αμαρίου 1947 – 1949
Εμμανουήλ Βιτωράκης από τη Μουρνέ, 1949 – 1955
Εμμανουήλ Κ. Κακλαμάνος από τη Μουρνέ, 1955 – 1965
Μαρία Μυριοκεφαλιτάκη 1964 – 1965
Αθηνά Σπανουδάκη 1965 41
Ιωάννης Κρυοβρυσανάκης 1965 – 1966
Ελευθέριος Βλατάκης από το Σπήλι, 1966 – 1973
Ευθύμιος Βρανάς από τον Αη Βασίλη 42
Αντιγόνη Σπιτάδη-Κουμεντάκη από το Σπήλι
Μαρία Παντινάκη-Βλαχάκη από το Σπήλι
Νικόλαος Γερογιαννάκης 1973 – 1977
Αθηνά Σπανουδάκη 1977 – 1978
Μιχαήλ Σταματογιαννάκης από τα Ακούμια, 1978 ως σήμερα
III. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΦΟΡΙΑΣ
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1949 – 1950
Αλέξανδρος Ζ. Κακλαμάνος 1950 – 1951
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1951 – 1953
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1953 – 1955
Στυλιανός Γ. Δημητράκης 1955 – 1970
Παναγιώτης Μ. Καθεκλάκης 1970 – 1974
Μιχαήλ Γ. Αγγελιδάκης 1974 – 1978
Κων/νος Σ. Κακλαμάνος 1978 ως σήμερα

IV. ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΦΗΜΕΡΙΩΝ

Παπά Παναγιώτης Παναγιωτάκης από τη Μουρνέ Άγνωστο από πότε
ως το 1905 περίπου
Παπά Μιχάλης Κουμεντάκης από τη Μουρνέ, 1905 – 1917
Παπά Αντώνιος Περγιουδάκης από τη Μουρνέ, 1917 – 1929
39 Αγνώστων λοιπών στοιχείων. Υπηρέτησε για λίγους μόνο μήνες.
40 Για λίγους μόνο μήνες
41 Για λίγους μόνο μήνες
42 Η ιστορική έκθεση δεν αναφέρει χρονολογίες της θητείας τους στο σχολείο της Μουρνές.
43 Λόγω χηρείας της ενοριακής θέσης για μια διετία περίπου, η Μονή Πρέβελη έστελνε ιερομόναχους που
ιερουργούσαν κατά τις κυριότερες εορτές του χρόνου.

Ιερομόναχοι από τη Μονή Πρέβελη 1929 – 1931 43
Παπά Στελιανός Ψαρουδάκης από του Γιαννιού 1931 – 1933
Παπά Στελής Παναγιωτάκης από τη Μουρνέ 1933 μέχρι σήμερα 44
V. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΜΟΥΡΝΕΣ
Αντώνιος Ι. Ανανδρανιστάκης 1937 – 1940
Εμμανουήλ Κ. Κακλαμάνος 1940 – 1945
Γεώργιος Α. Παπαδογιάννης 1945 – 1950
Μάρκος Α. Παπαδογιάννης 1950 – 1951
Γεώργιος Ν. Μαραγκάκης 1951 – 1956
Μάρκος Α. Παπαδογιάννης 1956 – 1957
Εμμανουήλ Μ. Καθεκλάκης 1957 – 1960
Θεόδουλος Γ. Παπαδάκης 1960 – 1963
Γεώργιος Σ. Μαρκουλιδάκης 1963 – 1964
Θεόδουλος Γ. Παπαδάκης 1964 – 1967
Ιωσήφ Ε. Παπαδογιάννης 1967 – 1975
Νικόλαος Ι. Θεοδοσάκης 1975 – 1978
Σπυρίδων Μ. Κακλαμάνος 1978 – 1981
Χρήστος Ν. Παπαδάκης 1981 – 1983
Νικόλαος Σ. Χατζηδάκης 1983 ως σήμερα
Τα στοιχεία και οι πληροφορίες που αναφέρονται πιο πάνω είναι όσα μπόρεσα να
βρω στη βιβλιογραφία, που αναφέρεται στις υποσημειώσεις, και από την τοπική
προφορική παράδοση. Αν και δεν είναι επαρκή για να συγκροτήσουν την «Ιστορία» του
χωριού παρουσιάζονται εδώ με την ελπίδα ότι θα συμπληρωθούν και θα διορθωθούν
αργότερα με τη βοήθεια όλων των Μουρνιανών.

Αθήνα, Φλεβάρης 1984

44 Ο παπά Στελής Παναγιωτάκης χειροτονήθηκε την 8.9.1933, και είναι από τους αρχαιότερους
πρεσβύτερους της Μητρόπολης Λάμπης και Σφακίων. Ο ίδιος μου έδωσε και τα ονόματα των άλλων
εφημερίων με τις χρονολογίες, όπως τις θυμόταν. Τον ευχαριστώ και από τούτη τη θέση

The post Η ΜΟΥΡΝΕ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Του κ. Στέργιου Μιχ. Μανουρά
Δικηγόρου

1. Το Μοναστήρι Μπαλή, του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (24 Ιουνίου) 1 1 ,
   βρίσκεται κοντά στον ομώνυμο γραφικό όρμο του Μυλοποτάμου όπου το ομώνυμο επίσης
   παραθαλάσσιο χωριό, που εξελίσσεται σε αξιόλογο τουριστικό τόπο των βόρειων ακτών
   της Κρήτης, και στο ακατοίκητο σήμερα χωριό Βλυχάδα. Η Μονή, τα δύο τούτα χωριά και
   το μικρό χωριό Εξάντης, ανήκουν στη διοικητική περιφέρεια της Κοινότητας Μελιδονίου
   της επαρχίας Μυλοποτάμου. 2 2
   Το οικοδομικό συγκρότημα της Μονής είναι κτισμένο σε υψόμετρο 200μ. στις
   ανατολικές πλαγιές του λόφου «Αγιά Απακουή» 3 3 , απέναντι από τον πιο ψηλό λόφο
   «Μπαχούμη» 4 4 , όπου υπάρχει ένα σπήλαιο με το όνομα «τ’ Ασκηντή ο σπήλιος» 5 5 . Το
   Μοναστήρι έχει θαυμάσια θέα προς το πέλαγος αλλά είναι αθέατο από τη θάλασσα.
   Η μετάβαση στο Μοναστήρι γινόταν παλαιότερα από ημιονικούς δρόμους και
   μονοπάτια, ενώ τώρα η προσπέλαση είναι πολύ εύκολη με το νέο αμαξωτό δρόμο που
   αρχίζει από το 31 ο χλμ., περίπου, της εθνικής οδού Ρεθύμνου – Ηρακλείου και έχει μήκος
   500μ μέχρι τον περίβολό του.
   Στην ευρύτερη περιοχή του Μπαλή βρίσκονται τρία παλαιά «μετόχια» της Μονής,
   τα οποία είναι τώρα απλά μοναστηριακά εξωκλήσια. Το πρώτο είναι «η Παναγία του (ή
   στο) Χάρακα» ή «Παναγία η Χαρακιανή» 6 6 (Κοίμηση Θεοτόκου, 15 Αυγούστου), που
   βρίσκεται βορειοανατολικά του μοναστηριακού συγκροτήματος, δίπλα στο 37 ο χλμ.,
   περίπου, της εθνικής οδού, πολύ κοντά στις ακτές, «προσκύνημα» σήμερα των κατοίκων
   της περιφέρειας και των διερχομένων. Ανήκε στην φεουδαρχική περιφέρεια κάποιου από
   1 Ο Μοναστηριακός Ναός είναι δίκλιτος (διμάρτυρη Εκκλησία). Στο δεύτερο κλίτος τιμάται η Αποτομή του
   Αγίου Ιωάννου (29 Αυγούστου): Μιχ. Παπαδάκις, Το Μοναστήρι Μπαλί (Ατάλη) στο Μυλοπόταμο, Προμηθεύς
   τομ. 5/1981, σελ. 314.
   2 Στ. Μ. Μανουράς, το Μελιδόνι Μυλοποτάμου, Προμηθεύς τομ. 6/1982 σελ. 33-36.
   3 Ο λόφος της «Αγιάς Απακουής» (ή Πακουής) έχει υψόμετρο 304μ. Το τοπωνύμιο Αγιά Πακουή προέρχεται
   από την προσωνυμία της Παναγίας «Γοργοεπηκόου» (Θεοτόκος Επακούουσα). Βλ. Ν. Β. Τωμαδάκη,
   Εκκλησιαστικά τοπωνύμια… Κρητολογία VII/1978 σελ. 43. Βλ. και Μιχ. Παπαδάκι ό.π. σελ. 307, όπου
   αναφέρεται: Αγίας Υπακοής (και Απακουής). Υπάρχει και άλλο τοπωνύμιο «Αγιά Απακού» στην περιοχή του
   χωριού Αξός (Γ. Φ. Δαφέρμος, Προμηθεύς τευχ. 13/1 Ιουλίου 1925 σελ. Ζ’) όπου σώζονται θεμέλια ναού της
   «Αγιάς Απακουής» (Ίδιος, Προμηθεύς τεύχ. 20/15 Οκτωβρίου 1925 σελ. 378 και Ίδιος, Μυλοποταμίτικα
   επώνυμα και τοπωνύμια, ΕΕΚΣ Β/1939 σελ. 378).
2. 
   4 Ο λόφος έχει υψόμετρο 607 μ. Ακούεται «στου Μπαχούμη» ή «Παχούμη». Δηλαδή ιδιοκτησία του
   Παχωμίου. Το τπνμ, είναι κυριώνυμο και εκκλησιαστικό
   5 Ελευθ. Πλατάκης, Σπήλαια… της Κρήτης, τομ. Β’ Ηράκλειον 1975 σελ. 72, 144, Ίδιος, Αγιώνυμα… σπήλαια
   της Κρήτης, Κρητολογία 8/1979, σελ. 16, όπου αναφέρεται απλά: «του Ασκηντή», και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σ.
   319.
   6 Μαρία Σταμαθιουδάκη, Παναγία ή Χαρακιανή, Προμηθεύς Τεύχη 294/Ιούνιος 296/Αύγουστος 1937 σελ. Ζ’,
   Αλεξ. Χατζηγάκης, Εκκλησίες Κρήτης, Ρέθυμνο 1954 σελ. 46, ό.π. σελ. 317. Στη μουσειακή συλλογή
   εκκλησιαστικών κειμηλίων της Μονής Αρσανίου είδα φορητή εικόνα με επιγραφή που αναφέρει το όνομα
   Άνθιμος (ιερομόναχος) της Κοιμήσεως «Χαράκου» με χρονολογία: «1796 Μάιος 24».

την οικογένεια των Καλλέργηδων, όπως δείχνει το οικόσημο που διατηρείται στη δυτική
πρόσοψη της Εκκλησούλας 7 7 , η οποία αποτελούσε το Καθολικό άλλης, ίσως παλαιότερης,
Μονής. Το δεύτερο εξωκλήσι είναι του Αγίου Αντωνίου κοντά στο χωριό Βλυχάδα και το
τρίτο του Αγίου Νικολάου στην περιοχή του χωριού Εξάντης 8 8 .

2. Η χρονολογία της ιδρύσεως της Μονής Μπαλή δεν συνάγεται από τα διαθέσιμα
   στοιχεία. Μετά από πρόσφατη έρευνα η χρονολογία ιδρύσεως πιθανολογείται πριν τις
   αρχές του 16 ου αιώνα 9 9 , αλλά σημειώνεται ότι η αποκάλυψη, μελέτη και χρονολόγηση από
   ειδικούς των τοιχογραφιών, οι οποίες υπάρχουν στο βόρειο κλίτος του Ναού της, που είναι
   παλαιότερο από το νότιο, θα δώσουν, τουλάχιστο με προσέγγιση, ασφαλέστερο
   συμπέρασμα για την χρονολόγηση της ιδρύσεώς της.
   Το Μοναστήρι ανακαινίσθηκε ριζικά κατά τις πρώτες δεκαετίες του 17 ου αιώνα,
   όπως φαίνεται καθαρά από τις δύο χρονολογίες ΑΧΛΕ (1635) και ΑΧΛΗ (1638) που είναι
   σκαλισμένες η πρώτη στην κεντρική πύλη του οικοδομικού συγκροτήματος και η δεύτερη
   σε ένα παράθυρο ερειπωμένου μοναστηριακού κτιρίου 10 10 , και από τις τοιχογραφίες οι
   οποίες διατηρούνται στην Τράπεζα της Μονής 11 11 .
   Ο ανακαινιστής (νέος κτίτορας) της Μονής ήταν ο ιερομόναχος Παχώμιος, σύμφωνα
   με την επιγραφή της πύλης της 12 12 .
   Στα τέλη του 1646 – αρχές 1647 προξενήθηκαν πολλές καταστροφές στο Μοναστήρι
   από τους Τούρκους, που κατέλαβαν τότε την περιφέρεια του Κάτω Μυλοπόταμου, αλλά
   φαίνεται ότι οι ζημιές αποκαταστάθηκαν γρήγορα, όπως δείχνει και μια επιγραφή σε
   7 Την υπόδειξη για το οικόσημο οφείλω στον κ. Θεοχάρη Δετοράκη. Τον ευχαριστώ και από τούτη τη θέση.
   Παρόμοια οικόσημα Καλλέργηδων υπάρχουν και σε άλλες εκκλησούλες της επ. Μυλοποτάμου (και Αμαρίου)
   όπως της Αγίας Μαρίνας που βρίσκεται κοντά στη Μονή Χαλέπας (βλ. Θ. Δετοράκη, Νοταριακές πληροφορίες
   για το Μοναστήρι… Χαλέπας, Προμηθεύς τομ. 6/1982 σελ. 307 – 308 και φωτογραφίες σελ. 309) και των
   Αγίων Πατέρων, που βρίσκεται δίπλα στο 40 ο χλμ της εθνικής οδού Ρεθύμνου – Ηρακλείου, το οποίο είδαμε
   με τους κ.κ. Μιχάλη Παπαδάκη και Γιάννη Παπιομύτογλου κατά την επίσκεψή μας το καλοκαίρι του 1980. Η
   καταγραφή και μελέτη των οικοσήμων Καλλέργη, που υπάρχουν σε διάφορα κτίσματα των επ. Μυλοποτάμου
   και Αμαρίου, παρουσιάζει ενδιαφέρον.
   8 Βλ. πιο κάτω στη σημ. 28
   9 Αθαν. Παλιούρας, Η Μονή του Προδρόμου στο Μπαλί, ανακοίνωση στο Ε’ (1981) Διεθνές Κρητολογικό
   Συνέδριο, αδημοσίευτη. Το χειρόγραφο τέθηκε πρόθυμα στην διάθεσή μου από τον κ. Παλιούρα τον οποίο
   ευχαριστώ θερμά και από εδώ.
   10 G. Gerola, Monumenti Veneti nell’ isola di Creta, Venezia τομ. III 1917 σελ. 176 – 177 και τομ. IV/1932 σελ.
   66,68-69, Αλεξ. Χατζηγάκης, ό.π. σελ. 45 – 46, Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 310, 312 και Παλιούρας ό.π.
   11 Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 316 και Παλιούρας ό.π.
   12 Παλιούρας ό.π. που ταυτίζει τον ιερομόναχο Παχώμιο της επιγραφής της πύλης (1635) με τον ιερομόναχο
   Παχώμιο Καφάτο της επιγραφής (1624) της εκκλησίας της Παναγίας στη θέση «Βατέ(ς)» κοντά στο χωριό
   Μελισσουργάκι (Μνήσθητι Κύριε του δούλου σου Παχωμίου του Καφά του ΑΧΚΔ’ = 1624). Βλ. G. Gerola ό.π.
   τομ III/1917 σελ. 486 και Αργίνη Φραγκούλη, Ενοριακό οδοιπορικό, περ. Παράκλητος τεύχ. 40 (1983) σελ. 39.
   Πρέπει να σημειωθεί ότι στα τέλη του 16 ου αρχές 17 ου αιώνα εγκαταλείφθηκαν από τους μοναχούς
3. 
   Μοναστήρια στο Μυλοπόταμο, που βρισκόταν κοντά στις ακτές, γιατί κινδύνευαν από τις πειρατικές
   επιδρομές. Οι μοναχοί μετεγκαταστάθηκαν σε ΄άλλα Μοναστήρια, όπως από την Μονή του Αγίου Αντωνίου
   στους Γαλήνους που πήγαν στην Μονή του Αγίου Παντελεήμονα (Ελ. Πλατάκης, Οι Μονές του Αγ. Αντωνίου
   στους Γαλήνους και του Αγίου Παντελεήμονος στη Φόδελε, Κρητολογία I/1975 σελ. 3,7,46) και από την Μονή
   των Αγίων Πατέρων στη Μονή Βοσάκου (Μιχ. Παπαδάκις, Βώσακος, Αμάλθεια τεύχ. 33 (1977) σελ. 347 –
   348). Δεν αποκλείεται λοιπόν ο Παχώμιος και η Συνοδεία του να ήλθαν από την παλαιότερη Μονή της
   Παναγίας του Χάρακα, που βρίσκεται κοντά στις ακτές, στην ασφαλέστερη Μονή του Μπαλή, που είναι πιο
   εσωτερικά και αθέατη από τη θάλασσα.

παράθυρο κτίσματος με την χρονολογία 1692 13 13 , και η μοναστική ζωή συνεχίσθηκε στον
ίδιο χώρο. Πάντως κατά τη δεύτερη πεντηκονταετία του 18 ου αιώνα υπήρξε σημαντική
δραστηριότητα των καλογέρων όπως δείχνουν διάφορες επιγραφές με χρονολογίες σε
φορητές εικόνες της Εκκλησίας του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (1761, 1763, 1791) 14 14 ,
σε ξυλόγλυπτο Σταυρό (1784) 15 15 , σε αργυρόδετο Ευαγγέλιο (1795) 16 16 και στη νεώτερη
βρύση (1791) 17 17 , που βρίσκεται λίγες εικοσάδες μέτρα μακρυά από το μοναστηριακό
συγκρότημα 18 18 . Δεν είναι απίθανο μάλιστα κάποιο διάστημα του 18ου αιώνα να ήταν στο
Μοναστήρι η έδρα της Επισκοπής Αυλοποτάμου και ίσως ένας Μπαλιώτης ιερομόναχος (ή
ηγούμενος) να έγινε Επίσκοπος Αυλοποτάμου.
Οι καλόγεροι της Μονής του Μπαλή, έλαβαν μέρος στην Επανάσταση του 1821
αλλά περιστατικά από τη δράση τους δεν είναι ακόμη γνωστά. Μετά την λήξη της
Επαναστάσεως στην Κρήτη (1831) ηγούμενος της Μονής αναδείχθηκε ο Μελέτιος
Καρτερής, που φρόντισε να γίνουν νέες φορητές εικόνες και για την κατασκευή νέου
ξυλόγλυπτου τέμπλου του Ναού. Τα υπολείμματα από το τέμπλο αυτό βρήκε και διέσωσε ο
κ. Παλιούρας, που παρατήρησε και την ανάγλυφη επιγραφή 19 19 του: «ΔΙ ΕΞΟΔΟΥ ΚΑΙ
ΕΠΙΣΤΑΣΙΑΣ ΜΕΛΕΤΙΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ 1837».
Το Μοναστήρι πρόσφερε μεγάλη βοήθεια στην Κρητική Επανάσταση του 1866 και
γι’ αυτό υπέστει πολλές καταστροφές από τους Τούρκους το 1867. Πρωταγωνιστής από
τους καλογέρους του την περίοδο αυτή υπήρξε ο θρυλικός ιερομόναχος Γεράσιμος
Πικράκης, που έγινε αργότερα (1874 – 1909) ηγούμενος και έμεινε γνωστός ως «ο
Μπαλιώτης γούμενος» 20 20 .

3. Η Μονή Μπαλή, ενοριακή 21 21 , ανδρική και, τουλάχιστο κατά τον 17 ο αιώνα,
   κοινοβιακή 22 22 , κηρύχθηκε «διαλυτή» με το Νόμο 276/1900 της Κρητικής Πολιτείας, όπως
   και άλλα μοναστήρια της Κρήτης 23 23 . Με το Νόμο 553/1903 ανεβίωσε ως «Μετόχι», γιατί
   είχε λιγότερους από έξι μοναχούς και προσαρτήθηκε στη Μονή Βοσάκου 24 24 . Τον ηγούμενο
   Γεράσιμο Πικράκι που πέθανε το 1909 διαδέχθηκε ως «ηγούμενος» (επιστάτης) ο
   13 Παλιούρας ό.π.
   14 Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 316
   15 Μ. Σταμαθιουδάκη, Ιστορία της κλοπής του Σταυρού Ατάλη, Προμηθεύς τεύχη 168/15 Δεκεμβρίου 1931 –
   169/1 Ιανουαρίου 1932, και Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ. 320
   16 Μ. Σταμαθιουδάκη ό.π. τεύχος 168 σελ. 7, Τιμόθεος Βενέρης. Το Αρκάδι δια των αιώνων, Αθήναι 1938 σελ.
   447 και Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ 320
   17 Μιχ. Παπαδάκης, ό.π. σελ. 310
   18 Πιο κοντά στο οικοδομικό συγκρότημα της Μονής βρίσκεται μία άλλη παλαιότερη βρύση (βλ. G. Gerola
   τομ. IV/1932 σελ. 66 (φωτογραφία), 248, Στ. Σπανάκης, Η Κρήτη (οδηγός) τομ. Β’ σελ. 273, Μιχ. Παπαδάκις
   ό.π. σελ. 308, 309 (φωτογραφία και Παλιούρας ό.π.
   19 Παλιούρας ό.π.
   20 Μ. Σταμαθιουδάκη, Ποίημα αφιερωθέν εις τον ιερομόναχον Γεράσιμον Πικράκιν, ηγούμενον Ι. Μ. Μπαλή,
   Προμηθεύς τεύχ. 164 – 167 (1931) σελ. 8 (κάθε τεύχους), Τιμόθεος Βενέρης, ό.π. σελ. 185, 447, Αλεξ.
   Χατζηγάκης ό.π. σελ. 45-46 (όπου μόνο η παράδοση) και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π. σ. 323-329.
   21 Ν. Σταυράκης, Στατιστική της Κρήτης… 1890 σελ. 203 και Ν. Ι. Παπαδάκις, Η Εκκλησία της Κρήτης… 1936
   σελ. 82,91.
   22 Τούτο συνάγεται από την «Τράπεζα» της Μονής.
   23 Εμμ. Γενεράλις, Περί των εν Κρήτη Ιερών Μονών, Χριστιανικόν Φως 6/1921 τεύχη 39 σελ. 15, 41 σελ. 117
   και Ν.Ι. Παπαδάκις ό.π. σελ. 82,91.
   24 Εμμ. Γενεράλις ό.π.

Καλλίνικος Κουγιουμιτζάκης. Τα επόμενα χρόνια εμόνασαν στο Μπαλή μόνο δύο – τρεις
καλόγεροι. Μετά το Νόμο 3345/27 Ιουνίου 1925 πολλά κτήματα του Μπαλή περιήλθαν το
1928 στο Εφεδρικό Ταμείο Ρεθύμνης και με το Νόμο 4684/1930 η Μονή κηρύχθηκε και
πάλι «διαλυτή» ενώ με τον Α.Ν. του 1935 «διαλυτέα» 25 25 . Την εποχή αυτή πέθανε ο
Καλλίνικος (1933 ή 1934) και ανέλαβε επιστάτης ο ιερομόναχος Γαβριήλ Μαρής που
ασκούσε τα καθήκοντά του αυτά μέχρι το 1940 τουλάχιστο 26 26 . Ο τελευταίος Μπαλιώτης
ιερομόναχος Παρθένιος Καληβιανάκης πέθανε το 1949 (;) και η επιστασία του Μπαλή
ανατέθηκε το 1950 στον αρχιμανδρίτη Αντώνιο Πατσουράκη που είχε γίνει ηγούμενος της
Μονής Βοσάκου και εφημέριος στα χωριά Μπαλί και Βλυχάδα 27 27 . Το Μοναστήρι
ερημώθηκε, η υπόλοιπη ακίνητη περιουσία του εκποιήθηκε (1961 – 1965) 28 28 , σιγά – σιγά
τα κελλιά και τ’ άλλα μοναστηριακά κτίρια, που στέγαζαν κατά διαστήματα διάφορους
κτηνοτρόφους, ερειπώθηκαν και μεταφέρθηκαν αλλού ή χάθηκαν πολλά από τα κειμήλιά
του.
Το 1979 το οικοδομικό συγκρότημα της Μονής Μπαλή χαρακτηρίσθηκε με
απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού διατηρητέο Ιστορικό Μνημείο, μαζί με άλλα
μοναστήρια του νομού Ρεθύμνης, γιατί «αποτελούν αξιόλογες μονάδες στο χώρο της
μοναστηριακής αρχιτεκτονικής όπως διαμορφώθηκε στην Κρήτη εξ αιτίας των ιδιόμορφων
ιστορικό – κοινωνικών συνθηκών» 29 29 και το 1982 ο Οργανισμός Τουρισμού (Ε.Ο.Τ) διέθεσε
πίστωση ποσού 300 χιλ. δραχμών για την αξιοποίηση της Μονής ως ιστορικού μνημείου 30 30 .
Στα μέσα Απριλίου 1983 εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο Μοναστήρι ο αρχιμανδρίτης
Άνθιμος Συριανός με δύο νέους μοναχούς και άρχισαν την νεώτερη ανακαίνιση της Μονής
του Μπαλή 31 31 .
Οι αναστηλωτικές εργασίες, που εκτελούνται με ζήλο και προσοχή για την σωστή
αναπαλαίωση του αρχιτεκτονικού Μνημείου, αποτελούν ευχάριστη έκπληξη για όσους
είχαν επισκεφθεί το χώρο τούτο τα τελευταία χρόνια και γνώριζαν την κατάσταση των
κτισμάτων του.

4. Η επαναλειτουργία της Μονής του Μπαλή είχε και ένα άλλο αποτέλεσμα.
   Ανευρέθηκαν και παραδόθηκαν στη νέα Συνοδεία της δύο σπουδαία ιστορικά κειμήλιά της.

25 Ν.Ι. Παπαδάκις ό.π. σελ. 91.
26 Σε κελλί της Μονής (ηγουμενείο) σώζεται η επιγραφή: «Ανεκαινίσθη υπό την επιστασίαν Γαβριήλ Μαρή
έτος 1939» (βλ. Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ 310, 322 και Παλιούρας ό.π.). Ο Γαβριήλ Μαρής ήταν ιερομόναχος
της Μονής Βοσάκου «επιστάτης» τότε του Μπαλή.
27 Τίτου Μ. Συλλιγαρδάκη, Μητροπολίτου, Πιμαντορικόν Εγκόλπιον, Ρέθυμνον 1981, σελ. 185,221
28 Ρ. Τ. (= Τίτου Συλλιγαρδάκη, Μητροπολίτου), Χρονικό αναστηλώσεως Ι. Μ. Αγίου Ιωάννου (Ατάλης –
Μπαλή), Παράκλητος τευχ. 39/1983 σελ.31 – 32 – 34 όπου αναφέρεται ότι εκποιήθηκαν τα μετόχια: (α)
Παναγίας Χάρακα (1928) (β) Αγίου Νικολάου Εξάντη (1961) (γ) Αγίου Αντωνίου Βλυχάδας (;) ( δ)
Φουρνοκέφαλο (1965) ( ε ) περιοχή Μονής (1961) εκτός από 5 στρέμματα γύρω από το Μοναστήρι
(περίβολος). Παλαιότερα στην Μονή Μπαλή ανήκε και το Μετόχι του Αγίου Αντωνίου στη Λούτρα
(περιφέρεια Αγγελιανών) βλ. Μιχ. Παπαδάκις ό.π. Σ. 321.
29 Βλ. Φ.Ε.Κ. τεύχ. Β’ αρ. 209/29 Φεβρουαρίου 1980
30 Βλ. σχετική είδηση στην εφημ. «Ρεθεμνιώτικα Νέα» φ. 6 Ιουλίου 1982.
31 Ο νέος ηγούμενος ανέλαβε καθήκοντα την 1 ην Μαΐου 1983 και η επίσημη τελετή εγκατάστασής του έγινε
στις 24 Ιουνίου 1983.

Το ένα είναι το αργυρόδετο Ευαγγέλιο της Εκκλησίας της (έκδοση Βενετίας 1785) με
επιγραφές και την χρονολογία 1795, που έχουν ως εξής:
ΜΟΝΑSΤΗΡΗ ΑΤΑΛΗ. 17
ΕΚΤΙC ΝΗCOY ΚΡΗΤΗΣ. 95 32 32
Και
M (N)HSTI KHPIE TOY ΔOYΛΟΥCOY ΓΕΡ
ΒΑCIOY IEΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΠΡΟCKHNHTOY ΓΟΦ 33 33
ΤΟΥ ΜΕΤΑΞΑΚΗ 1795 ΜΑΙΟΥ 7+
Από την δεύτερη αυτή, ως τώρα αδημοσίευτη, επιγραφή του Ευαγγελίου γίνεται
γνωστό και το επώνυμο του ιερομόναχου – δωρητή προφανώς του Ευαγγελίου και του
Σταυρού 34 34 .
Το δεύτερο κειμήλιο είναι η παλαιά (του 19 ου : αιώνα) ορειχάλκινη στρογγυλή
σφραγίδα του Μοναστηριού, που φέρει κυκλικά τις λέξεις: ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΜΠΑΛΗ και τη
οποίας αποτύπωμα σε φυσικό μέγεθος δημοσιεύεται εδώ 35 35 .

5. Η ονομασία της Μονής: Η επίσημη επωνυμία του Μοναστηριού, όπως φαίνεται
   και από την παραπάνω παλιά σφραγίδα του, είναι «Ιερά Μονή Μπαλή». Με το όνομα αυτό
   έμεινε γνωστό το Μοναστήρι στην Κρητική Ιστορία, την μοναστηριακή προφορική
   παράδοση και την τοπική λαϊκή συνείδηση.
   5 α Η προέλευση της ονομασίας «Μπαλή»: Έχουν διατυπωθεί δύο εκδοχές για την
   προέλευση της ονομασίας της Μονής. Η μία υποστηρίζει ότι η προσωνυμία Μπαλή
   προέρχεται από το οικογενειακό επώνυμο Μπαλής, που απαντάται με διάφορους τύπους
   και στην Κρήτη 36 36 . Η άλλη άποψη, η οποία είναι απίθανη, ότι προέρχεται από την τουρκική
   λέξη «μπαλί» που σημαίνει μέλι (τόπος που παράγει μέλι, μελότοπος), γιατί στην περιοχή
   της Μονής παράγεται μέλι 37 37 .
   Κατά την πρώτη άποψη ο αρχικός κτίτορας της Μονής (ή αφιερωτής περιουσίας στο
   Μοναστήρι) ήταν κάποιος (μοναχός ή λαϊκός) με το επώνυμο Μπαλής και το επίθετό του
   32 Μ. Σταμαθιουδάκη ό.π. τεύχ. 168 σελ. Ζ’, Τιμόθεος Βενέρης ό.π. σελ. 447 και Μιχ. Παπαδάκις ό.π. σελ.
   320.
   33 Η δεύτερη επιγραφή στην πίσω επάργυρου επένδυση του Ευαγγελίου (αυτοψία μου την εβδομάδα του
   Πάσχα 1983). Τα γράμματα ΓΟ: Φ; δεν διακρίνονται καλά. Ίσως σημαίνουν: «Παναγίου Τάφου», δηλαδή
   «Προσκυνητής του Παναγίου Τάφου».
   34 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στις σημ. 15, 16.
   35 Ευχαριστώ και από τούτη τη θέση τον Πανοσιολογιώτατο Αρχιμανδρίτη κ. Άνθιμο Συριανό, σημερινό
   ηγούμενο και νέο ανακαινιστή της Μονής Μπαλή, που πρόθυμα μου χορήγησε αποτύπωμα της σφραγίδας
   κατά την επίσκεψή μου την εβδομάδα του Πάσχο 1983.
   36 Στεφ. Ξανθουδίδης, Οικογενειακά επώνυμα εκ Κρήτης, Λαογραφία Ζ΄/1923 σελ. 369-384 (= Μελετήματα,
   έκδοση Δήμου Ηρακλείου 1980 με επιμέλεια Θεοχ. Δετοράκη, σελ. 423), Χρ. Τσικριτσή – Κατσανάκη, Συμβολή
   στη μελέτη των τοπωνυμίων της Κρήτης (τοπωνύμια από οικογενειακά ονόματα) Αμάλθεια τευχ 22-23
   (Ιανουαρίου – Ιουνίου 1975) σελ. 27. Της ίδιας, Κρητικά επώνυμα επαγγελματικά και δηλωτικά τίτλων και
   αξιωμάτων, Αθήνα 1981 σελ. 25-26
   37 Μ. Σταμαθιουδάκη ό.π. τεύχ. 168/15 Δεκεμβρίου 1931, Τιμόθεος Βενέρης ό.π. σελ. 447 Στ. Σπανάκης ό.π.
   σελ. 273 και Μιχ. Παπαδάκις, ό.π., σελ. 319

έγινε προσωνυμία της Μονής, που μετατράπηκε έπειτα σε επίσημη επωνυμία της. Η
άποψη αυτή είναι ορθότερη και σύμφωνη με όσα έχει διδάξει ο καθηγητής Τωμαδάκης για
την προέλευση των ονομάτων των μοναστηριών της Κρήτης, δηλαδή ότι αυτά προέρχονται
(α) από τα ονόματα των κληρικών πρώτων κτιτόρων των μοναστηριακών κτισμάτων, (β)
από τα ονόματα των αρχόντων που τα επροστάτευαν, (γ) από τα τοπωνύμια των χώρων
όπου κτίσθηκαν, (δ) από τους εικονογραφικούς τύπους των αγίων των εκκλησιών τους, (ε)
από τους τιμώμενους αγίους ή (στ) από άλλες αιτίες 38 38 .
1 Ονομασία από τα ονόματα των αγίων (Χριστού, Σταυρού, Πνεύματος, Παναγίας
κ.λπ.) τους οποίους τιμούν οι μοναστηριακοί ναοί (καθολικά μονών). Π.χ. «Ιερά Μονή
Αγίου Πνεύματος» (στο Κισσό – Αγίου Βασιλείου), «Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος»
(στου Φόδελε). Ο σχηματισμός τούτος της επίσημης «επωνυμίας» της μονής είναι ο
«κανονικός».
2 Από τις υμνογραφικές προσωνυμίες των αγίων που τιμούν οι εκκλησίες τους. Π.χ.
Ι. Μονή Ζωοδόχου Πηγής, Ι. Μονή Γαληνίου Χριστού 39 39 . Και ο σχηματισμός αυτός της
επίσημης επωνυμίας μιας μονής είναι «κανονικός».
3 Από τις εικονογραφικές προσωνυμίες των αγίων που τιμούν οι Εκκλησίες τους.
Π.χ. Ι. Μ. Οδηγήτριας. Και ο σχηματισμός τούτος της επίσημης επωνυμίας Μονής είναι
«κανονικός».
4 Από τις λαϊκές προσωνυμίες των άγιων που τιμούν τα καθολικά των μονών όπως,
π.χ. Μονή Χρυσοπηγής, Μονή Φανερωμένης, που επικρατούν σε πολλές περιπτώσεις και
ως επίσημες ονομασίες.
5 Από τα τοπωνύμια των περιοχών όπου έχουν ανοικοδομηθεί τα μοναστήρια. Π.χ.
Μονή Χαλέπας, Μονή Γωνιάς, Μονή Ακρωτηριανή. Στις περιπτώσεις αυτές η επίσημη
ονομασία της μονής είναι συνήθως σύνθετη, από το όνομα του αγίου που τιμούν και το
τοπωνύμιο. Π.χ. Ι. Μ. Σωτήρος Χριστού Χαλέπας, Ι. Μ. Παναγίας Ακρωτηριανής.
6 Από το καλογερικό όνομα του πρώτου μοναχού που έκτισε το πρώτο οικοδόμημα,
συνήθως τον ναό, του μοναστηριού. Π.χ. Ι. Μ. Αρκαδίου (Αρκάδιος – Αρκάδι), Ι. Μ.
Αρσανίου (Αρσένιος – Αρσάνι), Ι. Μ. Αρετίου (Αρέτιος – Αρέτι) 40 40 κ.λπ. Η ονομασία αυτή
(όταν δεν είναι σύνθετη με το όνομα του αγίου που τιμούν), αναγνωρίζεται «κατ’
οικονομίαν».
7 Από το οικογενειακό επώνυμο του ιδρυτή ή ανακαινιστή ή αφιερωτή περιουσίας ή
προστάτη (φεουδάρχη) της μονής. Π.χ. Ι. Μονή (του) Πρέβελη 41 41 , Ι. Μ. (του) Βούλγαρη 42 42 , Ι.
Μ. (του) Βροντίση (Βροντισίου) 43 43 , Ι. Μ. (του) Δισκούρη (Δισκουρίου) 44 44 , Ι. Μ. (της)
38 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978 σελ. 25-26.
39 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978 σελ. 34
40 Γ.Ι. Κουρμούλης Αρέτι – Αρκάδι – Αρσάνι, ΕΕΚΣ Α΄/1938 σ. 164.
41 Μ. Γ. Πρεβελάκις, Η Ι. Μ. του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου, η επιλεγόμενη «Πρέβελη», ΕΕΚΣ Α/1938 σελ.
268-269 και Μιχ. Παπαδάκις, Το Μοναστήρι του Πρέβελη στην Κρήτη, Αθήναι 1978 σελ. 126
42 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978 σελ. 37
43 Χρ. Τσικριτσή – Κατσανάκη, ό.π., Αμάλθεια 22 – 23 σελ. 45-46 και τις εκεί παραπομπές.
44 Ν. Β. Τωμαδάκης, Οι μεταξύ του 1713 και 1832 Επίσκοποι Αυλοποτάμου Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά
τευχ. β’/1978 σελ. 331 σημ. 1. Αλλιώς: Μιχ. Παπαδάκις, Η Ι. Μονή Δισκουρίου, Προμηθεύς 5/1980 σελ. 97/98
και τις εκεί παραπομπές.

Καλόειδαινας (Καλοειδής/ας – Καλόειδαινα) 45 45 ή από συνδυασμό του αγίου που τιμά το
Μοναστήρι και του επωνύμου του ιδρυτή (κτήτορα), αφιερωτή κ.λπ. Π.χ. Ι. Μ. Αγίας
Τριάδος των Τζαγκαρόλων, Ι. Μ. Ζωοδόχου Πηγής του Χαρτοφύλακος, Ι. Μ. Αγίου Ιωάννου
του Θεολόγου – Πρέβελη, Ι. Μ. Αγίου Αντωνίου Βροντισίου, Ι. Μ. Αγίου Γεωργίου
Δισκουρίου κ.λπ. έτσι και η ονομασία της Ι. Μονής Αγίου Ιωάννου Προδρόμου Μπαλή που
συγκαταλέγεται σ’ αυτή την κατηγορία προελεύσεως των ονομασιών των μονών, αφού το
όνομα Μπαλής απαντάται ως οικογενειακό επώνυμο στην Κρήτη από την εποχή της
Ενετοκρατίας, κατά την οποία αναμφισβήτητα ιδρύθηκε το Μοναστήρι.
8 Οι ονομασίες, τέλος των μοναστηριών προέρχονται και από άλλες αιτίες. Οι
περιπτώσεις αυτές στην Κρήτη είναι λίγες και επικρατούν ως λαϊκές ονομασίες και όχι ως
επίσημες επωνυμίες των μονών. Μια τέτοια σπάνια περίπτωση είναι της Μονής Παναγίας
Ακρωτηριανής που η ονομασία της μεταβλήθηκε σε Μονή Τοπλού (τουρκική ονομασία),
γιατί είχε πυροβόλο (τομπλ) για άμυνα κατά των πειρατών 46 .
Οι τουρκικές ονομασίες άλλων μοναστηριών της Κρήτης που αναφέρονται σε
επίσημα τουρκικά έγγραφα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, δεν διατηρήθηκαν στον
γραπτό Ελληνικό λόγο, ούτε επικράτησαν προφορικά, στην γλώσσα του Κρητικού λαού.
Τέτοιες γνωστές περιπτώσεις είναι της Μονής Αρκαδίου που αναφέρεται Τσανλί Μοναστήρ
γιατί είχε δικαίωμα να έχει και να κρούει κώδωνα 47 της Μ. Χρυσοπηγής: Κουμπελί
Μοναστήρ γιατί είχε τρούλλο, Μ. Αγίας Τριάδας: Σελβιλί Μοναστήρ γιατί είχε κυπαρίσσια,
Μ. Γδερνέττου (Γουβερνέτου): Μπαλί Μοναστήρ γιατί στη γύρω περιοχή παραγόταν μέλι
και της Μ. Γωνιάς: Ακ Μοναστήρ (λευκή μονή) γιατί είχε λευκό υδροχρωματισμό
(ασβέστωμα) 48 . Η εκδοχή, συνεπώς, ότι το όνομα της Μονής Μπαλή προέρχεται από την
τούρκικη λέξη «μπαλί» που σημαίνει μέλι, αν και στη γύρω περιοχή Μελιδονίου – Μπαλή
παραγόταν μέλι, είναι απίθανη και μη ορθή.
5β Η ονομασία «Μοναστήρι Ατάλη», που είναι γνωστή μόνο από δύο επιγραφές
(του Σταυρού – 1784 και του Ευαγγελίου – 1795) 49 προέρχεται από την παραφθορά του
τοπωνυμίου «Αστάλη», της αρχαίας Κρητικής πόλεως, που φέρεται ως επίνειο της Αξού,
κτισμένη στον όρμο Μπαλί 50 , και οι Ενετοί ανέγραφαν στους χάρτες της Κρήτης 51 (Porto de
ή Retuto di) Atali. Το όνομα αυτό χαράχθηκε στα ποικίλματα τους Σταυρού και του
Ευαγγελίου, με εντολή ασφαλώς του ιερομόναχου Γερβάσιου Μεταξάκη. Αφού όμως δεν
προκύπτει από άλλα στοιχεία ότι το όνομα Α(σ)τάλη δήλωνε και το Μοναστήρι, γεννούνται
τα ερωτήματα μήπως ο Γερβάσιος έδωσε «αυθαίρετα» τη εντολή να χαραχθεί το όνομα

45 Στ. Μ. Μανουράς, Το Μοναστήρι της Καλόειδαινας στο Άνω – Μέρος του Αμαρίου, Προμηθεύς τομ 5/1980
σελ. 97-98 και τις εκεί παραπομπές.
46 Ν. Β. Τωμαδάκης, ό.π., Κρητολογία VII/1978, σελ. 26.
47 Τιμόθεος Βενέρης, ό.π., σελ. 34,092, 100.
48 Νικ. Σταυρινίδης, Μεταφράσει Τουρκικών Ιστορικών Εγγράφων, Τ.Α.Η. τόμος Β΄, Ηράκλειον 1976, σελ. 199.
49 Βλ. πιο πάνω αντίστοιχα (και) στις σημ. 15,16,32,33,34 και Ιωάν. Εμμ. Νουχάκης Χωρογραφία της Κρήτης,
Αθήναι 1903, σελ. 173.
50 Οι ονομασίες του ομώνυμου χωριού (οικισμού) και όρμου πρέπει να γράφονται με γιώτα (το χ. Μπαλί ή ο
όρμος –λιμάνι- Μπαλί).
51 Βλ. ενδεικτικά τους χάρτες Basilicata (1629) και Bochini (1631) και στρατιωτικούς χάρτες Γ.Ε.Σ Βλ. ακόμη
και Νικήστρ. Καλομενόπουλο, Κρητικά… 1894, σελ. 196.

τούτο (ΑΤΑΛΗ), επηρεασμένος από την ονομασία που έβλεπε στους χάρτες ή εγνώριζε το
όνομα τούτο ως παλαιότερη ονομασία της Μονής Μπαλή ή ήταν όνομα άλλης
πλησιόχωρης Μονής (ίσως της Παναγίας του Χάρακα), η οποία καταστράφηκε, ερημώθηκε
και πιθανόν «συγχωνεύθηκε» με το Μοναστήρι Μπαλή. Για να δοθούν απαντήσεις στα
ερωτήματα αυτά, απαιτείται περαιτέρω έρευνα και μελέτη του ζητήματος τούτου.
5γ Η επίσημη ονομασία («επωνυμία») του Μοναστηριού, κατά συνέπεια των όσων
προαναφέρθηκαν, είναι : «Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου – Μπαλή» ή η
συντομότερη, την οποία φέρει και η παλαιά σφραγίδα της, «ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΜΠΑΛΗ», που
πρέπει να διατηρηθεί για να μη διακοπεί η τοπική λαϊκή και μοναστηριακή ιστορική
παράδοση μετά τη νέα ανακαίνιση της

Αθήνα, Χριστούγεννα 1983

The post Η ΝΕΑ ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΗ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΜΠΑΛΗ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Των Εν Μυσσιρίοις Περιβολίων Ρεθύμνης εκτελεσθέντων
υπό των Γερμανών την 23 η και 24 η Μαΐου 1941

α/α ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΤΟΠΟΣ ΗΛΙΚΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ

ΘΑΝΑΤΩΣΕΩΣ

1. Σιράγας Ιωάννης Νικ. Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 59 Βιβλιοπώλης
   Πράκτωρ Εφημερίδων Ελληνικού Τύπου
2. Μπουρμπουλάκης Αναξαγόρας Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 37 Εφ. Χωροφύλαξ
3. Μπριλλάκης Εμμ. Αντ. Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 55 Έμπορος
4. Βογιατζάκης Αντώνιος Εμμ. Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 70 Εργολάβος
5. Καλομενόπουλος Χαριτ. Μιχ. Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 30 Υπ. Λιμ. Ταμείου
6. Ηλιακάκης Μιχαήλ Δ. Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 47 Κουρεύς
7. Τουρνάκης Ευάγγελος Ιωαν. Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 34 Τραπεζ. Υπαλ.
8. Καλαϊτζιδάκης Νικόλαος
   ή Λερβίσης Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 60 Λεμβούχος
9. Σαραντινάκης Αντώνιος Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 60 Ταχυδρόμος
10. Γεωργατζιάν Αρτίν Οχάν Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 24 Οδοντοτεχνίτης
11. Νταναδάκης Νικ. Εμμ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 60 Σιδηρουργός
12. Σταράκης Νικ. Γεωργ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 23 Υδραυλικός
13. Στεφανουδάκης Εμμ. Νικ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 63 Κρεοπώλης
    14, Κουμεντεδάκης Σπυρ. Ηλία Περιβόλια Ετυφεκίσθη 90 Σιδηρουργός
14. Μιχελιδάκης Κων. Νικ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 40 Γεωργός
15. Χατζηδάκης Γεωργ. Ι. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 56 Πλαν. Έμπορος
16. Κατσαδωράκης Νικ. Α. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 62 Κτίστης
17. Πετρακάκης Δημ. Εμμ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 73 Εργατικός
18. Πετρακάκης Γεωργ. Δημ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 39 Επιπλοποιός
19. Σαββάκης Γρηγόριος Περιβόλια Ετυφεκίσθη 70 Σιδηρουργός
20. Τζεβράκης Ιωαν. Δ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 41 Ιχθυοπώλης
21. Μαριόλος Εμμ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 60 Αρτοποιός
22. Μανουσάκης Ιωάννης Νικ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 38 Γεωργός
23. Καστρινός Αντων. Ι. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 20 Ξυλουργός
24. Καλϊτζιδάκης Νικ. Γεωργ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 28 Στρατιώτης
25. Αναστασάκης Χαρ. Εμμ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 30 Ιδιωτ. Υπάλληλος
26. Κοντόπουλος Ιωάννης Περιβόλια Ετυφεκίσθη 70 Οινοπώλης
27. Πολυχρονάκης Εμμ. Ι. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 44 Κτίστης
28. Κουμιωτάκης Μάρκος Εμμ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 17 Εργατικός
29. Καλαϊτζιδάκης Χρήστος Κ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 60 Παντοπώλης
30. Κουμεντεδάκης Εμμ. Π. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 60 Σιδηρουργός
31. Χανιωτάκης Αγγελής Μ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 72 Κηπουρός
32. Τζαγκαράκης Μιχαήλ Περιβόλια Ετυφεκίσθη 65 Κουρεύς
33. Ψυχουντάκης Πέτρος Γ. Περιβόλια Από βόμβες 60 Υποδηματοποιός
34. Ψυχουντάκη Μαργαρώ Περιβόλια Από βόμβες 60 Οικιακά
35. Ψυχουντάκη Παρασκευή Περιβόλια Από βόμβες 30 Οικιακά
36. Καμπουράκη Μαρία Εμμ. Περιβόλια Από βόμβες 28 Οικιακά
37. Καμπουράκη νήπιον Περιβόλια Από βόμβες – –
38. Σκαρβέλης Δημήτριος Ι. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 23 Σμηνίτης
39. Μιχαηλίδης Θεοχάρης Ν. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 70 Γεωργός
40. Μιχαηλίδης Κω/νος Θ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 38 Γεωργός
41. Τζιώτης Εμμ. Εμμ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 38 Γεωργός
42. Μουτάφης Γεώργιος Β. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 60 Γεωργός
43. Μουτάφης Νικόλαος Ι. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 35 Γεωργός
44. Σουσάρης Νικόλαος Κ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 57 Γεωργός
45. Κόλλιας Γεώργιος Ν.Μ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 38 Παντοπώλης
46. Μπαλωματάς Παναγιώτης Χ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 16 Γεωργός
47. Λύκος Ευάγγελος Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 50 Γεωργός
48. Δρανδάκης Μιχαήλ Λ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 17 Γεωργός
49. Δούσμανης Ιωάννης Δ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 45 Γεωργός
50. Καραμανλής Αναστάσιος Π. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 21 Γεωργός
51. Δροσάκης Δημ. Β. Χαμαλεύρι Ετυφεκίσθη 25 Τραπεζ. Υπάλλ.
52. Μοσχάκης Εμμ. Ι. Τζανακιανά Ετυφεκίσθη 29 Υποδηματοποιός
53. Παπαγιαννάκης Γεώργιος Ν. Ακτούντα Ετυφεκίσθη 26 Ανθ/λοχαγός
54. Μανουράς Μιχαήλ Μ. Ανώγεια Ετυφεκίσθη 29 Λοχίας
55. Πουπάκης Γεώργιος Ι. Περιβόλια Εκτελέστηκε 23 Υποδηματοποιός
56. Καλογεράκης Νικόλαος Μιχ. Περιβόλια Εκτελέστηκε 28 Γεωργός
57. Καλογεράκης Γεώργιος Δ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 29 Στρατιώτης
58. Καλογεράκης Ανδρέας Δ. Περιβόλια Ετυφεκίσθη 26 Στρατιώτης
59. Μαρούλης Μιλτιάδης Ν. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 54 Γεωργός
60. Χριστοφοράκης Ιωάννης Αγ. Ειρήνη Ετυφεκίσθη 23 Γεωργός
61. Πετράκης Εμμ. Ι. Σωματάς Ετυφεκίσθη 38 Γεωργός
62. Μπαρμπούνης Εμμ. Γ. Ασή Γωνιά Ετυφεκίσθη 40 Γεωργός
63. Ντυνιανός Ιωάννης Γ. Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 56 Γεωργός
64. Καραμανώλης Παναγιώτης Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 30 Ιδιωτ. Υπάλ.
65. Μουστάκας Αθανάσιος Ρέθυμνο Από σφαίρα 58 Γεωργός
66. Δρανδάκη Παναγιώτα Λ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 20 Οικιακά
67. Δελή Κων/να Αριστ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 50 Οικιακά
68. Δελή Αναστασία Χρ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 20 Οικιακά
69. Παπαδοπούλου Αγγελική Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 28 Οικιακά
70. Δούσμανη Δέσποινα Αν. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 70 Οικιακά
71. Μελισσουργού Αναστασία Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 60 Οικιακά
72. Μπαραδάκη Ευτυχία Περιβόλια Ετυφεκίσθη 53 Οικιακά
73. Φράγκου Χρυσή Δημ. Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 95 Οικιακά
74. Ντινιακού Λασκαρίνα Καστελλάκια Ετυφεκίσθη 65 Οικιακά
75. Βαρδάκη Αγγελική Καστελλάκια Ετυφεκίσθη 53 Οικιακά
76. Κατσούγκρη Μαρία χήρα Περιβόλια Ετυφεκίσθη 90 Οικιακά
77. Κουμεντεδάκη Ζαχαρένια Περιβόλια Ετυφεκίσθη 85 Οικιακά
78. Δασκαλάκη Ευαγγελία Κ. Περιβόλια Από σφαίρες 60 Οικιακά και Μαμή
79. Κατσάνη Δέσποινα Α. Καστελλάκια Ετυφεκίσθη 56 Οικιακά
80. Καλιούρη Σοφία Νικ. Πλατανιά ; 59 Οικιακά
81. Καργάκη Περσεφόνη Ρέθυμνο Ετυφεκίσθη 45 Οικιακά
82. Παράσχος Πέτρος Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 75 Γεωργός
83. Παράσχου Άννα Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 70 Οικιακά
84. Κατσούλη Μαρία Μυσσίρια Ετυφεκίσθη 81 Οικιακά
    Κύρια πηγή πληροφοριών οι ονομαστικοί πίνακες φονευθέντων του Δήμου Ρεθύμνης με ημερομηνίες –
    χρονολογίες
    1ος πίνακας Ρέθυμνο τη – 1947
    2ος πίνακας Ρέθυμνο τη 20 Ιουνίου 1960

The post Εκτελεσθέντες στη Μάχη της Κρήτης appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Το καταχωρηθέν εις την ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ιστόρημα γύρω από τα πολεμικά γεγονότα του Βρύσινα και τα βιογραφικά των Γ. και Π. Βογιατζάκηδων συνέγραψα προ δεκαετίας εκδοθέν εις μικρόν τεύχος μετά τον επισυμβάντα τότε (1957) θάνατον του αειμνήστου Παναγ. Βογιατζάκη.

Έκτοτε συνεκέντρωσα και άλλαις πολλαίς λεπτομέρειες για τις μάχαις του Παπά Μαρουλιανού και άλλων Ρεθυμνίων Καπετάνιων γύρω από το οχυρό βουνό και τα χωριά του Βρύσσινα, τη μάχη του Κορωναίου στ’ Ακόνια και το Πέταλο, τις μάχες στην Ατσιπουλιανή Καμάρα, το Γεράνι, κλπ. μεγάλου τοπικού ενδιαφέροντος, που θα αποτελέσουν ξεχωριστό κεφάλαιον των πολεμικών γεγονότων της περιοχής Ρεθύμνης στο πλαίσιον της εκατονταετηρίδος του 1866 προς δημοσίευσιν προσεχώς.

Ωστόσο καταχωρώ εδώ συμπληρωματικά στα όσα δημοσιεύσατε μια άγνωστη λεπτομέρεια που μου δίδει ο σεβαστός και αγαπημένος σας πρεσβύτης συνάδελφος κ. Ζαμπετάκης Δημοσθένης Συν/χης ε.α όστις εικοσαετής κατά την τελευταίαν Κρητ. Επανάστασιν, ενθυμούμενος ζωηρώς τα διαδραματισθέντα τότε γεγονότα συμπληρώνει το χρονικόν μου ως εξής:

Μετά την δολοφονίαν του Βογιατζογεώργη και τον επακολουθήσαντα σκοτωμό  του Τούρκου Τσικνή από τον υιόν του δολοφονηθέντος Παναγιώτη Βογιατζάκη διαφυγών ούτος μετά των συντρόφων του Σταυρουλογεώργη (Νίγρου) Κοτζάμπαση, Λεμόνη και Δασκαλάκη (πάππου των συμπολιτών Βασιλείου και Αντωνίου Δασκαλάκηδων) έφθασαν δια των ορέων στο χωριό Ρούστικα προστατευθέντες στο σπίτι των Ζαμπετάκηδων κατά σύστασιν του Γ. Κοτζάμπαση  πρωτοεξαδέλφου εκ γυναικός με τους Ζαμπετάκηδες.

Την  ιδίαν νύκτα αναχωρήσαντες από τα Ρούστικα συνοδεύοντος και του νεαρού τότε Δημοσθένους Ζαμπετάκη έφθασαν στο χωριό Μυριοκέφαλα καταλύσαντες εις το εκεί Μοναστήρι της Παναγίας (Αντιφωνητρίας) ένθα και παρέμειναν ολίγας ημέρας.

Πληροφορηθέντες κατόπιν ότι απόσπασμα Τούρκων του Σταθμού Αργυρουπόλεως ετέθη εις καταδίωξιν των μετέβησαν εις την Ασή Γωνιά όπου οι Τούρκοι εδυσκολεύοντο πάντα να πλησιάσουν λόγω της εκεί παρουσίας πολλών ενόπλων ανυποτάκτων (χαΐνιδων). Παλαιά παράδοσις διασώζει και σχετικό ριζίτικο ποίημα της εποχής του Καρά Μουσταφά Πασσά επιλεγόμενο «ΧΑΙΝΗΣ» αρματωλός  που λέγει:

Είπα σου μάνα δε μπορώ στσοι Τούρκους νάμαι σκλάβος.

Μα δός μου το τουφέκι μου

και τ’ αργυρό μαχαίρι

Να πάω στην Ασή Γωνιά

που δεν ψηφούν τσοι Τούρκους

που δεν πλερώνου εμιρί

Χαράτσι στο Σουλτάνο

Μόνο του κάνουν πόλεμο.

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 1967 ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ                                                           Χριστόφορος Σταυρουλάκις

The post Πολεμικά γεγονότα του Βρύσινα appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Η θυσία αυτή των λίγων σε αριθμό Μερωνιανών δεν υστερεί καθόλου των άλλων
Θυσιών, τέκνων της φυλής μας σε εθνικό μεγαλείο και υπερηφάνεια απορώ δε πώς
το χωριό Μέρωνας, το οποίο έχει αναδείξει πολλούς μορφωμένους και θερμους
πατριώτες μετά των οποιων συγκαταλέγεται και ο Ιερέας Κων/νος Χαραλαμπάκης
δεν θέλησαν να προβάλλουν και να αξιοποιήσουν το γεγονός αυτό, το οποίο πολλά
Εθνικά αγαθά θα μπορούσε να τους είχαν προσκομηστεί.
Οπως κι αν έχει ομως το πράγμα η ουσία ειναι οτι στο Μέρωνα κατα τη 2α
Φεβρουαρίου 1867 θυσιάστηκαν 10 άνθρωποι, υπερ των Εθνικών και
Θρησκευτικών ιδεωδών του γένους μας για να ακριβολογήσουμε δε για τα ιδανικά
για τα οποία θυσιαστήκαν και οι περισσότεροι υπερασπιστές του Αρκαδίου, και δε θα
πρέπει οι μέλλουσες γενιές να ξεχάσουν τόσο εύκολα ένα τόσο σπουδαίο γεγονός.
Τί πρέπει να γινει;
Η θυσία του Μέρωνα της 2ας Φεβρουαρίου 1867 είναι σωστό, λογικό και
Ελληνοπρεπές αλλα και Εθνικώς ωφέλιμο να προσεχθεί τόσο απο την πολιτεία όσο
και απο την Εκκλησία. Προτοστατούσης βέβαια της κοινότητας του Μέρωνα ανα
έτος της ημερομηνίας αυτης της οποιας συμπίπτει και η εορτή της Υπαπαντής του
Σωτήρος, να οργανώνεται έστω τοπική εορτή, και να καλούνται όλες οι
Εκκλησιαστικές, στρατιωτικές, πολιτικές, Δικαστικές κ.α αρχές του Νομου Ρεθύμνης.
Παράλληλα να προσκαλούνται και οι Ιερείς οι Πρόεδροι, ως και ο λαός των γύρω
χωριών οπου θα λαμβάνει χώρα επιμνημόσυνος δέησις με σχετική ομιλία. Ετσι θα
τιμώνται όπως τους αρμόζει οι ήρωες Μερωνιανοί της 2ας Φεβρουαρίου 1867. Η
πράξη αυτή θα αποδίδει τιμή και στους κατοίκους του χωριού Μερωνα.
Τέτοια γεγονότα μπορούν να προκαλέσουν στο λαό μας Εθνικοθρησκευτικά
συναισθήματα, τα οποίο εύλογο ειναι να οχι μονο να μην ξεχνιούνται αλλά και να μην
εξαιρούνται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Ν. ΚΟΥΤΣΑΥΤΑΚΗΣ -ΙΕΡΕΥΣ.

Εφημ. “Κρητική Επιθεώρηση”
Ιανουάριος 1968

The post ΜΙΑ ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΗ ΘΥΣΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΕΡΩΝΑ – ΑΜΑΡΙΟΥ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.

Κάποια σύντομα ιστορικά δεδομένα της Ενετοκρατίας, θα ήταν
χρήσιμα πριν την ανάλυση των διατροφικών συνηθειών των
Ελλήνων, κατά την εποχή εκείνη
Ιστορία
Η Βενετία ήταν αρχικά υποτελής του Βυζαντίου και εμάχετο αρχικά
υπέρ του αυτοκράτορα και συγκεκριμένα το 829 μ,χ στη Σικελία, το
840μ,χ στον Τάραντα, το 871μ,χ στην κοιλάδα του Πάδου. Πολύ
σύντομα τρία χρυσόβουλα(Αυτοκρατορικά διατάγματα του
Βυζαντίου), την ανέδειξαν ουσιαστικά σε σύμμαχο και συγκεκριμένα
το πρώτο το 922μ,χ επιτρέπει στα βενετικά πλοία την προσέγγιση
στην Κωνσταντινούπολη, το δεύτερο το 1082 παραχωρεί στους
Βενετούς την ελευθερία διαμετακόμισης εμπορευμάτων σε
ολόκληρη την αυτοκρατορία, εκτός από τον Εύξεινο Πόντο, την
εξαίρεση της από κάθε τελωνιακό δασμό, την παραχώρηση
εργαστηρίων στον Κεράτιο Κόλπο(Κωνσταντινούπολη), καθώς και
τριών αποβάθρων (σκάλες) και το τρίτο τον Νοέμβριο του 1188μ,χ
παραχωρεί και άλλες περιοχές ελεύθερης διακίνησης για τους
εμπόρους και τα εμπορεύματα της Βενετίας
Από τότε η Βενετία κυριάρχησε της οδού προς την Δύση με την
Εγνατία οδό και έτσι μπορούσε να εκμεταλλευθεί τα εμπορικά
πλεονεκτήματα που παραχώρησαν τα χρυσόβουλα και
εγκαταστάθηκαν σε μεγάλο αριθμό στην Κωνσταντινούπολη και τις
τότε μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας, της οποίας παρέμειναν
θεωρητικά υπήκοοι
Οι Βενετοί επεκτάθηκαν εμπορικά στο Βυζάντιο και επέβαλαν ένα
νέου τύπου συνεταιρισμό, που τα μέλη της μοιράζονταν τα κέρδη
και τις ζημίες ανάλογα με το κεφάλαιο που είχε συνεισφέρει καθένα
τους, γνώρισαν τότε τον χρυσό αιώνα της. Πετύχαιναν καρποφόρες
γαμήλιες συμμαχίες, όσον αφορά τα προϊόντα που συνέρρεαν της
Μαύρης Θάλασσας, της Θράκης και της Κωνσταντινούπολης, της
Μικράς Ασίας, καθώς και στην Κόρινθο, όπου συγκεντρώνετο το
λάδι, οι ελιές και τα ονομαστά μεταξωτά της Πελοποννήσου, στην
Ανατολή τα μπαχαρικά
Η περίοδος αυτή της Ενετοκρατίας διατηρήθηκε περί τους
τρισίμιση(3,5) αιώνες, έναρξη της όπως αναφέρεται αργότερα,
θεωρείται το 1204μ,χ, τότε που οι Ενετοί και Σταυροφόροι σύμμαχοι

τους κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη. Τέλος της θεωρείται το
1566μ.χ, όταν πια κυριάρχησαν παντού οι Τούρκοι και
καταλήφθηκαν τα ενετικά φεουδαρχικά κράτη, που είχαν συσταθεί
στον Ελληνικό χώρο
Επί σειρά αιώνων τμήματα του Ελλαδικού χώρου, έζησαν υπό τις
συνθήκες φεουδαρχικού καθεστώτος, ανάλογα με εκείνα των
Ευρωπαϊκών κρατών της εποχής και μιας κοινωνίας διαιρεμένης σε
τάξεις, συγκεκριμένα ολιγάριθμη αριστοκρατία, αστοί και ποπολάροι
δηλ. λαός. Η Βενετική κυριαρχία ωστόσο χαρακτηρίζεται και από
θετικά στοιχεία, όπως το γεγονός ότι δεν επεδίωξε την εθνολογική
αφομοίωση των υπηκόων της, δεν προσπάθησε να αποκλείσει την
Ελληνική γλώσσα, παρά το ότι η επίσημη ήταν ιταλική και επίσης
επέδειξε ανεξιθρησκία
Διατροφή
Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής η διατροφή των αγροτικών
στρωμάτων ήταν παρά πολύ λιτή και η κύρια διατροφή τους ήταν ο
άρτος ο επιούσιος. Οι δουλοπάροικοι οι οποίοι αποτελούσαν ένα
μεγάλο μέρος του πληθυσμού, τρέφονταν μόνο από ψωμί
κριθαρένιο
Οι αγρότες από τα στάρια που καλλιεργούσαν έφτιαχναν εκτός
από ψωμί, πλιγούρι, τραχανά και όλα τα είδη των τότε γνωστών
ζυμαρικών. Σπάνια έτρωγαν κρέας, κυρίως σε διάφορες εορταστικές
περιόδους, χρησιμοποιώντας οικόσιτα ζώα, όπως κατσίκια,
πρόβατα ή χοίρους, πουλερικά. Από τους χοίρους κυρίως
κατασκεύαζαν παστά ζωικά προϊόντα,καπνιστά χοιρομέρια με λίπος.
Επίσης έπιναν το γάλα των ζώων
Σύμφωνα με αρχειακές μαρτυρίες, τα άγρια χόρτα, το κυνήγι,
καθώς και η αλιεία σε παράλιες περιοχές, κατανάλωναν οι κάτοικοι
στα δύσκολα εκείνα χρόνια. Από τα όσπρια αναφέρονται οι φακές
και τα φασόλια. Η διατροφή όμως των αρχόντων ήταν ποικίλη και
πλούσια σε ποσότητα και ποιότητα
Μαγειρικά σκεύη
Οι φτωχοί βασικά χρησιμοποιούσαν την εσχάρα ουσιαστικά το
μαγκάλι τοποθετημένο σχεδόν πάντα στην είσοδο της οικίας.
Κάποιοι που είχαν την δυνατότητα τον εψητήρ, ένα δοχείο για
βράσιμο, όπως και η χύτρα, ίσως πιο μικρό σε μέγεθος
Οι άρχοντες έψηναν το κρέας στη σούβλα τον οβελό(κρατευταί),
στερεωμένη σε κάποια ξύλινα στηρίγματα, επίσης τον λέβη, ένα
βαθύ χάλκινο αγγείο, με τη βοήθεια κάποιου τρίποδα, μιας και δεν

είχε πόδια, αλλά ούτε και χειρολαβές , όπου έβραζαν τις τροφές που
ήθελαν
Υπήρχαν σε χρήση και κάποια πήλινα σκεύη, χωρίς λαβές, τα
οποία είχαν και καπάκι
Την μέριμνα παρασκευής των φαγητών στο σπίτι είχαν οι γυναίκες
ΤΡΙΠΟΔΙΑΝΑΚΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ

ΧΗΜΙΚΟΣ
(Τ.Υπ.Αγοράς Τροφίμων)

The post ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ appeared first on Πολιτιστικό Ρέθυμνο.