Εμμανουήλ Ι. Φραγκεδάκης - Πολιτιστικό Ρέθυμνο

Το φτωχόπαιδο από τις Βρύσες με τη μυθιστορηματική ζωή

ΈΝΑΣ «ΑΚΡΙΤΑΣ» ΤΟΥ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΜΑΣ ΠΛΟΥΤΟΥ

Ο ανάργυρος γιατρός που πλήρωνε και τα εισιτήρια των άπορων ασθενών του – Αναξιοποίητο παραμένει το ανεκτίμητης αξίας συγγραφικό του έργο

Ένα φτωχόπαιδο από τις Βρύσες Αγίου Βασιλείου έμελλε να διαδραματίσει λαμπρή πορεία στην επιστημονική κοινότητα του Ρεθύμνου και να δημιουργήσει ένα λαογραφικό συγγραφικό πλούτο που δυστυχώς παραμένει ανεκμετάλλευτος. Η αναφορά μου στον αείμνηστο Εμμανουήλ Ιωσ. Φραγκεδάκη που ευτύχησα να γνωρίσω στα πρώτα βήματα της καριέρας μου. Ήταν ένας χαριτωμένος κύριος, μικρού αναστήματος, με την ενέργεια μικρού παιδιού κι ένα βήμα χορευτικό θα έλεγα.

Μου μιλούσε συχνά, όταν ερχόταν να αφήσει κείμενο στην εφημερίδα, για το πάθος του που ήταν η παράδοση. Ποτέ όμως δεν ήθελε να μιλά για τον εαυτό του. Πόσο σπουδαίος όμως ήταν φαίνεται και από τα δημοσιεύματα στον τύπο μετά το θάνατό του.

Έγραψε γι’ αυτόν ο Μιχαήλ Μυρ. Παπαδάκις με αφορμή ένα μνημόσυνό του.

«Ο Μανώλης Φραγκεδάκις κοντοχωριανός μου από τις Βρύσσες, πήγαινε στην τελευταία τάξη του Γυμνασίου Ρεθύμνης, όταν εγώ φοιτούσα στην πρώτη. Τον εθαύμαζα γιατί ήτονε καλοκαμωμένος νέος, του πήγαινε θαυμάσια η κρητική ενδυμασία που ήξερε να φορή, ήτο ευχάριστος και πρόθυμος συνομιλητής και επί πλέον, έπαιζε σε βιολί τους κρητικούς σκοπούς και τους χορούς τους εχόρευε με αρκετή λεβεντιά και ευκινησία. Με την παράδοση και τον όρκο του Ιπποκράτη άσκησε και τούτος το Θείο Λειτούργημα του Ιατρού προσηνής και πρόθυμος, προσεκτικός και αντικειμενικός, εξαντλούσεν όλες τις δυνάμεις του να εξυπηρετήσει τους ασθενείς του, αφιλοκερδώς…»

Μυθιστορηματική ζωή

Ήταν όντως σπουδαίος αυτός ο άνθρωπος και η ζωή του θα ενέπνεε κάθε μυθιστοριογράφο.

Γεννήθηκε στις Βρύσες Αγίου Βασιλείου στις 20 Μαΐου («και μάγια δεν φοβούμαι»-συμπλήρωνε ο ίδιος) του 1892. Ανήκε σε πολυμελή και πολύ φτωχή οικογένεια.

Οι γονείς του εντελώς αγράμματοι, αλλά έντιμοι και εργατικοί, απέκτησαν επτά παιδιά, τέσσερα αγόρια και τρία κορίτσια. Τα παιδιά μεγάλωναν μέσα στην απόλυτη στέρηση και με τους καπνούς από τις επαναστάσεις διάχυτους ακόμα παντού. Ο μικρός Μανόλης, μάλιστα, θυμόταν καλά την τελευταία επανάσταση.

Ήταν πέντε χρονών όταν πρωτοπήγε σχολείο στα Ακούμια, γιατί στο χωριό του δεν υπήρχε ούτε σχολείο ούτε δάσκαλος. Τον μετέφερε, στην πλάτη του, ένα χωριανάκι του, από τη χαρά του που θα είχε και παρέα στο σχολείο. Έλεγαν κι εκείνο το παιδί Μανόλη. Πέθανε αργότερα στην Αμερική, όπου είχε πάει μετανάστης.

Μόνο τέσσερα παιδιά από τις Βρύσες είχαν το προνόμιο να πηγαίνουν σχολείο. Από αυτά μόνο τα δύο τέλειωσαν το δημοτικό κι έδωσαν εξετάσεις για το Σχολαρχείο. Και πέτυχε μόνο ο Μανόλης. Μια ώρα δρόμο έκανε καθημερινά με τα πόδια για να πάει στο σχολείο του που ήταν στο Άγιο Πνεύμα. Επέστρεφε το βράδυ. Ένα χειμώνα η μητέρα του δεν τον άφησε να πηγαίνει, όλο τον καιρό γιατί έτρεχε πολύ ο ποταμός και η γυναίκα φοβόταν ότι θα πνιγεί το παιδί της. Έτσι από τις απουσίες έμεινε την πρώτη χρονιά στην ίδια τάξη.

Μετανάστης στην Αμερική

Όταν πήγε στο σχολαρχείο φόρεσε για πρώτη φορά υποδήματα ο Μανόλης, γιατί, λόγω φτώχιας, κυκλοφορούσε ξυπόλητος.

Επτά ήταν τελικά τα παιδιά μαζί με το Φραγκεδάκη, που μετά την τετραετή φοίτηση στο σχολαρχείο θέλησαν να συνεχίσουν στο Γυμνάσιο Ρεθύμνης.

Δυστυχώς για τους έξι μαθητές απορρίφθηκαν στις εισιτήριες εξετάσεις.

Έμεινε μόνος ο Μανόλης που ήταν και ο μοναδικός επιτυχών.

Φύση ανήσυχη ο μικρός δεν άντεχε άλλο τη στερημένη ζωή. Κι ένα πρωί τα παρατά και ξενιτεύεται. Ήταν το 1908, που βρέθηκε μετανάστης στην Αμερική, δηλώνοντας ζαχαροπλάστης.

Ήταν όμως αδύνατον να στεριώσει στην ξένη γη. Η νοσταλγία τον έτρωγε. Έτσι δυο χρόνια μετά, επιστρέφει στο Ρέθυμνο και συνεχίζει τις σπουδές του στο Γυμνάσιο. Στις 20 Απριλίου 1913, κλήθηκε στο στρατό. Πήγαινε στην τρίτη τάξη του Γυμνασίου. Ένα μήνα μετά κατετάγη στη Θεσσαλονίκη.

Πέρασε το Κιλκίς, καιόμενο, νύχτα, τη Δοϊράνη, τα Μπέλες, τη Στρώμνιτσα, το Πετρίτσι, τα στενά της Κρέσνας κι έφτασε στο Σιμιτλί που σημαίνει Καθάριο Ψωμί.

Εκεί σε υψώματα 1.050, έγινε η τελευταία μάχη στις 17 Ιουλίου και 18 Ιουλίου 1913 έγινε ανακωχή ηττηθέντων των Βουλγάρων.

Μετασταθμεύσανε στο όρος Όρβηλος, περνώντας τον ποταμό Στρυμώνα, με τεχνητή γέφυρα. Εκεί τους διάβασαν και την περίφημη διαταγή του Αρχιστρατήγου της 26ης Ιουλίου 1913. Τέλος ανεχώρησαν την 1η Αυγούστου επιστρέφοντας στο Κιλκίς.

Από κει όλοι οι Κρητικοί στρατιώτες βρέθηκαν στη Δράμα και αποτέλεσαν το 14ο Σύνταγμα Κρητών. Στη Δράμα ο Μανόλης προήχθη στο βαθμό του λοχία πεζικού και πολυβολητή.

Το 1914 υπηρετούσε στα πολυβόλα της 1ης Πολυβολαρχίας. Παραμονή Χριστουγέννων απολύθηκε από τις τάξεις του στρατού, γύρισε στο Ρέθυμνο και η πρώτη του δουλειά να τελειώσει το Γυμνάσιο τον Ιούλιο του 1915.

Τον Σεπτέμβρη κι ενώ ήταν έτοιμος να γραφτεί στο Πανεπιστήμιο, κηρύσσεται επιστράτευση και βρίσκεται ξανά στην 1η Πολυβολαρχία και από εκεί στα οχυρά Τουλούμπαρ και Μπούκια. Απολύθηκε 8 Ιουνίου 1916. Επέστρεψε στις Βρύσες, χωρίς ποτέ να έχει παραιτηθεί από το όνειρο των σπουδών του. Ο Σεπτέμβρης τον βρίσκει στο Πανεπιστήμιο. Ένας αδελφός του όταν εκείνος έλειπε στα οχυρά, φρόντισε να κάνει όλη τη διαδικασία εγγραφής. Έτσι ο Μανόλης δεν έχασε ούτε λεπτό.

Είχε τόση φλόγα για μάθηση ώστε τον Οκτώβρη του ίδιου έτους παρακολουθούσε μαθήματα 1ου και 2ου έτους στην Ιατρική. Οι δύσκολες εποχές και οι πολιτειακές μεταβολές επηρέασαν και τον τομέα σπουδών. Έτσι χαρίστηκαν στους φοιτητές τα μαθήματα του πρώτου έτους και αποφασίστηκε με τις διπλωματικές εξετάσεις να δοθούν και αυτές του δεύτερου έτους.

Ο αποκλεισμός των συμμάχων το 1916 φέρνει μεγαλύτερη φτώχεια και πείνα στο λαό. Τα πάντα τα πωλούσαν με δελτία. Ποιος να βρει και να στείλει έμβασμα σε ποιον; Ο νεαρός φοιτητής από την Κρήτη βρίσκεται σε μια από τις δυσκολότερες φάσεις της ζωής του. Η πείνα γίνεται ο εφιάλτης του. Ευτυχώς γι’ αυτόν το Πανεπιστήμιο άρχισε να οργανώνει συσσίτια για τους φοιτητές από την επαρχία.

Μια τιμή που δεν ξανάγινε

Αύγουστο του 1917, ο Φραγκεδάκης υποχρεώνεται να επιστρέψει ξανά στο στρατό. Ενώ το Σύνταγμα ετοιμάζεται για πόλεμο στη Μακεδονία εκείνος παίρνει φύλλο πορείας για το Έμπεδον νοσοκόμων στου Μακρυγιάννη. Από εκεί τον απέσπασαν στο Α’ Στρατιωτικό Νοσοκομείο στου Μακρυγιάννη, όπου και παρέμεινε για τέσσερα χρόνια. Τα βάσανά του όμως δεν είχαν τελειώσει. Μόλις «καθάρισε» με το στρατό κατάφερε να πάρει το πτυχίο του με «ΛΙΑΝ ΚΑΛΩΣ» κι επέστρεψε στην επαρχία Αγίου Βασιλείου για να ξεκινήσει την καριέρα του ως γιατρός. Δεν πρόλαβε να στρώσει τη ζωή του.

Τον Μάιο του 1921 τον ανακάλεσαν ως Ανθυπίατρο στη Μικρά Ασία.

Έδειξε κι εκεί αφάνταστη γενναιότητα. Υπηρετούσε στο 3ο Τάγμα όταν έλαβε χρυσούν αριστείον ανδρείας, για το θάρρος και την αυτοθυσία που έδειξε σε όλες τις επιχειρήσεις στη μαρτυρική γη.

Έτυχε όμως και μια ιδιαίτερης τιμής που άργησε πολύ να την καταλάβει. Κάποιος Τούρκος ζήτησε μια μέρα την ιατρική του συνδρομή για την άρρωστη γυναίκα του. Όταν έκανε εκείνος το χρέος του, πιστός στον όρκο του Ιπποκράτη, έχοντας και άμεσα αποτελέσματα, από υποχρέωση δεν ήξεραν στην οικογένεια πώς να συμπεριφερθούν. Η κόρη μια ωραιότατη χανούμισσα έφερε καφέ να πιούν ο γιατρός με τον πατέρα της κι έπειτα πήρε, με επιδέξιες κινήσεις, ένα τσιγαρόχαρτο από την ταμπακιέρα του γέρου, έστριψε τσιγάρο, το σάλιωσε και το πρόσφερε στον νεαρό Κρητικό αξιωματικό, έτσι ήθελε να τον τιμήσει. Αργότερα πολύ, όταν ο Φραγκεδάκης, διηγήθηκε το περιστατικό στον συνάδελφό του Ευκλείδη, πρόσφυγα από την Ιωνία, εκείνος θαύμασε, γιατί όπως του είπε ήταν η μέγιστη των τιμών να σαλιώσει Τούρκος τσιγάρο και να το προσφέρει σε αλλόθρησκο.

Θα πρέπει να ήταν μεγάλη η ευεργεσία του Φραγκεδάκη για να του κάνει η νεαρή χανούμισσα και μάλιστα ενώπιον του πατέρα της, αυτή την τιμή.

Έσωσε το υγειονομικό υλικό

Κατά την εκκένωση της Μικράς Ασίας ο νεαρός γιατρός έκανε ακόμα ένα ανδραγάθημα. Κατάφερε να διασώσει και να μεταφέρει στη Χίο τους δύο υγειονομικούς καλάθους του τάγματός του. Κι ήταν οι μόνοι κάλαθοι που διασώθηκαν από το Σύνταγμα και τη Μεραρχία ολόκληρη.

Από τη Χίο τοποθετήθηκε στις Φερρές Θράκης. Δέκα ολόκληρα χρόνια δεν είχε βγάλει το χακί.

Επιτέλους τον Σεπτέμβριο του 1923 κατάφερε να πάει στο Παρίσι για ευρύτερες σπουδές και μετά από ενάμιση χρόνο πήγε στην Αμερική όπου φοίτησε για ένα εξάμηνο στο Bates Lewist On Maine. Από εκεί μπήκε εσωτερικός γιατρός στο Haward Hospital της Πενσυλβάνια για ένα ακόμα χρόνο. Τότε έλαβε και δίπλωμα ευρεσιτεχνίας από την Αμερική και από το Παρίσι για δυο εργαλεία που είχε κατασκευάσει ένα Coloscope και δυο λαβίδες ειδικές αιμοστατικές για αμυγδαλεκτομές.

Το 1927 έρχεται στο Ρέθυμνο και ιδρύει το 1928 πολυκλινική την «Αγία Αικατερίνη» με τους Γεώργιο Τσουδερό, Μιχαήλ Μαρούλη και Νικόλαο Λυράκη.

Αναφέρει σχετικά σε δημοσίευμά του ο Λυράκης, νεκρολογώντας τον φίλο και συνεργάτη του: «Σαν ήλθε στο Ρέθυμνο κάναμε την πρώτη πολυκλινική: Φραγκεδάκης, Μαρούλης, Τσουδερός Γ. και Λυράκης. Ο καθένας στην Ειδικότητά του. Φέραμε και Ακτίνες Ρέγκεν που χειριζόταν ο Γ. Τσουδερός και αργότερα ο Νικήστρατος Βογιατζάκης. Κέρδη δεν υπήρξαν. Συνέβη ό,τι παθαίνει ο πωλών επί πιστώσει υπήρχε κρίσις, αφορίας και όσα γραφτήκαν, χαθήκαν με μεταγενέστερους Νόμους. Το κέρδος ήτο ουσιαστικώτερο. Έγινε προώθηση στην Ιατρική στο Νομό μας ό,τι εγχείριση έκανε διακρινόταν για τη λεπτότητα και ομορφιά της τέχνης του Ιπποκράτους, μέσα στους αφορισμούς του οποίου ασκούσε την ιατρική σαν λειτούργημα. Με την εγκατάστασή του στο Ρέθυμνο δεν άργησε να παντρευτεί. Σ’ ένα χορό του Λυκείου πρόσεξε την Ελευθερία Ζαμπετάκη που ήταν ωραία και άψογος και την παντρεύτηκε. Ήτο τότε διορισμένος χειρουργός το Δημοτικό Νοσοκομείο που στο κήπο του είχε πολλά λουλούδια. Επί σειράν ετών τον έβλεπα να κρατά κάθε μέρα από μια ανθοδέσμη στην κ. Ελευθερία. Το ζεύγος απόκτησε δύο κορίτσια, τη Καίτη και τη Δέσποινα που όσο μεγάλωναν γινόταν και πλιο όμορφα και εν παντί αξιόλογα. Ο πατέρας τα λάτρευε και με τη διαρκή απασχόληση του σαν Γιατρός και λογοτέχνης ετύπωσε πολλά βιβλία και τις κρητικές μαντινάδες. Εκεί έχει καταχωρήσει τις φωτογραφίες των κοριτσιών και με κρητικές μαντινάδες εκδηλώνει τη στοργή του στα παιδιά. Προκαλεί εντύπωση το θυμητικό του. Ό,τι έζησε στο χωριό του το κρατούσε σαν φυλακτό και το εκφραζόταν με τη γνήσια κρητική διάλεκτο….»

Ανεκτίμητο συγγραφικό έργο

Για μια διετία δημοσιεύει ενημερωτικά σημειώματα εκλαϊκευμένης ιατρικής.

Κι έπειτα άρχισε να γράφει μαντινάδες, κρητικά παραμύθια, τραγούδια και μια ενδιαφέρουσα σειρά για τη ζωή στο χωριό.

Αργότερα (5-5-1972) τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών για τη συλλογή 14.000 κρητικών λέξεων.

Εκτός από τα βιβλία του έγραψε επίσης:

Τετρακόσια ριζίτικα τραγούδια

Τριακόσια παραμύθια κρητικά

Χίλια λαογραφικά κρητικά γνωμικά

Δέκα έξι χιλιάδες μαντινάδες

Εκατόν πενήντα μοιρολόγια και τρία τούρκικα

Εκατό χιλιάδες κρητικές λέξεις για τη σύνταξη κρητικού λεξικού στο Ρέθυμνο.

Ήταν πολέμιος των εθνικά αναξίων και τον βλέπουμε να καταγγέλλει δημόσια τον επωφελούμενο από τη σύλληψη και βασανισμό του Μιχαήλ Μαρούλη γιατρό και μάλιστα σε πρωτοσέλιδο στον τύπο με την υπογραφή του φαρδιά πλατιά και σε σκληρή γλώσσα αμείλικτη σαν τον πέλεκυ της δικαιοσύνης.

Ο Εμμανουήλ Φραγκεδάκης, επειδή έζησε τη φτώχια φρόντιζε να κάνει πάντα το καθήκον του στους αναξιοπαθούντες. Κυρίως στους νέους που ήθελαν να σπουδάσουν ήταν ένα γερό στήριγμα χωρίς να ξέρει κανένας λεπτομέρειες για τη φιλανθρωπική αυτή δράση.

Ήταν επίσης πολύτιμος συνεργάτης σε πολλά πνευματικά σωματεία, ενισχύοντας κάθε φορέα στο πλαίσιο των δυνατοτήτων του. Το χωριό του, που δεν ξέχασε ποτέ και ωφέλησε ποικιλότροπα, κοσμείται με την προτομή του σημαντικού αυτού ανθρώπου, που ξεπέρασε, με σκληρό αγώνα, τη φτώχια και τις δυσκολίες της εποχής του και αναδείχτηκε σημαντικό μέλος της επιστημονικής κοινότητας και ένας από τους πολυγραφότερους λαογράφους μας. Η προτομή φιλοτεχνήθηκε με προτροπή του Πελοπίδα Ν. Κακογιαννάκη, Ανθ/στου Χωροφυλακής, που έχει σκιαγραφήσει θαυμάσια τον Φραγκεδάκη σε δημοσίευμά του (Κρητική Επιθεώρηση 11/07/1982). Αναφέρει προτείνοντας την προτομή: «Πέρα όμως από αυτό, (την αναλυτική αναφορά στη ζωή και το έργο του, εννοεί) που το θεώρησα σαν προσωπικό χρέος, θέλησα από ετών με τη βοήθεια όλων εκείνων που τον γνώρισαν και τον αγάπησαν, όπως κι εκείνος τους αγάπησε, να αφήσουμε κάτι, που να σημαδεύει τη μνήμη του και να διδάσκει τις κατοπινές γενιές. Είναι να στήσουμε μια προτομή του στο χωριό που τον γέννησε, στις Βρύσες Αγίου Βασιλείου. Για το σκοπό αυτό έχει ανοιχτεί ο με αριθμό 732663 30-1-78 λογαριασμός στο Υποκατάστημα της Εμπορικής Τράπεζας Ρεθύμνου. Είναι, νομίζουμε, ένα χρέος, μια τιμή, μια χειρονομία ανθρωπιάς για τον άνθρωπο που συνήθιζε να λέει: «Εγώ βλέπω τον Θεό και κουβεντιάζω μαζί Του. Όταν βλέπω κάποιον που έχει ανάγκη, ακούω μια φωνή μέσα μου να μου λέει: Βοήθησε τον, Αυτή η φωνή για μένα είναι ο Θεός».

Κι έτσι έγινε η προτομή που δεσπόζει στην κεντρική πλατεία του χωριού για τη σπουδαία κοινωνική προσφορά του Φραγκεδάκη, αναφέρει στο αναλυτικό του αφιέρωμα ο Ανθυπασπιστής Χωροφυλακής Πελοπίδας Ν Κακογιαννάκης: «Το 1963 συναντήθηκα στην Ύδρα μ’ ένα Ρεθεμνιώτη. Τον Κων/νο Παπαδάκη, τεχνικό της ΔΕΗ. Μου είπε, λοιπόν, για το γιατρό Φραγκεδάκη: «Όταν θυμάμαι αυτόν τον άνθρωπο δακρύζω. Πριν 10 χρόνια βρισκόμουν στο Ρέθυμνο. Η μητέρα μου ήταν άρρωστη, αλλά δεν είχα δραχμή. Πήγα σε δυο – τρεις γιατρούς και τους παρακάλεσα να έλθουν να δουν την μάνα μου πλην, όλοι μου ζητούσαν προκαταβολικά την αμοιβή τους και ΤΑΧΙ να τους μεταφέρω. Απογοητευμένος περνούσα από την κλινική του Φραγκεδάκη και είδα το γιατρό στο δρόμο. «Γιατρέ, του λέω, η μάνα μου είναι άρρωστη μα δεν έχω λεφτά να σε πληρώσω». Και ο γιατρός μου απάντησε: «και γιάντα μου το λες παιδί μου αυτό, εζήτηξα σου εγώ λεφτά; Πάμε να την δούμε. – Μα μένουμε στο Κουμπέ, του είπα εγώ, και δεν μπορώ να πληρώσω ΤΑΧΙ. – Γιάντα, ετούτο το μηχάνημα που οδηγείς δεν μας σηκώνει και τους δυό (είχα μια μοτοσικλέτα). Πήγαμε. Την εξέτασε προσεκτικά και μετά μου λέει: πάμε δα να με πας στην κλινική να σου δώσω και τα φάρμακα που χρειάζονται για να γενεί καλά η μάνα σου». Πράγματι, γυρίσαμε στην κλινική, μου έδωσε φάρμακα και μου είπε: «άμε δα στο καλό και αν με ξαναχρειαστείς μη ντραπείς να μου φωνάξεις. Για όλα αυτά δεν μου πήρε δραχμή και σημειωταίον ότι ο γιατρός Ε.Φ. δεν με γνώριζε σχεδόν καθόλου».

Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν άφθονα στην περιοχή του Ρεθύμνου. Υπάρχουν άνθρωποι που όχι μόνο τους θεράπευσε δωρεάν, αλλά και τους πλήρωσε τα εισιτήρια για να γυρίσουν στα χωριά τους.

Έτσι λειτουργούσε σαν άνθρωπος και επιστήμονας ο Φραγκεδάκις. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του πέρασαν μέσα στα προβλήματα που δημιουργούν τα γηρατειά. Εύρισκε όμως ανακούφιση στην αφοσίωση και στοργή των παιδιών του που δεν τον άφησαν λεπτό μόνο του. Έφυγε ειρηνικά το 1982.

Αυτός ήταν ο σπουδαίος γιατρός και ο φωτισμένος άνθρωπος Εμμανουήλ Ιω. Φραγκεδάκις που κανένας δεν θυμάται πια.

Κρητική Επιθεώρηση 13/07/1982

ΣΤ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ

Δεν είναι εξ ολοκλήρου ευχάριστο να επιζή κανείς της Γενεάς του. Γιατί παρακολουθεί, χωρίς να εμπορεί να δώσει βοήθεια, την αρρώστεια, τη ταλαιπωρία, την ερείπωση και τελικά τον θάνατο των συντρόφων του. Των ομιλήκων του. Κείνων που πέρασαν μαζί τα ωραιότερα χρόνια της ζωής των. Και περιμένει και τη δική του σειρά…

Όσο κι αν είναι φιλόσοφος της ζωής, όσο και αν γνωρίζει πως τούτο είναι δεδομένον άνωθεν, από τη Θεία επιταγή και δεν ημπορεί να γίνη αλλιώς αισθάνεται ψυχική κατάθλιψη και αληθινό πόνο…

Ο Μανώλης Φραγγεδάκις κοντοχωριανός μου από τις Βρύσσες, πήγαινε στην τελευταία τάξι του Γυμνασίου Ρεθύμνης, όταν εγώ φοιτούσα στην πρώτη. Τον εθαύμαζα γιατί ήτονε καλοκαμωμένος νέος, του πήγαινε θαυμάσια η κρητική ενδυμασία που ήξερε να φορή, ήτο ευχάριστος και πρόθυμος συνομιλητής και επί πλέον, έπαιζε σε βιολί τους κρητικούς σκοπούς και τους χορούς τους εχόρευε με αρκετή λεβεντιά και ευκινησία. Άμα τέλειωσε το Γυμνάσιο, ακολούθησε ιατρική στο πανεπιστήμιο Αθηνών την τέλειωσε και υπηρέτησε τη πατρίδα σας έφεδρος Ανθυπίατρος. Ειδικεύτηκε στη Χειρουργική από το πανεπιστήμιο Πενσυλβάνια των ΗΠΑ, κατέβηκε στην Κρήτη παντρεύτηκε επάξια σύζυγο, με την οποία σχημάτισε ζηλευτή οικογένεια και η σταδιοδρομία του ήτο εξαίρετη. Με την παράδοση και τον όρκο του Ιπποκράτη άσκησε και τούτος το Θείο Λειτούργημα του Ιατρού προσηνής και πρόθυμος, προσεκτικός και αντικειμενικός, εξαντλούσεν όλες τις δυνάμεις του να εξυπηρετήσει τους ασθενείς του, αφιλοκερδώς.

Και ως διανοούμενος όμως διακρίθηκεν ο Μανώλης. Τα πεζογραφήματα του όλα Κρητικών υποθέσεων που έχει εκδώσει και σε τομίδια, του εξασφάλισαν βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών. Και η συλλογή του Κρητικών Μαντινάδων είναι μοναδική. Κανείς άλλος δεν έχει εκδώσει τόσο πολλές και παρμένες όλες από την κρητική λαϊκή παράδοση.

Τα τελευταία χρόνια προσηλώθηκε στο κρεββάτι από συνηθισμένη στους γέροντες ασθένεια. Τον ανακούφιζεν όμως και τον συντηρούσε στη ζωή η αφοσιωμένη συμπαράστασις και διηνεκής φροντίδα των παιδιών του και της συζύγου του. Μέχρι που ήλθε το τέλος του.

Συλλυπούμαι τους δικούς του και εύχομαι να είναι αιώνια η μνήμη του αξέχαστου φίλου και συνεπαρχιώτη μου, εκλεκτού ανθρώπου ιατρού Μανώλη Φραγγεδάκι.

Μ.Μ.Π

Κρητική Επιθεώρηση 13/07/1982

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΙΩΣ. ΦΡΑΓΚΕΔΑΚΗΣ

(Σκιαγράφημα της ζωής και του έργου του)

Του ΠΕΛΟΠΙΔΑ Ν. ΚΑΚΟΓΙΑΝΝΑΚΗ Ανθ/στου Χωρ/κης

Ο Εμμανουήλ Ιωσ. Φραγκεδάκης, περνώντας από τούτη τη ζωή, άφησε βαθιά ανεξίτηλα τα σημάδια της αγάπης και της ανθρωπιάς στις καρδιές και στις συνειδήσεις όλων εκείνων που τον γνώρισαν.

Αγνός πατριώτης, άριστος επιστήμονας, μεγάλος ανθρωπιστής είναι το τρίπτυχο που συνθέτει την προσωπικότητα του. Και πάνω απ’ όλα το πληθωρικό περιεχόμενο της αγάπης, που δεν μεταφραζότανε ποτέ σε απλή ελεημοσύνη, σε οίκτο ή σε ωραιολογίες, αλλά σε πράξη και ζωή για τη ζωή.

Γνώρισε ο ίδιος τη φτώχεια κι αγάπησε τους φτωχούς, τη δυστυχία κι αγάπησε τους δυστυχισμένους, την έρευνα την επιστήμη και υπηρέτησε πιστά την Τέχνη του Ιπποκράτη με πίστη, ανιδιοτέλεια και πάθος, ως πραγματικό λειτούργημα.

Οι γραμμές αυτές που ακολουθούν –φτωχικό σκιαγράφημα της προσωπικότητας του- αποτελούν μια ενσυνείδητη κατάθεση φόρου τιμής στην αιώνια μνήμη του.

ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ

Γεννήθηκε το 1892 στο μικρό χωριό Βρύσες Αγίου Βασιλείου του Ρεθύμνου. Γύρω τα βουνά όγκοι γκρίζοι ασάλευτοι. Κι απάνω του ο απέραντος ουρανός, άλλοτε γαλάζιος, στολισμένος με ζαφείρια κι άλλοτε βαρύς σα μια σκεπή μολυβένια. Το χωριό είναι μικρό. Μια πέτρινη σταλαγματιά κολλημένη στα ριζά του Ασιδέρωτα.

Οι γονείς του και επτά παιδιά (τέσσερα αγόρια και τρία κορίτσια) αποτελούσαν τη ζεστή φωλιά, μέσα σ’ αυτήν θέρμανε τα πρώτα του όνειρα και τις πρώτες ελπίδες του. Σκλάβοι της γης οι γονείς του, αγράμματοι και φτωχοί. Σαν τις πολλές αγροτικές φαμίλιες των κρητικών χωριών που ακολουθούσαν μονάχοι τους τη μοίρα τους κι έγραφαν τη ζωή τους με την απλότητα και την αρχοντιά της τίμιας φτώχειας.

Ο μικρός Μανώλης μεγάλωσε μέσα στη φτώχεια, όπως και όλα τα χωριατόπαιδα της εποχής του. Κι έζησε την ένταση και την έγνοια των επαναστάσεων και των πολέμων, που τάραζαν κάθε λίγο το νησί κι αργότερα την άλλη Ελλάδα.

Σε ηλικία πέντε ετών πήγε στο δημοτικό Σχολείο στα Ακούμια. Την πρώτη φορά τον πήγε σηκώνοντάς τον στην πλάτη ένα χωριανάκι του από την χαρά του, πως θα ‘χε παρέα κι εκείνο να μη πηγαίνει μοναχό του στο Σχολειό.

Ύστερα πέτυχε στο Σχολαρχείο στο Άγιο Πνεύμα μια ώρα μακρυά. Δρομολόγιο που γινότανε δυο φορές την ημέρα.

Τότε φόρεσε και για πρώτη φορά (γράφει ο ίδιος σε βιογραφικό του σημείωμα) υποδήματα!!

Μετά από τέσσερα χρόνια στο Σχολαρχείο γράφτηκε στο Γυμνάσιο του Ρεθύμνου, αλλά το εγκατέλειψε (το 1908) και πήγε στην Αμερική, όπου δούλεψε σε Ζαχαροπλαστείο. Μετά από δυο χρόνια ξαναγύρισε στην Κρήτη γιατί δεν μπορούσε να προσαρμοστεί στο νέο τρόπο ζωής και φοίτησε πάλι στο Γυμνάσιο, μέχρι την Τρίτη τάξη.

ΣΤΙΣ ΕΠΑΛΞΕΙΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΑΣ

Στην Τρίτη τάξη του Γυμνασίου (20 Απριλίου 1913) η Πατρίδα τον κάλεσε να την υπηρετήσει. Πήγε στη Θεσσαλονίκη και κατετάγη στην 5^η Μεραρχία. Η στρατιωτική ζωή του επεφύλασσε νέες συγκινήσεις στεφανωμένες με δόξα.

Πέρασε το Κιλκίς (τυλιγμένο στις φλόγες), τη Δοϊράνη, το Μπέλες, τη Στρωμνίτσα, το Πετρίτσι, τα Στενά της Κρέσνας κι έφτασε ως το Σιμιλτί. Εκεί πήρε μέρος στην τελευταία μάχη (17-18 Ιουλίου 1913) όπου νικήθηκαν οι Βούλγαροι και έγινε ανακωχή

Στη Δράμα συμμετείχε στο 14^ο Σύνταγμα των Κρητών και στην Κορυτσά (Δεκέμβριο του 1913) προήχθη σε Δεκανέα, όπου και παρέμεινε για να γυμνάζει τους ντόπιους Ηπειρώτες ως αξιωματικούς.

Από την Κορυτσά γύρισε στην Κρήτη, όπου κληρώθηκε στο 37^ο Σύνταγμα 5^ης Μεραρχίας Δράμας. Στη Δράμα πήρε το βαθμό του Λοχία Πεζικού και υπηρέτησε στα πολυβόλα της 1^ης Πυροβολαρχίας το 1914.

Στις 24 Δεκεμβρίου 1914 απελύθη και γύρισε στο Ρέθυμνο, όπου τελείωσε το Γυμνάσιο τον Ιούλιο 1915.

ΝΕΕΣ ΕΞΟΡΜΗΣΕΙΣ

Φύση ανήσυχη και επιμελής ο Ε.Φ. δεν γύρισε στην απλή στάσιμη ζωή του χωριού. Μέσα του άναβε η φλόγα της μάθησης. Θέλησε λοιπόν να γραφτεί στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αθήνας.

Αλλά τότε κηρύχτηκε επιστράτευση κι έτσι αντί για τα πανεπιστημιακά θρανία τον υποδέχτηκαν τα οχυρά Τουλουμπάρ και Μπούκια. Ακολούθησε τις ένδοξες νίκες της 1^ης Πυροβολαρχίαςτου 37^ου Συντάγματος και απελύθη από τη Δράμα δυνάμει της από 8^ης Ιουνίου 1916 διαταγής τω Συμμάχων.

Το όνειρό του για πανεπιστημιακές σπουδές δεν είχε σβήσει. Έζησε όλη την περιπέτεια και τα δεινά των φοιτητών στην Αθήνα κατά τον αποκλεισμό των Συμμάχων, όπου τα πάντα προμηθευότανε, ίσα για ζωή, με δελτίο και όταν ενώθηκε το χωρισμένο Βασίλειο, βρέθηκε πάλι συντροφιασμένος με τα πολυβόλα του 1^ου Συντάγματος Αθηνών. Κι ενώ το Σύνταγμα ετοιμαζότανε για πόλεμο στη Μακεδονία, ο νεαρός μας φοιτητής της Ιατρικής Σχολής πήρε φύλλον πορείας για το Έμπεδο νοσοκόμων στου Μακρυγιάννη.

Η ΚΑΤΑΞΙΩΣΗ

Τέσσερα περίπου χρόνια (1917-1920) έμεινε το 1^ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο στου Μακρυγιάννη ως Αρχινοσοκόμος. Κατά το διάστημα αυτό έδιδε μάχη διπλή: Πολεμούσε ενάντια στις αντίξοες δυνάμεις της Πατρίδος και της Επιστήμης. Αγωνιζότανε με όλες του τις δυνάμεις για τα δυο αυτά αιώνια ιδανικά του κάθε αληθινού ανθρώπου. Και η καταξίωση των μόχθων και των αγώνων δεν άργησε να ‘ρθει.

Τον Αύγουστο του 1920 έγινε πτυχιούχος της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών με βαθμό «Λίαν καλώς». Από τότε έθεσε «την χείραν επί το άροτρον». Γύρισε πίσω στην φτωχική επαρχία του Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνης, όπου έκτοτε αφιερώθη στην διακονία των συνανθρώπων του.

Το Μάιο του 1921 ανεκλήθη στο στράτευμα ως Ανθυπίατρος. Στη Μικρά Ασία, υπηρετώντας στο 30 Τάγμα του 8^ου Συντάγματος του απενεμήθη το «Χρυσούν Αριστείον Ανδρείας», για το θάρρος, την αυτοθυσία και την ανδρεία που επέδειξε στις δύσκολες εκείνες για το Έθνος στιγμές.

Κατά την εκκένωση της Μικράς Ασίας, γράφει ο ίδιος στο βιογραφικό του σημείωμα αισθανόταν μεγάλη υπερηφάνεια γιατί κατόρθωσε να διασώσει και να μεταφέρει τους δύο υγειονομικούς κλάδους του Τάγματος, που η Πατρίδα του είχε εμπιστευθεί, στη Χίο. Ήταν οι μόνοι που διασώθηκαν απ’ όλους τους κλάδους του Συντάγματος. Από τη Χίο τοποθετήθηκε στη 12^η Μεραρχία στις Φερρές της Θράκης απ’ όπου και απελύθη τον Ιούνιο του 1923. «Από 20^ης Απριλίου 1913 έως του Ιουνίου 1923 σημειώνει ο ίδιος, «δεν πέρασε χρόνος χωρίς να φορέσω το χακί… Δέκα έτη συνέχεια στον Ελληνικό Στρατό».

Η ΔΙΨΑ ΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΣΠΟΥΔΕΣ

Η δίψα για έρευνα και μάθηση δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Ήθελε να σπάσει το φράγμα της μετριότητας που καταντά τη ζωή ρουτίνα.

Το Σεπτέμβριο του 1913 φεύγει στο Παρίσι για να διευρύνει τις σπουδές του. Και από κει, ύστερα από ενάμιση χρόνο παραμονής αναχώρησε για τις ΗΠΑ όπου φοίτησε στο BATESCOLLEGELEWISTONMAINE και από εκεί στο Πανεπιστήμιο της PENSILVANIAS για ένα χρόνο και για άλλο ένα ακόμη ως γιατρός του HAWARDHOSPITAL.

Τότε πήρε και το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το νέο χειρουργικό εργαλείο COLOSCOPE από την Ουάσιγκτον, καθώς και από το Παρίσι.

Το 1927 αναχώρησε για δεύτερη φορά από την Αμερική. Την πρώτη ως φτωχός βιοπαλαιστής. Τη δεύτερη ως επιστήμονας καταξιωμένος.

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το 1928 ο Ε.Φ. μαζί με τους συναδέλφουςτου Τσουδερό Μαρούλη και Λυράκη ίδρυσε πολυκλινική το Ρέθυμνο. Αλλά το κυρίως κοινωνικό του λειτούργημα και η μεγάλη του προσφορά προς τους πάσχοντας συνανθρώπους του αρχίζει από το 1935, ιδρύοντας δική του χειρουργική κλινική την «Αγία Αικατερίνη».

Είναι πολύ δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο, να περιγράψει κανείς τον αλτρουισμό, τη φιλανθρωπία και την αγάπη που ο αείμνηστος γιατρός – Χειρουργός Εμμανουήλ Ιωσ. Φραγκεδάκης επέδειξε σ’ όλους ανεξαιρέτως τους πονεμένους συνανθρώπους του και ιδίως στους φτωχούς. Ενδεικτικά αναφέρω το παρακάτω περιστατικό.

Το 1963 συναντήθηκα στην Ύδρα μ’ ένα Ρεθεμνιώτη. Τον Κων/νο Παπαδάκη, τεχνικό της ΔΕΗ. Μου είπε, λοιπόν, για το γιατρό Φραγκεδάκη: «Όταν θυμάμαι αυτόν τον άνθρωπο δακρύζω. Πριν 10 χρόνια βρισκόμουν στο Ρέθυμνο. Η μητέρα μου ήταν άρρωστη, αλλά δεν είχα δραχμή. Πήγα σε δυο – τρεις γιατρούς και τους παρακάλεσα να έλθουν να δουν την μάνα μου πλην, όλοι μου ζητούσαν προκαταβολικά την αμοιβή τους και ΤΑΧΙ να τους μεταφέρω. Απογοητευμένος περνούσα από την κλινική του Φραγκεδάκη και είδα το γιατρό στο δρόμο. «Γιατρέ, του λέω, η μάνα μου είναι άρρωστη μα δεν έχω λεφτά να σε πληρώσω». Και ο γιατρός μου απάντησε: «και γιάντα μου το λες παιδί μου αυτό , εζήτηξα σου εγώ λεφτά; Πάμε να την δούμε. – Μα μένουμε στο Κουμπέ, του είπα εγώ, και δεν μπορώ να πληρώσω ΤΑΧΙ. – Γιάντα, ετούτο το μηχάνημα που οδηγείς δεν μας σηκώνει και τους δυό (είχα μια μοτοσικλέτα). Πήγαμε. Την εξέτασε προσεκτικά και μετά μου λέει: πάμε δα να με πας στην κλινική να σου δώσω και τα φάρμακα που χρειάζονται για να γενεί καλά η μάνα σου». Πράγματι, γυρίσαμε στην κλινική, μου έδωσε φάρμακα και μου είπε: «άμε δα στο καλό και αν με ξαναχρειαστείς μη ντραπείς να μου φωνάξεις. Για όλα αυτά δεν μου πήρε δραχμή και σημειωταίον ότι ο γιατρός Ε.Φ. δεν με γνώριζε σχεδόν καθόλου».

Η ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΟΥ

Ο γιατρός Ε.Φ. εκτός από τα πάρα πολλά άρθρα εκλαϊκευμένης ιατρικής που δημοσίευσε κατά καιρούς στις τοπικές εφημερίδες, δημοσίευσε και πλήθος άρθρων με λαογραφικό περιεχόμενο (τραγούδια, μαντινάδες, παραμύθια, ηθογραφίες κ.λπ.). Οι ήδη δημοσιευμένες λαογραφικές εργασίες του έχουν πλουτίσει σημαντικά την Κρητική βιβλιογραφία. Μέσα σ’ αυτές έχει αξιοποιήσει όλο το απόθεμα των παιδικών του αναμνήσεων από τη ζωή στο χωριό, που το διαπλώνει στα έργα του ατόφιο, ανόθευτο και απαράλλακτο, όπως μιλείται από τους ντόπιους Κρητικούς. Και εδώ ακριβώς έγκειται η μεγάλη προσφορά στη λαογραφική έρευνα. Για την συλλογή 14.000 Κρητικών λέξεων επήρε Έπαινο από την Ακαδημία Αθηνών.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΕΡΓΑ

Η παντρειά στην Κρήτη
Το Μανωλιό στη Γαύδο
Η Κρητική βράκα
Όξω φτώχεια
Κρητικές μαντινάδες

ΑΔΗΜΟΣΙΕΥΤΑ

Τα πάντα στην Κρήτη και από την Κρήτη τα πάντα
Το Μανωλιό στη στραθιά
Το Μανωλιό στη συνεπαρσιά
Το Μανωλιό μιλεί με τσ’ αποθαμένους
Οπίσω μου σ’ έχω σατανά (έπαινον – ενίσχυση Ακαδημίας Αθηνών δρχ. 2.000)
Πεντακόσια ριζίτικα τραγούδια
Τριακόσια παραμύθια Κρητικά
Χίλια Λαογραφικά γνωμικά Κρητικά
Δέκα εξ χιλιάδες μαντινάδες
Εκατόν πενήντα μοιρολόγια και τρια Τούρκικα
Εκατόν χιλιάδες Κρητικές λέξεις για τη σύναξη Κρητικού λεξικού στο Ρέθυμνο

Και θα κλείσουμε την παράγραφο αυτή με το δημοσίευμα του Ιωάννη Μ. ΔΑΛΕΝΤΖΑ (Η ΠΑΝΤΡΕΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ Ρέθυμνο 1961 σελ. 3). Εκείνο που κάνει εντύπωση στις λαογραφικές μελέτες και όλα γενικά τα λαογραφικά δημοσιεύματα του γιατρού Ε.Φ. «είναι η απλότητα της έκφρασις του, το καθάριο Κρητικό του χρώμα η αγαθότητα της ψυχής του. Σπουδασμένος στα ξένα Πανεπιστήμια από Αμερική σε Ευρώπη, δε μας έφερε εδώ τον ξιπασμένο διηγηματία των ταξιδιωτικών εντυπώσεων και την καυχησιολογία των σπουδών από την Εσπερία και την Αμερική.

Έμεινε και είναι ο αγνός Κρητικός και απλός άνθρωπος, έτσι, πρέπει αληθινά ένας πολιτισμένος επιστήμονας. Ορεινό το χωριό που γεννήθηκε και μεγάλωσε. Πλατύ ορίζοντα πρωτοείδαν τα μάθια του και καθαρό αέρα ανέπνευσαν τα πλατειά στήθη. Γύρω του κινιόταν η αγροτιά, ο χωριάτης, ο καταφρονεμένος, με τις παραδόσεις, τους θρύλους του, τις ιστορίες του και τους καημούς του, τους πόθους του και την ιδροκοπημένη και ταλαίπωρη ζωή του με τα αγνά ήθη και τα απλά χρωματισμένα από το Κρητικό συναίσθημα έθιμά του.

Το κομμάτι του λαού, το ζωντανό αυτό χωριό του, οι Βρύσες Αγίου Βασιλείου, εγαλούχισαν και ανάθρεψαν και εζωήρεψαν την ψυχή του Μανώλη Φραγκεδάκη. Όλο αυτό το περιβάλλον του χωριού και της επαρχίας τράβηξαν τη σκέψη του στοχαστικού επιστήμονα κι έκαμαν τις παρατηρήσεις του να εκφρασθούν στις συγκεκριμένες απλές, αλλά χαρακτηριστικές ηθογραφίες του που τόσο παραστατικά δημοσιεύει. Λεπτομέρειαι πραγμάτων και προσώπων που ούτε φαντάζεσαι, βλέπεις να βγαίνουν στην επιφάνεια και διερωτάσαι σαν Κρητικός που είσουνε και δεν τάξερες;

ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ

Αυτό το σύντομο σκιαγράφημα της ζωής και του έργου του γιατρού Ε.Φ. δεν μπορεί να είναι παρά ένα πολύ απλό, λιτό και απέριττο μνημόσυνο στη μνήμη ενός μεγάλου Κρητικού. Πέρα όμως από αυτό, που το θεώρησα σαν προσωπικό χρέος, θέλησα από ετών με τη βοήθεια όλων εκείνων που τον γνώρισαν και τον αγάπησαν, όπως κι εκείνος τους αγάπησε, να αφήσουμε κάτι, που να σημαδεύει την μνήμη του και να διδάσκει τις κατοπινές γενιές.

Είναι να στήσουμε μια προτομή του στο χωριό που τον γέννησε, στις Βρύσσες Αγίου Βασιλείου.

Για το σκοπό αυτό έχει ανοιχτεί ο με αριθμό 732663 30-1-78 λογαριασμός στο Υποκατάστημα της Εμπορικής Τράπεζας Ρεθύμνου.

Είναι, νομίζουμε, ένα χρέος, μια τιμή, μια χειρονομία ανθρωπιάς για τον άνθρωπο που συνήθιζε να λέει: «Εγώ βλέπω το Θεό και κουβεντιάζω μαζί Του.Όταν βλέπω κάποιο που έχει ανάγκη, ακούω μια φωνή μέσα μου να μου λέει: Βοήθησε τον, Αυτή η φωνή για μένα είναι ο Θεός».

ΠΕΛΟΠΙΔΑΣ Ν. ΚΑΚΟΓΙΑΝΝΑΚΗΣ

Κρητική Επιθεώρηση 11/07/1982

Κρητική Επιθεώρηση 10-11/07/1982

ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ ΣΤΙΣ 40 ΜΕΡΕΣ ΑΠΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΟΥ ΕΜΜ. ΙΩΣ.ΦΡΑΓΚΕΔΑΚΗ

του Νικολάου Λυράκη

Ο Μανώλης Φραγκεδάκης κατήγετο από τις Βρύσες Αγίου Βασιλείου και ήτο το τελευταίο παιδί πολυμελούς οικογένειας. Τέσσερ’ αγόρια και τρία κορίτσια. Το χωριό είναι ορεινό, χωρίς δυνατότητες καλλιέργειας σιτηρών με απόδοση, που ήτο απαραίτητη προϋπόθεση τα χρόνια κείνα για τη συντήρηση των κατοίκων. Είναι και εκτεθειμένο στους Νοτιάδες και ανηπράζοντο τα κριθάρια που εσπέρνοντο και οι κάτοικοι αναγκαζόταν να φεύγουν για την Αμερική τότε, για μία καλλίτερη διαβίωση. Έτσι φύγαν οι τρεις μεγαλύτεροι αδελφοί που παράμειναν και σταδιοδρόμησαν εκεί πλην του Γεωργάκη που αφού δημιούργησε χρηματική περιουσία, γύρισε στο Ρέθυμνο, δημιούργησε οικογένεια και παρέμεινε μέχρι τέλους στο Ρέθυμνο εμπορευόμενος.

Καθώς ο Μανώλης, ήτο ο μικρότερος αδελφός και του άρεσαν τα γράμματα, γράφτηκε στο Γυμνάσιο Ρεθύμνης και το σχολικό έτος 1910-11 που γράφτηκα στην 1^η πρώτη ελληνικού, χωρίς να γνωριζόμεθα, τον θυμάμαι από τη λεβέντικη κρητική στολή που φορούσε.

Τα χρόνια κείνα κυριαρχούσε η κρητική βράκα που φορούσαν όλοι οι κάτοικοι της υπαίθρου. Οι καλοί αδελφοί από την Αμερική φιλοδοξούσαν, ο αδελφός που πήγαινε στο σχολείο, να μην υστερεί των συμμαθητών του και στείλαν αρκετά χρήματα που ο Μανώλης τα διάθεσε να ντυθή Σαλβάρια όπως ελέγοντο. Τα έραβαν ειδικοί τεχνίται, οι λεγόμενοι λεβεντοραπτάδες, που είχαν μεγάλη επιτηδειότητα και τέχνη στη δουλειά αυτή.

Ο Φραγκεδάκης ήτο εξ χρόνων μεγαλύτερος από μένα και πήγαινε στην τελευταία τάξη Γυμνασίου. Την ωραία κρητική στολή αυτή, φορούσε και ο εκ Ροδακίνου Ρεθύμνης Αναστάσιος Ι. Χομπίτης που φοιτούσε στη προτελευταία τάξη του Γυμνασίου. Η πρώτη ελληνικού αντιστοιχούσε στην 6^ην δημοτικού και λειτούργησε μόνο κείνο το χρόνο. Το Γυμνάσιο παράμεινε από την επομένη χρονιά εξατάξιο. Αυτό που μου ‘κανε ιδιαίτερη εντύπωση κείνη τη χρονιά ήτο, ότι αι δύο τελευταίαι τάξεις του Γυμνασίου κουβέντιαζαν Γαλλικά με το καθηγητή τους Γάλλο ROSTAN που δεν ήξερε λέξη ελληνική. Ο Μανώλης Φραγκεδάκης τον είχε καθηγητή σ’ όλες τις τάξεις του Γυμνασίου και τέλειωσε το Γυμνάσιο, γνωρίζοντας τα Γαλλικά. Όπως φάνηκε αργότερα είχε ευχέρεια την εκμάθηση των ξένων γλωσσών.

Μετά το Γυμνάσιο γράφτηκε στην Ιατρική που ήταν τότε τετραετούς φοίτησης. Μετά το πτυχίο της Ιατρικής ονομάσθη Ανθυπίατρος και από το δεύτερο Βαλκανικό πόλεμο 1913, το πρώτο παγκόσμιο 1914-18 το Μικρασιατικό 1919-1922 και τη Στρατιά Έβρου 1929 και μέχρι της Συνθήκης της Λοζάνης υπηρέτησε αποστρατευθείς.

Στην Αθήνα στο Α΄ Στρατιωτικό Νοσοκομείο Μακρυγιάννη υπηρέτησε κοντά στο σπουδαίο, Ρεθεμνιώτη Χειρουργό Ανδρέα Μοράκη από την Επισκοπή και αργότερα πάντοτε με έξοδα των καλών αδελφών πήγε στην Αμερική φοιτήσας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβανίας και γύρισε το 1928 κάτοχος και της Αγγλικής Γλώσσης.

Αυτό που διέκρινε το Φραγκεδάκη ήταν η μεγάλη αγάπη προς τους γονείς του, προς τη ζωή της υπαίθρου σ’ αυτό που είχε ζήσει μικρός. Στην υπογραφή του έπρεπε να γραφτή καθαρά και ολόκληρο το όνομα του πατέρα του Ιωσήφ και το όνομα της μητέρας στη Κλινική, Η Αγία Αικατερίνη.

Μαζί με την αγάπη του προς όλο τον κόσμο, λάτρευε κυριολεκτικά ότι ήταν δικό του. Δεν αντιδικούσε ποτέ με κανένα. Όταν κάτι λεγόταν και δεν του άρεσε, δεν απαντούσε. Δεν είχε ποτέ τη Νευρικότητα την βιασύνη. Προχωρούσε ήρεμα και μεθοδικά.

Σαν ήλθε στο Ρέθυμνο κάναμε τη πρώτη πολυκλινική: Φραγκεδάκης, Μαρούλης, Τσουδερός Γ. και Λυράκης. Ο καθένας στην Ειδικότητα του. Φέραμε και Ακτίνες Ρέγκεν που χειριζόταν ο Γ. Τσουδερός και αργότερα ο Νικήστρατος Βογιατζάκης. Κέρδη δεν υπήρξαν. Συνέβη ότι παθαίνει ο πωλών επί πιστώσει υπήρχε κρίσις, αφορίας και όσα γραφτήκαν, χαθήκαν με μεταγενέστερους Νόμους.

Το κέρδος ήτο ουσιαστικώτερο. Έγινε προώθηση στην Ιατρική στο Νομό μας ότι εγχείριση έκανε διακρινόταν για τη λεπτότητα και ομορφιά της τέχνης του Ιπποκράτους, μέσα στους αφορισμούς του οποίου ασκούσε την ιατρική σαν λειτούργημα. Με την εγκατάσταση του στο Ρέθυμνο δεν άργησε να παντρευτεί.

Σ’ ένα χορό του Λυκείου πρόσεξε την Ελευθερία Ζαμπετάκη που ήταν ωραία και άψογος και την παντρεύτηκε. Ήτο τότε διορισμένος χειρουργός το Δημοτικό Νοσοκομείο που στο κήπο του είχε πολλά λουλούδια. Επί σειράν ετών τον έβλεπα να κρατά κάθε μέρα από μια ανθοδέσμη την κ. Ελευθερία.

Το ζεύγος απόκτησε δύο κορίτσια, τη Καίτη και τη Δέσποινα που όσο μεγάλωναν γινόταν και πλιο όμορφα και εν παντί αξιόλογα. Ο πατέρας τα λάτρευε και με τη διαρκή απασχόληση του σαν Γιατρός και λογοτέχνης ετύπωσε πολλά βιβλία και τις κρητικές μαντινάδες. Εκεί έχει καταχωρήσει τις φωτογραφίες των κοριτσιών και με κρητικές μαντινάδες εκδηλώνει τη στοργή του στα παιδιά. Προκαλεί εντύπωση το θυμητικό του. Ότι έζησε στο χωριό του το κρατούσε σαν φυλακτό και το εκφραζόταν με τη γνήσια κρητική διάλεκτο. «Το Μανωλιό στη Γαύδο, η Κρητική Βράκα», είναι μια ζωντανή διήγηση με πολλά ενδιαφέροντα.

Το «όξω φτώχεια» αναφέρεται σ’ ένα Σπηλιανό του παρελθόντα αιώνα, υπαρκτό πρόσωπο, που οι χωριανοί του τον έλεγαν «Ροκαμβολ» ήταν ένας έξυπνος τύπος αντίθετα προς το μορφωτικό επίπεδο της εποχής, αλλά στο πονηρό δεν δούλευε ποτέ και κατάφερνε να καλοπερνά και να ντύνεται άψογα. Στο στόμα του είχε δύο λέξεις έτοιμες: Όξω φτώχεια. Έκανε συντεκνιές αλλά ή ξεχνούσε το πορτοφόλι του ή κρατούσε δήθεν χιλιάρικο της εποχής εκείνης και δεν υπήρχαν ρέστα!

Εκείνο όμως που έχει ανυπέρβλητη λαογραφική αξία είναι η παντρειά στη Κρήτη. Περιγράφεται, όπως γινόταν τα παλιά ωραία χρόνια, με μεγάλη ακρίβεια, που φανερώνει πόσο μιλούσαν στη ψυχή του τα παλιά ήθη και έθιμα της Κρήτης. Πόσο χαιρόταν το χωριό και διασκέδαζε, όλο το χωριό μαζί, στο Γάμο. Με τα παστρικά της νύφης. «Η παντρειά στη Κρήτη» είναι ισάξιο εκείνου που έχει γράψει ο Λαογράφος Σήφης Βλαστός, «Ο Γάμος στη Κρήτη».

Ο Μανώλης Φραγκεδάκης είχε γνωρίσει πολλές ξένες χώρες και με δικά του μέτρα ζύγιζε τους ανθρώπους χωριστά και σα σύνολο και το συμπέρασμα του ήταν υπέρ του Ελληνικού χώρου, η προτίμηση του ήταν υπέρ της ιδιαίτερης πατρίδας του της Κρήτης. Ο θεσμός και ο δεσμός της οικογένειας η ντομπροσύνη του Κρητικού της Εποχής εκείνης αι συνήθειαι του, η σεμνότητα που χαρακτήριζαν τις διασκεδάσεις του, και ακόμη ο τρόπος που φανέρωνε την αγάπη του τραγουδώντας ή ομιλώντας, οι αθλητικοί πολεμικοί χοροί της Κρήτης, η σβελτάδα των χορευτών και η τέχνη του χορού είχαν στο Βασίλειο τους το Φραγκεδάκη. Τον ήκουσα κάποτε να μιλά για τον Αδελφό του Γεωργάκη, «Εφτά γλώσσες ξέρει ο Γεωργάκης μας!». Πράγματι στη κατοχή έμαθε τα γερμανικά! Ίσως και διαβάζοντας.

Σημασία έχει ο τρόπος που εκφράζει την αγάπη του προς τον αδελφό του.

Τους Κρητικούς χορούς γνώρισε βέβαια. Η προτίμηση του ήταν στη σούστα –που είναι αρχαίος χορός- και τη χόρευε ήρεμα, σεμνά και με συγκλονιστική ευαισθησία!

Σε ηλικία εξήντα χρόνων ησθένησε, ελαφρώς και έπαυσε εργαζόμενος στη Κλινική. Τα τελευταία χρόνια η κατάσταση του έγινε σοβαρότερη και παράμεινε στο κρεβάτι.

Αν έφθασε στα 90 χρόνια αυτό οφείλεται στις συγκινητικές περιποιήσεις της συζύγου και των παιδιών του που διαρκώς στεκόνταν στο πλάι του.

Τα ατελεύτητα αστεία του κατά την επαγγελματική του δραστηριότητα, η ανθρωπιστική συμπεριφορά του προς τους πάσχοντας θα κρατήσουν την Μνήμη του αιώνια.

Ο γράφων που υπήρξε σταθερός και επί μακρόν συνεργάτης του απευθύνει προς την οικογένεια του θερμά συλλυπητήρια

Ν.Γ.Λ