Του Στέργιου Σπανάκη και της ομάδας ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Μια από τις 26 κοινότητες της επαρχίας Αγίου Βασιλείου. Παραθαλάσσιο χωριό, στη μέση περίπου της νότιας Κρήτης, κτισμένο κοντά στα όρια των νομών Ρεθύμνης και Ηρακλείου σε υψόμετρο 200 μ. Απέχει από το Ρέθυμνο 54 χμ. και έχει 520 κατοίκους, που ασχολούνται με την ελαιοκαλλιέργεια, το ψάρεμα και τα τουριστικά επαγγέλματα. Στην Αγία Γαλήνη υπάγεται και ο οικισμός Ξηρόκαμπος.
Στην ίδια τοποθεσία κατά την αρχαιότητα βρισκόταν το επίνεια της Συβρίδου Σουλία. Νεότερος οικισμός με το όνομα Ερημόπολις καταστράφηκε από πειρατές τον 16ο-17ο αιώνα.
Σύμφωνα με την παράδοση η Αθηναΐδα, κόρη του Αθηναίου φιλοσόφου Λεόντιου και σύζυγος του Θεοδοσίου Β΄(408-450 μ. Χ.) αυτοκράτορα του Βυζαντίου, στην πορεία της για την Αφρική, εξορία στην οποία την είχε καταδικάσει ο σύζυγός της, έπεσε σε άγρια θαλασσοταραχή. Πλησιάζοντας στη στεριά έκανε τάμα, αν γλιτώσει να κτίσει εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία. Τα ιστιοφόρο, πράγματι, γλίτωσε και αφού έριξε άγκυρα στην αρχαία πόλη Σουλία, η Αθηναΐδα άρχισε τις εργασίες για το κτίσιμο της εκκλησίας της Παναγίας Αγίας Γαλήνης.
Άλλη εκδοχή για την προέλευση του ονόματος είναι από τα αεί γαλήνη, λιμάνι δηλ. πάντοτε ήρεμο, έτσι όπως προστατεύεται από το νοτιότερο ακρωτήρι της Κρήτης, το Λίθινο.
Οι γεροντότεροι το χωριό το λένε Αϊ – Γαλήνης όπου το αρσενικό γένος μας θυμίζει τη μονή του Γαλήνιου Χριστού που αναφέρει ο Ιωσήφ Βρυέννιος στα 1394 και ο Buondelmondi στα 1415. Από την ονομασία της μονής πήρε το όνομά του ο ποταμός Πλατές, που χύνεται κάτω από την εκκλησία του Γαλήνιου (Santo Galini Fiume τον αναφέρει ο Coronelli στο χάρτη του), και το λιμανάκι στις εκβολές του ποταμού.
Οι σημερινοί κάτοικοι της Αγίας Γαλήνης κατάγονται από τις Μ έ λ α μ π ε ς. Αυτό το συμπεραίνουμε από το ότι, όταν ιδρύθηκε ο σημερινός οικισμός στα 1884, η περιοχή υπάχθηκε στο δήμο Μελάμπων της επαρχίας Αγίου Βασιλείου, προφανώς με ενέργειες των πρώτων κατοίκων, για διευκόλυνσή τους. Επίσης κατάγονται από τα χωριά της επαρχίας Αμαρίου και από την νήσο Γαύδο.
Μεταξύ των πρώτων κατοίκων είναι οι: Γιώργης Μηναδάκης, Αλέξανδρος Μιχάλης, Μιχάλης Μαθιουδάκης, Μανώλης Νικηφοράκης, Μανώλης Σπυριδάκης, Νικόλαος Βεργαδής, Γρηγ. Σπυριδάκης, Μανώλης Τυροκομάκης, Μάρκος Μαργαρίτης.
Η Αγία Γαλήνη αποτελείται από δυο συνοικίες την Απάνω και Κάτω Αγία Γαλήνη. Κοντά στην πρώτη συνοικία, που λέγεται και Μπιζάνη ή Μνήματα, βρίσκεται το Σπήλαιο του Δαιδάλου ή Σπήλιος του Χριστοφογιαννάκη, απ’ όπου λένε ότι πέταξε ο Δαίδαλος. Εκτός από το σπήλαιο του Δαιδάλου, υπάρχουν ο Γεροντόσπηλιος στη θέση Πλακούρα, ο σπήλιος του Μαθιού, στη θέση Κάτω Λαγκούφα, ο Άγιος Αντώνιος στη θέση Ξηροκάμπια και η Σπηλιά στη θάλασσα, grotto azzura, όπου η πτώση των αγριοπερίστερων μέσα σ’ αυτή είναι πολύ θεαματική και ο ήχος τους πολύ παράξενος.
Νοτιοδυτικά της Αγίας Γαλήνης, 6χμ., βρίσκονται σε απόσταση δυο νησίδες τα Παξιμάδια (ίσως οι αρχαίες Πητώες). Σύμφωνα με έναν μύθο, εδώ έμεινε εξόριστος ο Δαίδαλος μαζί με το γιο του τον Ίκαρο.
Στον όρμο της Αγίας Γαλήνης βρέθηκε, το 1936, ναυάγιο ρωμαϊκού πλοίου του 3ου μ. Χ. αιώνα, με πλήθος ευρημάτων -χάλκινα κυρίως αντικείμενα. Κοντά στο χωρίο Αποδούλου βρέθηκαν αρχαιότητες και μάλιστα τρεις λουτηροειδείς λάρνακες, επιγραφή σε πέτρα, δισκοειδή και κυλινδρικά πήλινα υφαντικά βάρη και μυλόπετρες.
Το 64 π.Χ. οι Σαρακηνοί πειρατές έκαναν επιδρομή στη Σαλία και την αφάνισαν. Βέβαια, δε γλίτωσε από την καταστρεπτική μανία τους ούτε η εκκλησία της Παναγίας. Ευτυχώς σώθηκε το ιερό με τις θαυμάσιες αγιογραφίες.
Ο όρμος της Αγίας Γαλήνης χρησιμοποιήθηκε στις επαναστάσεις του 1821 και 1866 για την εκφόρτωση πολεμοφοδίων.
Μεταξύ 1900-1905, ο πρίγκιπας Γεώργιος περιοδεύοντας στην Ευρώπη με το αξίωμα του Ύπατου Αρμοστή, πέρασε από την Αγία Γαλήνη, όπου και φιλοξενήθηκε στο σπίτι του Γ. Μαμαλάκη, που αργότερα επί Κρητικής Πολιτείας, έγινε βουλευτής της.
Στα 1912 η Ήπειρος μόλις είχε απελευθερωθεί, αλλά μαστιζόταν υπό τους Τσέτες. Τότε πολλοί Κρητικοί αποφάσισαν να πάνε να βοηθήσουν τους Ηπειρώτες. Από την Αγία Γαλήνη πήγαν μόνο εθελοντές, γιατί η κλάση τους δεν στρατευόταν. Στη Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-22, πάλι οι Αγιογαληνιώτες έλαβαν μέρος, με 14 εθελοντές.
Στον πόλεμο του 1940 αρκετοί νέοι του χωριού έφυγαν για το μέτωπο της Αλβανίας. Αλλά και όταν καταλήφθηκε η Κρήτη από τους Γερμανούς πολλοί Αγιογαληνιώτες βγήκαν στην Αντίσταση και κάθε τόσο επέφεραν σοβαρά πλήγματα στις δυνάμεις κατοχής. Παρόλη την αντιστασιακή δράση τους, κατάφεραν να γλιτώσουν από τα αντίποινα των Γερμανών κατακτητών.
Οι εκκλησίες της Αγίας Γαλήνης είναι: η Κοίμηση της Θεοτόκου και οι Άγιοι Τέσσερις Μάρτυρες. Τα ξωκλήσια του Αγίου Αντωνίου, Αγίου Γεωργίου, Αγίου Νικολάου και της Παναγίας (Εισόδια Θεοτόκου).
Οι τέσσερις μάρτυρες ήταν: ο Γεώργιος, ο Αγγελής, ο Μανουήλ και ο Νικόλαος. Γεννήθηκαν στις Μέλαμπες και βρήκαν φρικτό θάνατο από τους Τούρκους (28 Οκτωβρίου 1824). Δεν ξέρουμε πότε ακριβώς κτίστηκε η εκκλησία. Υπολογίζεται πως άρχισε να κτίζεται το πρώτο τέταρτο του 20ου αιώνα. Σύμφωνα με πληροφορίες των κατοίκων, οι κολόνες που υπάρχουν στην είσοδο του περιβόλου προέρχονται από το ναό της Άρτεμης, τα θεμέλιά του δε βρίσκονται λίγο πιο κάτω από τη σημερινή εκκλησία.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου είναι βασιλική σαμαρωτή. Πολλές αξιόλογες εικόνες στόλιζαν το ναό. Στο αριστερό μέρος της κύριας εισόδου, υψ. 160 μ., υπάρχει ένας πέτρινος πέλεκυς εντοιχισμένος, που ξεχωρίζει μόνο ένα τμήμα του και έχει και μια επιγραφή στην οποία διακρίνεται μόνο η φράση «Ερ ευχή…».
Οι κάτοικοι της Αγίας Γαλήνης μας διηγούνται τις παρακάτω ιστορίες. Κάποιος Τσουτσούδης είχε την ικανότητα να βλέπει τους ανθρώπους λαζαρωμένους (έτσι λέγεται κάποιος όταν πρόκειται να πεθάνει μέσα σε 40 μέρες). Ο Μπεργαδονικολής (Ν. Βεργαδής) στεκόταν έξω από το σπίτι του. Τότε, ο γέρος που δεν έβλεπε καλά ρώτησε κάποιο νεότερό του, το Μαμαλοβαγγέλη, να του πει ποιος είναι. Όταν εκείνος του απάντησε, ο γέρος του είπε: «Εσύ τον βλέπεις όπως πάντα, εγώ όμως τον βλέπω λαζαρωμένο». Σε λιγότερες από 40 μέρες πέθανε ο Μπεργαδονικολής.
Ο Γ. Μελισανάκης, που ήταν για πολλά χρόνια αγροφύλακας στο χωριό, είχε την ικανότητα να «δένει» τους ανθρώπους με τη βοήθεια κακών πνευμάτων. Για παράδειγμα, μπορούσε να κάνει αντρόγυνα να φιλονικήσουν και να ρθουν σε διάσταση, τη διάρκεια της οποίας κανόνιζε ο ίδιος, μέχρι να «λύσει» τη μαγεία του, να αποκατασταθεί η αρμονική συμβίωσή τους. Κάποτε οι δαίμονες, που φαίνεται πως είχαν θυμώσει με το Μελισανάκη, τον έδειραν και του άρχισαν το πουκάμισο. Όπως εξομολογείται ο Τυροκομάκης, επειδή ο Μελισανάκης ντρεπόταν να γυρίσει στα Σαχτούρια (τον τόπο καταγωγής του) σ’ αυτή την κατάσταση, του χάρισε το δικό του πουκάμισο, όχι τόσο από φιλοφροσύνη, όσο από το φόβο των διαβόλων.
Αγία Γαλήνη, η. Παραθαλάσσιο χωριό και κοινότητα επαρχ. Αγ. Βασιλείου, ν. Ρεθύμνου, κάτ (1981) 721, υψ 5-20μ. στον κόλπο της Μεσαράς. Τουριστικό κέντρο στο Λιβυκό πέλαγος με ξενοδοχεία, κ.λπ. Απέχει από το Ηράκλειο 68,8 χλμ. και από το Ρέθυμνο 61 χλμ.
Υπάρχουν σπηλιές στις οποίες εισχωρεί η θάλασσα και δημιουργούνται φωτεινές ανταύγειες, όπως στο Κάπρι της Ιταλίας. Σε μια απ’ αυτές, λέγεται, ότι φυλακίστηκε ο Δαίδαλος. Οι σημερινοί κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με τον τουρισμό, την αλιεία και τη γεωργία.
Η Αγία Γαλήνη είναι νέο χωριό. Αποικίστηκε τελευταία, από το 1884 κι έπειτα, από κατοίκους του χωριού Μέλαμπες. Γι’ αυτό δεν αναφέρεται στις βενετσάνικες απογραφές, ακόμη και στην απογραφή του 1881. Όμως το τοπωνύμιο υπήρχε. Ο ποταμός Αμαριανός, ή Πλατύς και στην αρχαιότητα ποταμός της Ηλέκτρας, που εκβάλλει κοντά στο χωριό, αναφέρεται σε παλαιούς χάρτες Santo Galini fiume. Το 1415 ο Cristof. Buondelmonti επισκέφτηκε το μοναστήρι της Αγ. Γαλήνης, …hodie Gelenum Sanctum (Άγιο Γαλήνιο) caloeri ibi in monasterio habitantes appellant. (Βλ. Ghrist. Buondelmonti, Descriptio Insule Crete κ.λπ. Κριτική έκδοση Συλλόγου Πολιτιστικής Αναπτύξεως Ηρακλείου, 1981, σ. 113). Πρόκειται για την μονή του Γαλήνιου Χριστού, που ήταν στη θέση «Ποταμίδα», όπου είναι σήμερο η εκκλησία της Παναγίας και το νεκροταφείο του χωριού.
Σχετικά με τον αποικισμό της Αγ. Γαλήνης ο Στέργ. Μανουράς αναδημοσίευσε στο περιοδικό «Προμηθεύς Πυρφόρος» (τεύχ. 37, σ. 91) ένα σχετικό έγγραφο-μαρτυρία των πρώτων οικιστών της 12 Μαρτ. 1885, που αναδημοσιεύεται εδώ αυτούσιο: «Εν τη Γιαλιά της κωμοπόλεως Μέλαμπες της επαρχ. Αγ. Βασιλείου παρά την ακτήν της θαλάσσης, και παρά την θέσιν Άγιος Γαλήνιος υπήρχε ποτέ πόλις ονομαζομένη Ερμούπολις ήδη δε Αρμόπολις, την οποίαν απεφασίσαμεν να ανεγείρωμεν. Μεταβάντες όθεν πρώτον ημείς προ είκοσι ημερών ηρχίσαμεν την ανοικοδόμησιν δέκα μαγαζιών, αφού πρώτον ελάβαμεν την άδειαν παρά του κ. Δημάρχου Μελάμπων, και την επιβεβαίωσιν, ότι έκαστος εξ οιουδήποτε μέρους της νήσου μας θα η ελεύθερος και δεκτός να λαμβάνει οικόπεδο δωρεάν… και να κτίζη οίκημα ή μαγαζίον.
Ακολούθως δε μετέβη και ετέρα τις εταιρία εξ είκοσι ατόμων δια τον αυτόν σκοπόν, και ήδη ευρίσκονται εν ενεργεία άνω των 30 μαγαζίων… Η κατά πρώτην μεταβάσα εν τη μελούση πόλει εταιρία, Γεώργιος, Εμμανουήλ και Μιχαήλ Χαρκιαδάκης, Αριστοτέλης, Μιχαήλ και Γεώργιος Παπαδάκης- Γ. Βουργαράκης, Μύρ. Χατζηδάκης, Νικ. Περγαδάκης».
Στη θέση του σημερινού οικισμού υπήρχε παραθαλάσσιος οικισμός με το όνομα Σουλία ή Σούληνα, ή Σουλήνα, λιμάνι της αρχαίας Συβρίτου. Στον τόπο αυτό ανθούσε η λατρεία της Αρτέμιδος. (Hoc loco Dianae cultus floruerit, Βλ. Marg. Guarducci, Inscriptiones Creticae, II, p. 278 – R. Pashley, Travels in Crete, I, 304) και δίχως αμφιβολία, λέει η Γκουαρντούκι, υπήρχε ναός της θεάς.
Ο Federico Halbherr αναφέρει (A.J.A. 1896, σ. 593) ότι βρέθηκαν φτωχά λείψανα της Σουλίας. Και ο J. Pendlebury, (The Archaelogy of Crete, σ. 371) αναφέρει, ότι στο Μουσείο Ηρακλείου υπάρχει λύχνος από τη Σουλία. Στους Σταδιασμούς αναφέρεται: Από Ματάλης (Μάταλα) εις Σουλίαν στάδιοι ξε’ (65) ακρωτήριόν εστί καλόν ανέχον προς μεσημβρίαν λιμήν εστί καλόν ύδωρ έχει. Όλα αυτά πιστοποιούν ύπαρξη της Σουλίας.
Τη λατρεία της Αρτέμιδος διαδέχτηκε η Χριστιανική λατρεία. Στα ερείπια του ναού της Αρτέμιδος κτίστηκε η εκκλησία του Γαλήνιου Χριστού, που επισκέφτηκε ο Μπουοντελμόντι το 1415. Συνεπώς από τη μονή του Γαλήνιου Χριστού προέρχεται το όνομα του σημερινού οικισμού, που πρέπει, πιο σωστά, να λέγεται Άγιος Γαλήνης.
Στο κόλπο της Αγ. Γαλήνης, ΝΔ του Κόκκινου Πύργου, ανακαλύφτηκε τελευταία ναυάγιο ρωμαϊκού πλοίου, του 3ου μ.Χ. αιώνα, από το οποίο ανασύρθηκε ολόκληρος θησαυρός από χαλκά αντικείμενα, προτομές, ειδώλια, λύχνοι κλπ., που βρίσκονται σήμερο στο μουσείο Ρεθύμνου. Ο Ν. Πλάτων, ύστερα από σχετική έρευνα, περισυνέλλεξε 260 χαλκά νομίσματα ρωμαίων αυτοκρατόρων, Δεκίου, Φαφστίνη, Γορδιανού και Φιλίππου, ένα αγαλμάτιο της Αφροδίτης, άλλο του Έρωτα, προτομή της Δήμητρας, βάσεις ειδωλίων κλπ.
ΑΠΟ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΚΡΗΤΗ ΑΦΙΕΡΩΜΑ (ΤΟΠΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ)